Với cha mẹ già ở nhà cũ, ba thay đổi mang lại an toàn nhiều nhất là: đưa nhà vệ sinh vào sát phòng ngủ, làm nền chống trơn không có bậc ở lối đi và khu tắm, gắn tay vịn chắc ở chỗ đứng lên ngồi xuống. Té ngã trong nhà, nhất là lúc đi vệ sinh ban đêm và lúc tắm, là một trong những nguyên nhân chấn thương hay gặp ở người cao tuổi; nhiều cú ngã xảy ra ở đúng những chỗ có thể sửa trong vài ngày.
Bếp cũng cần sửa theo hướng ít cúi, ít bê nặng, ít khói. Bài này đi qua từng khu, kèm những câu nên hỏi chính cha mẹ trước khi làm, vì người con ở xa thường thiết kế theo thói quen của mình chứ không theo cách cha mẹ sống.
Hỏi cha mẹ trước, đo nhà sau
Nhiều cuộc cải tạo bắt đầu sai vì con cái làm theo ý mình: lắp bồn cầu bệt trong khi cha quen ngồi xổm và chưa muốn đổi, bỏ bếp củi trong khi mẹ vẫn muốn nấu nồi cám, nồi bánh chưng bằng củi. Kết quả là thứ mới không được dùng, thứ cũ vẫn ở đó, nguy hiểm vẫn còn.
Trước khi vẽ, hãy dành một buổi ở cùng cha mẹ từ sáng tới tối, để ý: đêm dậy mấy lần, đi qua đâu, bật đèn ở đâu; tắm lúc nào, tắm bằng gì, có ngồi ghế không; nấu ăn đứng hay ngồi, để nồi niêu ở đâu, có phải cúi xuống thấp hay với lên cao. Ghi lại những chỗ cha mẹ bám tay vào tường, vào cánh cửa để đứng lên. Đó chính là chỗ cần tay vịn.
Hỏi thêm về sức khoẻ: có ai dùng gậy, khung tập đi, xe lăn chưa, trong vài năm tới có khả năng không. Thiết kế cho xe lăn từ đầu dễ hơn nhiều so với đập ra làm lại.
Cuối cùng, nói chuyện với cha mẹ về chuyện sửa nhà như một việc làm cho tiện, đừng nói như việc chuẩn bị cho lúc yếu. Nhiều người lớn tuổi ngại nhận mình cần tay vịn hay ghế tắm, nhưng sẵn lòng đón một nhà vệ sinh mới sạch sẽ gần phòng. Cách đặt vấn đề quyết định cha mẹ có dùng thứ mới hay không.
Nhà vệ sinh: những thay đổi đáng làm nhất
Đưa vào trong hoặc sát phòng ngủ. Nhà vệ sinh ngoài vườn là nguy cơ lớn nhất: đi trong đêm, trời mưa, sân trơn, có bậc. Nếu không thể làm trong nhà chính, làm ở khối phụ nối liền với phòng ngủ bằng hiên có mái và đèn.
Nền chống trơn và không có bậc. Chọn gạch có bề mặt nhám dành cho khu ướt. Bỏ bậc giữa phòng ngủ và nhà vệ sinh; nếu cần chặn nước, dùng dốc thoải hoặc rãnh thu nước dọc cửa thay cho gờ cao.
Tay vịn ở ba chỗ. Cạnh bồn cầu, trong khu tắm, và dọc lối từ cửa vào. Tay vịn phải bắt vào tường đặc chắc chắn, chịu được cả sức nặng người dồn vào. Thanh treo khăn không phải tay vịn.
Khu tắm phẳng, có ghế. Bỏ bồn tắm hoặc bậc bể tắm. Khu tắm phẳng với sàn, có ghế tắm chắc, vòi sen cầm tay để ngồi tắm được.
Cửa mở ra ngoài, không khoá trong được từ xa. Nếu người già ngã sát cửa trong nhà vệ sinh, cửa mở vào sẽ bị chặn. Cửa mở ra ngoài hoặc cửa lùa, chốt loại mở được từ bên ngoài khi cần.
Đèn và nút gọi. Đèn sáng đủ, công tắc ở cửa ngang tầm tay. Có thể thêm một chuông gọi đơn giản dẫn tới phòng người nhà.
Bồn cầu bệt hay xổm: chuyện cần bàn kỹ
Ngồi xổm đòi hỏi đầu gối, hông và sức giữ thăng bằng tốt. Khi tuổi cao, đứng lên từ tư thế xổm là lúc dễ chóng mặt và ngã. Vì vậy với người già, bồn cầu bệt có chiều cao vừa phải kèm tay vịn bên cạnh thường an toàn hơn.
Tuy vậy, nhiều người lớn tuổi ở quê đã quen ngồi xổm cả đời và cảm thấy không thoải mái với bồn cầu bệt. Cách làm mềm mỏng là lắp bồn cầu bệt ở nhà vệ sinh gần phòng ngủ cho ban đêm, giữ hoặc làm thêm một chỗ xổm ở khu khác nếu cha mẹ muốn, và để cha mẹ tự quen dần.
