Muốn sửa mái dột cho dứt, phải tìm đúng chỗ nước vào chứ không vá chỗ nước nhỏ xuống: nước thường lọt qua một viên ngói vỡ, một con vít tôn lỏng, một khe tiếp giáp tường hay một đoạn máng xối tắc, rồi chạy dọc li tô, xà gồ một quãng mới rơi xuống trần. Với mái ngói cũ, phần lớn ca dột sửa được bằng cách thay ngói vỡ, chỉnh lại hàng ngói xô lệch và làm lại các đường tiếp giáp. Khi li tô, cầu phong mục hàng loạt hoặc mái võng, nên tính lợp lại cả mái.
Bài này đi theo thứ tự thực tế: quan sát từ trong nhà, kiểm từ ngoài, xác định nguyên nhân theo từng loại mái, chọn cách sửa, và những điều cần dặn thợ. Leo mái nguy hiểm hơn nhiều người nghĩ, nên phần an toàn được đặt lên trước.
An toàn trước: ai nên lên mái và lên lúc nào
Mái nhà cũ là chỗ dễ tai nạn: ngói cũ giòn, li tô mục, tôn trơn khi có sương hoặc rêu, mái nhiều nhà ở quê lại không có điểm neo dây. Người lớn tuổi trong nhà, người đang dùng thuốc gây buồn ngủ, người không quen làm trên cao không nên tự lên mái, dù chỉ để xem.
Nếu buộc phải lên, chỉ lên khi mái khô, không gió, có người đứng dưới giữ thang và trông chừng. Thang phải gác chắc, vượt qua mép mái một đoạn để có chỗ bám. Trên mái ngói, không bước thẳng lên giữa viên ngói mà đặt chân lên vị trí có li tô đỡ bên dưới, tốt hơn là dùng tấm ván rải ngang để phân tải. Trên mái tôn, bước theo hàng vít, nơi có xà gồ bên dưới.
Dây điện đi gần mép mái, dây kéo từ cột vào nhà, ăng ten và đường điện mặt trời nếu có là những điểm phải chú ý. Ngắt điện khu vực liên quan trước khi làm, và tránh xa đường dây hạ thế ngoài đường.
Với mái cao, mái dốc hoặc mái đã có dấu hiệu võng, việc kiểm và sửa nên giao cho thợ có dây an toàn và kinh nghiệm. Chủ nhà làm phần quan sát từ dưới và trong nhà, phần đó cũng cho rất nhiều thông tin.
Để dột lâu thì ngôi nhà hỏng thêm những gì
Nhiều gia đình sống chung với vài chỗ dột nhiều năm, đặt cái chậu hứng mỗi mùa mưa rồi quên. Cái giá của sự quen đó không nằm ở vũng nước dưới sàn mà ở những chỗ không nhìn thấy. Nước rỉ đều đặn vào đầu kèo, đầu xà gồ gác lên tường làm gỗ mục từ trong ra, mối theo độ ẩm kéo tới, tới lúc phát hiện thì thanh gỗ đã rỗng.
Với nhà tường gạch, nước theo khe tường đầu hồi chảy xuống làm vữa bở, gạch hút ẩm, chân tường mốc đen. Với nhà mái bằng, nước thấm lâu ngày làm thép trong sàn gỉ, gỉ nở ra đẩy bong lớp bê tông dưới trần, để lộ thanh thép. Đây là lúc việc sửa mái chuyển thành việc sửa kết cấu và cần người có chuyên môn.
Điện cũng bị ảnh hưởng. Dây điện đi trên trần, hộp nối, đèn trần nằm ngay đường nước nhỏ xuống là nguy cơ chập và giật. Khi thấy nước nhỏ gần đèn, quạt trần hay ổ cắm, hãy ngắt cầu dao khu đó cho tới khi sửa xong và nhờ thợ điện kiểm lại.
Vì vậy, một chỗ dột nhỏ phát hiện hôm nay nên được ghi lại và sửa trong mùa khô gần nhất, đừng để sang năm. Sửa sớm thường chỉ là thay vài viên ngói; sửa muộn có khi là thay cả một vì kèo.
Tìm chỗ dột theo thứ tự từ trong ra ngoài
Vết ố trên trần chỉ là điểm nước rơi. Điểm nước vào thường cao hơn, nằm ngược phía dốc mái. Làm theo các bước này giúp thu hẹp vùng cần kiểm trên mái xuống còn vài mét vuông.
- Ngay trong hoặc sau trận mưa, vào gác hoặc khoang mái (nếu có lối lên an toàn) bằng đèn pin, tìm vệt ướt trên mặt dưới của ngói, li tô, xà gồ. Lần theo vệt nước ngược lên phía đỉnh mái.
- Đánh dấu vị trí ướt cao nhất bằng một sợi dây buộc hoặc vạch phấn, đo khoảng cách tới tường đầu hồi và tới đỉnh mái để lên ngoài mái tìm lại đúng chỗ.
