Nhà cũ nên sơn lại khi lớp sơn đã mất khả năng che chắn — phấn hoá (lấy tay quệt thấy bột màu), bong tróc, phồng rộp, mốc đen lan — chứ không chỉ khi màu đã cũ. Độ bền của lớp sơn mới phụ thuộc phần lớn vào phần việc không ai nhìn thấy: xử lý nguồn ẩm, cạo bỏ lớp cũ yếu, vá nứt, rửa sạch và để tường khô. Sơn tốt trên tường xử lý ẩu vẫn bong sau một mùa mưa.
Bài này giúp chủ nhà ở quê đọc tình trạng tường, biết thứ tự việc trước khi sơn, chọn thời điểm, hỏi thợ đúng câu và giữ an toàn cho người trong nhà khi cạo sơn cũ, làm việc trên giàn giáo. Bài không bàn giá sơn hay hãng sơn, vì những thứ đó đổi theo từng năm và từng nơi; điều cần nắm là cách làm đúng, thứ không thay đổi.
Đọc tình trạng lớp sơn cũ
Đi quanh nhà, nhìn kỹ mặt tường hướng nắng chiều và hướng hứng mưa, vì hai mặt này xuống cấp nhanh nhất. Mỗi dấu hiệu cho biết một nguyên nhân khác nhau.
- Phấn hoá: quệt tay lên tường thấy dính bột màu. Lớp sơn đã bị nắng phân huỷ, không còn bảo vệ; cần rửa sạch bột trước khi sơn lại, nếu không lớp mới bám lên lớp bột sẽ bong.
- Phồng rộp: sơn nổi thành bọc, ấn vào thấy rỗng, có khi có nước bên trong. Gần như luôn là do ẩm từ trong tường; sơn lại mà không xử lý ẩm thì sẽ phồng tiếp.
- Bong tróc thành mảng: có thể do ẩm, do lớp sơn trước sơn lên bề mặt bẩn, bụi, hoặc sơn trên vữa chưa khô.
- Nứt chân chim: mạng nứt nhỏ trên lớp vữa, thường do co ngót; xử lý được khi sơn lại.
- Nứt dài, chéo, xuyên tường: không phải chuyện sơn. Cần người có chuyên môn xem trước khi đắp lấp.
- Mốc đen, rêu xanh: chỗ ẩm lâu, ít nắng; phải làm sạch và tìm nguồn ẩm.
- Vệt ố vàng, nâu chảy từ trên xuống: nước từ máng, mái, ban công chảy qua tường; sửa đường nước trước.
Nếu phần lớn mặt tường còn bám chắc, chỉ phấn hoá và cũ màu, việc sơn lại khá nhẹ nhàng. Nếu có nhiều mảng phồng, bong, mốc, phải coi đây là việc sửa tường trước, sơn sau.
Thứ tự việc trước khi sơn
Thợ sơn làm nhanh thường bỏ bớt các bước dưới. Chủ nhà không cần tự làm, nhưng nên biết để thoả thuận rõ từ đầu và kiểm khi thợ làm.
- Sửa nguồn nước: máng, ống đứng, mái hắt, khe cửa, chỗ thấm từ nền. Nếu chưa sửa, đừng sơn.
- Cạo bỏ mọi chỗ sơn phồng, bong, bột phấn; vữa bở thì đục bỏ đến phần chắc.
- Vá lỗ, vá vết nứt nhỏ, trát lại mảng vữa đã đục; để phần vữa mới khô theo đúng thời gian thợ khuyến nghị.
- Làm sạch bề mặt: rửa bụi, rêu mốc, bột phấn; với tường ngoài có thể rửa nước rồi để khô nhiều ngày nắng.
- Xử lý mốc ở những chỗ có mốc trước khi lót.
- Sơn lót trên toàn bộ phần vữa mới và những chỗ đã cạo trơ; lót giúp lớp phủ bám và đều màu.
- Sơn phủ đủ số lớp đã thoả thuận, mỗi lớp cách nhau đủ thời gian khô.
Khâu chờ khô là chỗ hay bị cắt nhất vì thợ muốn xong việc, chủ nhà muốn nhà mới trước Tết. Hỏi rõ thợ định chờ bao lâu giữa các bước và vì sao.
Chọn thời điểm sơn theo từng vùng
Sơn ngoài trời cần mấy ngày liền khô ráo, không mưa, không quá ẩm. Ở miền Bắc, khoảng thu và đầu đông hanh khô là mùa sơn được ưa chuộng, nên tránh những đợt nồm cuối đông sang xuân vì tường đọng nước. Ở miền Trung, mùa mưa bão thường dồn về cuối năm, nên sơn ngoài trời trước khoảng tháng 8 hoặc sau mùa mưa. Nam Bộ và Tây Nguyên có mùa khô rõ, thường từ khoảng cuối năm đến tháng 4, là lúc thuận nhất.
Nhiều gia đình muốn sơn nhà trước Tết, đúng lúc thợ đông việc nhất. Điều này dễ dẫn tới việc làm vội, cắt khâu chờ khô. Nếu không gấp, có thể sơn sau Tết vào những tuần khô ráo, thợ rảnh tay hơn và chịu làm kỹ hơn.