Chiều cao bồn cầu nên được chọn sao cho khi ngồi, đùi gần nằm ngang và chân chạm đất vững. Người thấp, người cao khác nhau, nên cho cha mẹ thử ngồi ở cửa hàng nếu có thể.
Bếp: ít cúi, ít khói, ít bê nặng
Bếp ở quê thường có nhiều tầng thời gian: bếp củi đặt dưới đất, bếp ga trên bàn, nồi cơm điện cắm ở góc. Với người già, bếp củi dưới đất bắt phải ngồi thấp, cúi lâu, hít khói. Nếu cha mẹ vẫn dùng củi, có thể nâng bếp củi lên một bệ xây cao vừa tầm ngồi ghế, làm chụp hút khói và ống khói thoát ra ngoài mái.
Mặt bàn bếp nên có chiều cao hợp với người đứng nấu chính. Đồ dùng hằng ngày đặt ở tầm từ hông tới vai, không phải kiễng hay cúi. Bỏ những ngăn tủ sâu sát đất mà phải quỳ xuống mới lấy được.
Chỗ để bao gạo, can nước, thùng nước mắm cần sát cửa ra vào hoặc kê trên bệ, tránh phải bê nặng qua nhà. Nền bếp chống trơn, có rãnh thoát khi rửa. Đèn chiếu thẳng xuống bàn bếp và chỗ rửa, vì mắt người già cần nhiều ánh sáng hơn.
Bếp ở quê thường thông ra sân sau, nơi rửa rau, làm cá, phơi đồ. Lối từ bếp ra sân nên phẳng, có mái che một đoạn để mưa không làm trơn, và có một bệ rửa đứng thay cho việc ngồi xổm bên vòi nước dưới đất.
An toàn ga và điện: bình ga đặt chỗ thoáng, có van khoá dễ với tới, dây dẫn ga được kiểm định kỳ. Ổ cắm xa chỗ nước. Việc lắp, sửa điện bếp do thợ có nghề làm và mạch có cầu dao chống giật.
Lối đi trong nhà và ra sân
Té ngã không chỉ xảy ra trong nhà vệ sinh mà trên đường tới đó. Lối đi từ giường tới nhà vệ sinh, từ nhà ra sân cần được rà kỹ.
- Bỏ hoặc vát bậc cửa, ngưỡng cửa cao; chỗ nào buộc phải có bậc thì sơn mép bậc màu tương phản và gắn tay vịn.
- Lối đi đủ rộng để hai người đi cạnh nhau hoặc một xe lăn đi qua, không kê đồ lấn lối.
- Đèn ngủ ở chân tường dọc lối đi ban đêm, có thể dùng đèn cảm ứng chuyển động.
- Thảm chùi chân phải có đế chống trượt hoặc bỏ hẳn; dây điện không chạy ngang lối đi.
- Sân lát gạch nhám, không để rêu; lối ra giếng, ra chuồng trại có tay vịn ở đoạn dốc.
- Giường không quá thấp, có chỗ bám khi đứng dậy; công tắc đèn trong tầm tay từ giường.
Có thể thử nghiệm bằng cách tắt đèn chính, đi theo lối cha mẹ hay đi ban đêm với ánh sáng đèn ngủ. Chỗ nào bản thân thấy lúng túng thì với người già còn nguy hiểm hơn.
Phòng ngủ của cha mẹ: chuyển xuống thấp, gần lối ra
Ở những nhà đã xây hai tầng, cha mẹ thường vẫn ngủ trên lầu vì đó là phòng cũ quen thuộc. Khi tuổi cao, cầu thang trở thành chỗ nguy hiểm nhất nhà. Chuyển phòng ngủ của cha mẹ xuống tầng trệt, gần nhà vệ sinh và gần lối ra sân là một thay đổi lớn về sinh hoạt nhưng giảm rủi ro rất rõ.
Phòng ngủ ở tầng trệt nên có cửa sổ hướng ra sân hoặc vườn để cha mẹ nhìn được ra ngoài, nghe được tiếng con cháu, hàng xóm; người già ở phòng kín, tối dễ buồn và ít vận động. Giường kê sao cho hai bên đều có lối đi, một bên sát lối vào nhà vệ sinh.
Nếu nhà một tầng nhưng phòng cha mẹ nằm cuối dãy, xa phòng con cháu, nên tính đổi phòng hoặc lắp chuông gọi. Trong đêm, một tiếng gọi không ai nghe thấy là rủi ro không kém một cái bậc trơn.
Đổi phòng cho người già cần làm nhẹ nhàng: mang theo giường cũ, tủ cũ, ảnh treo tường cũ để căn phòng mới vẫn có hơi hướng quen thuộc. Với người lớn tuổi, cảm giác lạ chỗ có thể làm mất ngủ, dậy đêm nhiều hơn, đúng điều cần tránh.
Những lỗi hay gặp khi con cái sửa nhà cho cha mẹ
Các lỗi dưới đây xuất phát từ ý tốt, nhưng đặt cái đẹp hoặc cái giống nhà phố lên trước nhu cầu của người già.