- Nếu không có khoang mái, ghi lại vị trí vết ố trên trần, chụp ảnh nhiều trận mưa liên tiếp. Vết ố lan theo hướng nào thì nguồn nước nằm ở phía đó.
- Khi trời khô, từ dưới đất dùng ống nhòm hoặc chụp ảnh phóng to mái để tìm ngói vỡ, ngói xô, vít tôn mất đệm, mép tôn cong lên, máng xối đầy lá.
- Nếu vẫn chưa thấy, thợ có thể xả nước từng đoạn từ dưới lên trên mái trong khi một người đứng trong nhà quan sát. Xả từ dưới lên giúp biết chính xác đoạn nào bắt đầu dột.
Ghi kết quả vào sổ hoặc ảnh có đánh dấu. Khi thuê thợ, đưa thông tin này để thợ đi thẳng vào chỗ cần làm thay vì dỡ cả mảng mái để tìm.
Nguyên nhân dột thường gặp theo từng loại mái
Mái nhà cũ ở quê thường là một trong ba loại: mái ngói trên khung gỗ hoặc thép, mái tôn trên xà gồ, và mái bằng bê tông. Mỗi loại có những chỗ yếu riêng.
| Loại mái | Chỗ hay dột | Hướng sửa |
|---|---|---|
| Mái ngói | Ngói vỡ, ngói xô do gió hoặc mèo chuột, bờ nóc và bờ chảy vữa bong, khe giữa mái và tường đầu hồi, ngói bị rêu làm nước tràn ngược | Thay ngói vỡ, xếp lại hàng ngói, làm lại vữa bờ nóc, xử lý đường tiếp giáp tường, vệ sinh rêu |
| Mái tôn | Lỗ vít mất đệm cao su hoặc vít lỏng, tôn gỉ thủng ở chỗ chồng mí, máng xối gỉ, tiếp giáp tường không có diềm | Thay vít và đệm, xử lý hoặc thay tấm gỉ, làm diềm che khe tiếp giáp, thay máng xối |
| Mái bằng | Lớp chống thấm cũ lão hoá, nứt chân tường sân thượng, phễu thu nước tắc, nước đọng do sàn không đủ dốc | Làm lại lớp chống thấm từ nền sạch, xử lý cổ ống, tạo dốc thoát nước, có thể làm thêm mái che |
Một mái nhà có thể dột vì nhiều nguyên nhân cùng lúc. Sửa xong một chỗ mà vẫn dột không có nghĩa là thợ làm sai, mà có thể là chỗ thứ hai chưa được tìm thấy. Vì vậy nên thử nước lại sau khi sửa.
Vá chỗ dột hay lợp lại cả mái
Vá cục bộ hợp lý khi khung đỡ mái còn chắc, chỉ có một vài điểm hỏng rõ ràng và phần ngói, tôn còn lại vẫn tốt. Đây là trường hợp phổ biến nhất ở nhà ngói vài chục năm được giữ gìn: thay mươi viên ngói, làm lại bờ nóc là mái kín được thêm nhiều năm.
Nên tính lợp lại khi gặp một trong mấy dấu hiệu: li tô hoặc cầu phong mục ở nhiều chỗ, ấn tay là lún; ngói cũ giòn, cầm lên dễ vỡ, tỉ lệ vỡ khi dỡ ra cao; mái tôn gỉ nhiều mảng, thủng ở chỗ chồng mí trên diện rộng; mái võng giữa nhịp, đường nóc không còn thẳng. Võng mái là dấu hiệu của khung có vấn đề, cần người có chuyên môn xem kèo, xà gồ trước khi lợp, nếu không lợp xong mái mới vẫn võng như cũ.
Một lựa chọn trung gian là dỡ ngói, thay toàn bộ li tô và các thanh gỗ hỏng, rồi lợp lại bằng chính ngói cũ còn tốt, bổ sung ngói cùng loại cho phần thiếu. Cách này giữ được dáng mái cũ, hợp với nhà ba gian, nhà thờ họ, nhưng đòi hỏi thợ chịu khó phân loại ngói.
Với mái tôn cũ, nhiều gia đình chọn lợp tôn mới chồng lên trên mái cũ. Việc này chỉ nên làm khi xà gồ còn đủ chắc và đã được người có chuyên môn xem, vì tải trọng tăng thêm, và lớp tôn gỉ phía dưới có thể giữ ẩm làm hại xà gồ.
Khi đã quyết lợp lại, nên tận dụng dịp dỡ mái để làm luôn những việc chỉ làm được lúc mái mở: kiểm từng đầu kèo gác lên tường, thay các thanh gỗ có lỗ mối, chừa sẵn lỗ xuyên mái cho ống thông hơi hay đường điện mặt trời sau này, làm lại máng xối và diềm. Những việc này nếu để sau, lúc mái đã kín, sẽ phải dỡ lại một phần mái mới làm được, vừa tốn công vừa tạo thêm chỗ dễ dột.