Trong ngày, tránh sơn mặt tường đang bị nắng gắt chiếu trực tiếp vì sơn khô quá nhanh, dễ để lại vệt; tránh sơn vào chiều muộn khi sương xuống sớm. Thợ có kinh nghiệm thường đi theo bóng nắng quanh nhà.
Chọn loại sơn ở mức chủ nhà cần biết
Sơn trong và sơn ngoài khác nhau. Sơn ngoài trời được làm để chịu nắng, mưa, tia cực tím; dùng sơn trong nhà cho tường ngoài sẽ phấn hoá và bạc màu nhanh. Hỏi thợ loại sơn đúng cho từng mặt.
Bả (bột trét) không dành cho mọi chỗ. Bột bả làm tường phẳng mịn, đẹp trong nhà, nhưng loại bả không chịu nước dùng ra ngoài trời hoặc ở chân tường ẩm thì sẽ bở và bong cả mảng. Ở tường ngoài, nhiều thợ chọn không bả hoặc chỉ dùng loại chịu nước.
Màu sáng cho tường hứng nắng. Tường và mái màu sáng hấp thu ít nhiệt hơn màu tối, giúp nhà mát hơn và lớp sơn ít bị nắng phá. Màu sẫm cũng phai nhanh, lộ vệt dặm sửa rõ hơn.
Ghi lại loại sơn và mã màu. Sau khi sơn, ghi tên loại sơn, mã màu, ngày sơn vào sổ của ngôi nhà và cất lại một ít sơn thừa đậy kín, để sau này dặm vết trầy cho đúng màu.
Sơn kim loại có quy trình riêng. Cổng sắt, hàng rào, khung cửa sắt phải đánh sạch gỉ, lau bụi, sơn chống gỉ rồi mới sơn phủ. Bỏ bước đánh gỉ thì gỉ lan dưới lớp sơn mới và bung ra sau vài tháng.
An toàn khi cạo sơn cũ và làm việc trên cao
Nhà xây cách đây vài chục năm có thể dùng những loại sơn cũ chứa chì, đặc biệt trên cửa gỗ, cửa sắt, lan can. Bụi sơn cũ khi chà nhám hoặc đốt nóng là nguồn phơi nhiễm, nguy hiểm nhất với trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai. Vì không dễ biết lớp sơn cũ có chì hay không, nên coi như có: cạo ướt thay vì chà khô, đeo khẩu trang lọc bụi, không dùng lửa khò đốt sơn, gom vụn sơn vào túi kín, lau nhà bằng khăn ẩm thay vì quét.
Khi sơn trong nhà, mở cửa cho thông gió, cho trẻ nhỏ, người già, người có bệnh hô hấp ở phòng khác hoặc sang nhà người thân trong mấy ngày sơn. Cất thức ăn, bát đũa. Can sơn, dung môi, giẻ thấm dung môi để xa bếp lửa, không hút thuốc gần đó.
Sơn mặt tường cao thì giàn giáo phải vững: chân đặt trên nền chắc, có giằng, ván sàn không mục. Thợ trên giàn giáo nên có dây an toàn với độ cao lớn. Chủ nhà nên kiểm giàn giáo trước khi thợ trèo lên — một tai nạn trong nhà mình là chuyện của cả hai bên. Tường gần dây điện vào nhà phải ngắt điện nhánh hoặc giữ khoảng cách an toàn, không dùng cây lăn cán kim loại dài sát dây.
Dặm sơn từng phần khi chưa sơn lại toàn bộ
Không phải năm nào cũng cần sơn cả nhà. Nhiều gia đình ở quê chọn cách làm từng mặt: năm nay mặt hướng tây và mặt hứng mưa vốn xuống cấp nhanh nhất, năm sau mặt tiền, phần trong nhà để khi có dịp. Cách này hợp với ngân sách eo hẹp và vẫn giữ được tường không bị hở ra mưa nắng.
Khi dặm, nên dặm theo mảng có ranh giới tự nhiên như từ góc tường tới góc tường, từ chân tới mép mái, thay vì chấm từng vết nhỏ giữa tường; vết dặm nhỏ hầu như luôn lệch màu so với phần sơn cũ đã phai. Đây là lúc mã màu và chút sơn thừa đã cất giữ phát huy tác dụng: màu vẫn lệch một chút vì lớp cũ đã bạc, nhưng gần hơn nhiều so với đoán màu bằng mắt.
Với cửa sắt, cổng, lan can, dặm sớm còn quan trọng hơn tường: một vết trầy để qua mùa mưa sẽ thành vệt gỉ lan dưới lớp sơn. Mỗi lần dọn nhà trước Tết, đi một vòng tìm những chỗ trầy, cạo sạch gỉ, chấm sơn chống gỉ và sơn phủ là đủ.
Giữ lớp sơn mới bền lâu
Lớp sơn mới bền hay không còn phụ thuộc vào những gì xảy ra sau ngày sơn. Máng xối phải được giữ thông để nước không tràn xuống tường; cây leo, giàn hoa không bám trực tiếp lên mặt tường sơn vì giữ ẩm và rễ bám làm bong; đất vườn, chậu cây không đắp cao lên chân tường.