- Lát gạch bóng như gương cho sang, trong khi người già đi chân ướt rất dễ trượt.
- Làm cửa kính, vách kính trong nhà tắm mà không có tay vịn, không có ghế.
- Lắp vòi, công tắc, máy nước nóng loại nhiều nút bấm, cha mẹ không nhớ cách dùng.
- Đặt tủ bếp treo cao, bỏ hết kệ thấp, mẹ phải trèo ghế để lấy nồi.
- Làm bậc thềm cao cho nhà trông bề thế, rồi cha mẹ mỗi lần ra sân phải vịn tường.
- Bỏ chỗ ngồi chơi ở hiên vì cho rằng không cần, trong khi đó là nơi cha mẹ hay ngồi nhất.
Quy tắc dễ nhớ: thứ gì cha mẹ phải được hướng dẫn hai lần mới dùng được thì nên đổi sang loại đơn giản hơn.
Trước khi chốt vật liệu, hãy mang mẫu gạch về cho cha mẹ đi thử bằng chân ướt, cho cha mẹ tự vặn thử vòi nước. Năm phút thử như vậy tránh được nhiều năm dùng không quen.
Làm theo đợt khi chưa đủ tiền làm một lần
Không phải gia đình nào cũng làm được tất cả cùng lúc. Thứ tự dưới đây xếp theo mức giảm rủi ro so với công sức bỏ ra.
- Đèn ngủ dọc lối đi ban đêm, tay vịn ở nhà vệ sinh hiện có, ghế tắm, thảm chống trượt: việc nhỏ, làm ngay trong tuần.
- Vát bậc cửa, sửa nền trơn ở khu tắm, đổi cửa nhà vệ sinh mở ra ngoài.
- Làm lại điện bếp và nhà vệ sinh có cầu dao chống giật; kiểm ga.
- Đưa nhà vệ sinh vào gần phòng ngủ, làm khu tắm phẳng.
- Nâng bếp củi, làm lại bàn bếp và ống khói.
Đợt đầu tiên gần như gia đình nào cũng làm được ngay, và nó chặn được phần lớn những cú ngã ban đêm. Đừng chờ có đủ tiền cho cả cuộc cải tạo mới bắt đầu, vì một lần ngã gãy cổ xương đùi ở người già có thể thay đổi cả cuộc sống của cả nhà.
Mỗi đợt nên hỏi lại cha mẹ thấy thế nào, cái gì dùng được, cái gì vướng. Cải tạo cho người già là việc điều chỉnh dần, không phải một bản vẽ hoàn hảo ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Tay vịn nên đặt cao bao nhiêu?
Không có một độ cao đúng cho mọi người. Cách thực tế là để cha mẹ đứng và ngồi thử, đánh dấu chỗ tay đặt tự nhiên nhất khi đứng lên, rồi gắn tay vịn ở đó. Tay vịn phải bắt vào tường chắc, thử bằng cách dồn sức nặng trước khi dùng.
Nhà vệ sinh mới làm trong nhà có bị mùi không?
Không nếu làm đúng: ống thoát có xi phông giữ nước, bể tự hoại có ống thông hơi đưa lên cao ra ngoài, nhà vệ sinh có cửa sổ hoặc quạt hút. Mùi thường do thiếu ống thông hơi hoặc xi phông khô vì lâu không dùng.
Cha mẹ không chịu bỏ bếp củi thì làm sao cho an toàn?
Giữ bếp củi nhưng nâng lên bệ cao vừa tầm ngồi, có chụp hút và ống khói ra ngoài, để xa vách gỗ và chỗ chứa rơm. Củi chất ở lán riêng, cách nhà. Có thùng nước hoặc bình chữa cháy nhỏ gần bếp.
Có cần làm lối cho xe lăn nếu cha mẹ vẫn đi được?
Nên tính trước vì nhu cầu có thể đến đột ngột sau một lần ốm hay ngã. Bỏ bậc, cửa đủ rộng, lối đi không vướng là những thứ có lợi ngay cả khi chưa dùng xe lăn. Làm từ đầu dễ hơn đục sửa sau.
Con ở xa thì theo dõi việc sửa nhà cho cha mẹ thế nào?
Thống nhất danh sách việc và vị trí bằng ảnh trước khi làm, nhờ một người thân ở gần đi xem từng đợt, yêu cầu thợ gửi ảnh mỗi ngày ở những chỗ quan trọng như tay vịn, nền khu tắm, ống thông hơi. Thanh toán theo từng phần đã hoàn thành.
Người già bị ngã trong nhà vệ sinh thì nên xử lý thế nào?
Không vội kéo người dậy nếu họ đau nhiều, không cử động được chân tay hoặc có dấu hiệu đập đầu. Giữ ấm, gọi người hỗ trợ và gọi cấp cứu 115. Sau đó xem lại chỗ ngã để sửa nguyên nhân: nền trơn, thiếu tay vịn hay thiếu ánh sáng.