Những chỗ nhỏ gây dột lớn mà thợ hay bỏ qua
Khe giữa mái và tường. Nhà cũ thường có tường đầu hồi hoặc tường nhà bên cao hơn mái. Khe tiếp giáp chỉ được trát vữa, sau vài năm co ngót là hở. Cần một tấm diềm che chồng lên mái và gắn vào tường, không chỉ trát vá.
Máng xối và ống xuống. Lá cây, tổ chim, rác làm tắc máng. Mưa to, nước tràn ngược qua mép máng vào trong nhà. Máng phải đủ dốc về ống xuống và có lưới chắn rác ở miệng ống.
Chỗ xuyên mái. Ống khói bếp, ống thông hơi bể tự hoại, chân ăng ten, chân giá điện mặt trời đều là lỗ trên mái. Mỗi chỗ cần được bọc kín bằng loại vật liệu hợp với mái, không chỉ bơm keo quanh chân.
Ngói nóc và ngói rìa. Hai hàng ngói này chịu gió nhiều nhất. Vữa gắn bị bong là ngói xô, mưa tạt vào. Sau mỗi mùa bão nên nhìn kỹ hai hàng này.
Rêu và lá mục. Lớp rêu dày trên ngói giữ nước, làm nước chảy chậm và tràn qua khe ngói. Cây trồng quá gần thả lá xuống mái cả năm. Tỉa cành sát mái là việc nhỏ mà bớt dột đáng kể.
Dặn thợ gì và nghiệm thu thế nào
Sửa mái là việc khó kiểm sau khi làm xong vì chủ nhà ít khi lên được. Vì vậy cần thoả thuận trước và kiểm ngay trong lúc làm.
- Yêu cầu thợ chụp ảnh trước và sau ở từng điểm sửa, nhất là những chỗ khuất như khe tiếp giáp, chân ống khói.
- Thống nhất phần nào thay, phần nào giữ: bao nhiêu ngói, đoạn li tô nào, máng xối đoạn nào. Ghi vào giấy, kèm ảnh.
- Hỏi rõ thợ có dây an toàn và người trông dưới đất không. Không thuê người làm một mình trên mái.
- Che chắn đồ đạc trong nhà dưới khu vực làm, vì bụi, vữa, mảnh ngói có thể rơi qua trần cũ.
- Sau khi sửa, chờ một trận mưa lớn hoặc xả nước thử, kiểm lại trần, khoang mái. Nên giữ lại một phần tiền tới lúc thử nước xong.
- Hỏi thợ thời gian bảo hành cho phần sửa và ghi lại; với mái, bảo hành qua ít nhất một mùa mưa mới có ý nghĩa.
Câu hỏi thường gặp
Trần thạch cao bị ố vàng có phải mái đang dột không?
Thường là vậy, nhưng cũng có thể do ống nước, máy lạnh hoặc hơi nước ngưng tụ dưới mái tôn. Nếu vết ố chỉ xuất hiện sau mưa thì nghiêng về dột mái. Nếu ố cả lúc trời khô, hãy kiểm đường ống và máy lạnh phía trên trước.
Có nên tự bơm keo vào chỗ dột không?
Keo chỉ là cách tạm thời, giữ được vài tháng tới một hai mùa. Bơm keo lên ngói vỡ hoặc vít gỉ không giải quyết nguyên nhân, lại khiến lần sửa sau khó hơn vì phải cạo sạch. Nếu cần chặn tạm trước bão, hãy ghi lại vị trí để sửa đúng cách sau.
Mùa nào sửa mái là hợp nhất?
Mùa khô, trước mùa mưa bão của vùng mình vài tháng. Ở miền Bắc thường là cuối thu sang đông hoặc đầu hè trước mưa lớn, ở miền Trung là trước mùa bão cuối năm, ở Nam Bộ và Tây Nguyên là các tháng mùa khô. Làm sớm còn kịp thử nước trước mưa lớn.
Ngói cũ vỡ thì tìm ngói thay ở đâu cho giống?
Có thể giữ lại ngói tốt từ phần mái phụ, chuồng trại hoặc mua lại ngói cũ từ nhà dỡ trong vùng. Nếu không tìm được loại giống, gom ngói mới vào một mảng mái ít người nhìn thấy và dùng ngói cũ cho mặt chính để giữ đồng màu.
Mái tôn kêu lộp độp và nóng có liên quan tới dột không?
Tiếng ồn và nóng là chuyện cách nhiệt, không phải dột. Tuy vậy, khi sửa mái tôn có thể kết hợp làm thêm lớp cách nhiệt bên dưới. Lúc đó cần chú ý lớp này không giữ nước nếu mái còn rò, vì sẽ làm mục xà gồ.
Sửa mái xong vẫn dột ở chỗ khác thì có bắt thợ sửa tiếp được không?
Tuỳ thoả thuận ban đầu. Nếu chỉ khoán sửa điểm đã chỉ định, chỗ mới là việc mới. Nếu khoán "làm cho hết dột", thợ phải làm tiếp. Vì vậy ngay từ đầu nên ghi rõ phạm vi và cam kết sau khi thử nước.