Tường hiên, tường bếp hay bị bám khói, dầu mỡ thì lau bằng khăn ẩm, tránh chà bằng bàn chải cứng hay chất tẩy mạnh làm mòn lớp sơn. Tường ngoài vùng ven biển nên được xịt rửa nhẹ bằng nước ngọt sau những đợt gió biển kéo dài, vì muối bám làm sơn và vữa nhanh xuống cấp.
Mỗi năm một lần, nhìn lại những chỗ dễ hỏng nhất: chân tường, quanh khung cửa sổ, dưới máng, góc tiếp giáp mái. Phát hiện sớm một chỗ phồng nhỏ và tìm ra nguồn ẩm gây ra nó thì lớp sơn còn lại được giữ thêm nhiều năm.
Câu nên hỏi trước khi giao việc cho thợ sơn
Những câu dưới không nhằm làm khó thợ, mà để cả hai bên hiểu cùng một khối lượng việc, tránh tranh cãi sau. Thợ giỏi thường trả lời ngay và còn bổ sung thêm những điều chủ nhà chưa nghĩ tới; thợ né tránh hoặc chỉ nói chung chung "anh cứ yên tâm" thì nên cân nhắc.
- Phần tường nào cạo trơ, phần nào chỉ rửa rồi sơn đè? Ai xác định?
- Có xử lý chỗ ẩm, chỗ mốc không, hay chỉ sơn lên?
- Có sơn lót không, lót toàn bộ hay chỉ chỗ vá? Sơn phủ mấy lớp?
- Thời gian chờ khô giữa vá, lót và phủ là bao lâu?
- Ai chịu trách nhiệm che chắn cửa, sàn, cây cảnh, dọn dẹp sau khi xong?
- Bảo hành bong tróc bao lâu, điều kiện là gì? Nếu bong do ẩm từ chỗ chưa sửa thì ai chịu?
Ghi những điểm đã thống nhất vào giấy, dù chỉ viết tay và hai bên ký. Đó là căn cứ để nghiệm thu từng phần trước khi thanh toán. Với gia đình có con đi làm xa, bản thoả thuận này còn giúp người ở nhà biết phải kiểm gì mỗi ngày: hôm nay đã cạo xong mặt nào, đã lót chưa, đã đủ ngày chờ khô chưa, thay vì chỉ thấy tường đổi màu là coi như xong.
Câu hỏi thường gặp
Có thể sơn đè lên lớp sơn cũ không cần cạo không?
Được, nếu lớp cũ còn bám chắc, không phồng, không phấn hoá nặng. Rửa sạch bụi, rêu, để khô rồi sơn. Nhưng những chỗ phồng, bong, bột phấn thì phải cạo và rửa sạch, nếu không lớp mới chỉ bám lên lớp yếu và bong cùng nó.
Tường mới trát cần chờ bao lâu mới sơn?
Vữa mới cần khô hẳn và đủ thời gian đông cứng; thời gian phụ thuộc thời tiết, độ dày lớp trát và loại tường, thường tính bằng tuần chứ không phải ngày. Sơn quá sớm là nguyên nhân phổ biến của vết loang, phồng ở nhà mới. Hỏi thợ và hướng dẫn trên bao bì sơn lót.
Sơn chống thấm có thay được việc sửa thấm không?
Sơn chống thấm mặt ngoài giúp tường hạn chế hút nước mưa, có ích với tường hứng mưa. Nhưng nó không chặn được nước lên từ nền, không chặn được nước rò ống, và không che được khe hở ở khung cửa hay chỗ máng tràn. Những chỗ đó phải sửa đúng nguyên nhân.
Bao lâu thì nên sơn lại nhà một lần?
Không có con số cố định. Tường ngoài hướng nắng, vùng ven biển, vùng mưa nhiều xuống cấp nhanh hơn tường trong nhà. Thay vì đếm năm, nên kiểm mỗi năm một lần: phấn hoá, bong, mốc ở mức nào thì quyết định sơn toàn bộ hay chỉ dặm một mặt.
Có nên tự sơn nhà để tiết kiệm không?
Tường trong nhà, tầng trệt, chủ nhà khéo tay có thể tự sơn nếu chuẩn bị bề mặt kỹ. Tường ngoài cao, cần giàn giáo, hoặc tường đang ẩm, bong nhiều thì nên thuê thợ. Phần tiết kiệm được không bù được một cú ngã từ giàn giáo hay một lớp sơn bong sau mùa mưa.
Mùi sơn trong nhà bao lâu thì hết, có hại không?
Mùi giảm nhanh khi thông gió tốt, thường trong vài ngày, nhưng tuỳ loại sơn. Trong thời gian đó nên mở cửa, hạn chế cho trẻ nhỏ, người già, người có bệnh hô hấp ngủ trong phòng vừa sơn. Nếu ai thấy đau đầu, chóng mặt, buồn nôn thì đưa ra chỗ thoáng.