Dọn nhà sau lũ theo thứ tự: chỉ về nhà khi chính quyền địa phương cho phép, ngắt điện tổng trước khi bước vào, kiểm nhà có an toàn để ở không, rồi mới xúc bùn khi bùn còn ướt, mở thông gió làm khô, và xử lý đồ đạc theo nhóm. Sai thứ tự, như bật điện để bơm nước, ở lại trong nhà có tường nứt, hay sơn lại tường khi còn ướt, gây ra phần lớn tai nạn và hư hỏng kéo dài sau lũ.
Bài này đi theo đúng nhịp làm việc của một gia đình trong những ngày sau khi nước rút: việc nào trong ngày đầu, việc nào trong tuần đầu, việc nào phải đợi vài tuần, cùng những lưu ý bảo vệ sức khoẻ cho người dọn. Những việc liên quan đến kết cấu nhà, điện và nguồn nước uống cần người có chuyên môn và hướng dẫn của chính quyền, y tế địa phương.
Trước khi bước vào nhà
Ngày đầu nước rút là lúc dễ vội vàng nhất. Những bước dưới chỉ mất ít thời gian nhưng tránh được các tai nạn nghiêm trọng.
- Chờ thông báo của chính quyền địa phương rằng khu vực đã an toàn để quay về; nước có thể lên lại.
- Đứng ngoài nhìn tổng thể: tường có nghiêng, nứt mới không; nền có sụt, móng có bị xói không; mái có võng không; cây lớn có đổ đè lên nhà không.
- Kiểm dây điện quanh nhà: dây đứt, cột nghiêng thì tránh xa, báo ngành điện, không tự xử lý.
- Ngắt cầu dao tổng trước khi vào. Nếu cầu dao nằm ở chỗ còn ngập nước hoặc phải đứng trong nước để với tới, không chạm vào, nhờ thợ điện hoặc ngành điện.
- Ngửi mùi ga. Có mùi ga thì không bật lửa, không bật công tắc, mở cửa từ ngoài và rời khỏi nhà.
- Đi ủng cao su, găng tay dày; dùng gậy dò đường vì bùn che đi đinh, mảnh kính, hố sâu, rắn.
- Chụp ảnh, quay video hiện trạng trước khi dọn để làm căn cứ khai báo thiệt hại với xã.
Nếu thấy tường nứt mới, nền lún, kèo gãy, hãy ở tạm nơi khác và đề nghị người có chuyên môn xây dựng đánh giá trước. Một ngôi nhà ngấm nước lâu ngày có thể yếu đi mà nhìn bên ngoài không rõ.
Xúc bùn: làm khi bùn còn ướt
Bùn lũ để khô sẽ đóng cứng trên nền, bám vào chân tường, chân tủ và rất khó cạo. Vì vậy, khi nhà đã an toàn để vào, nên xúc bùn càng sớm càng tốt, lúc bùn còn nhão. Dùng xẻng, bàn cào đẩy bùn ra cửa, kết hợp xối nước nếu có nguồn nước. Đổ bùn ra nơi chính quyền hướng dẫn, không đổ xuống rãnh thoát nước chung làm tắc thêm.
Bùn lũ thường lẫn rác, xác động vật, phân, hoá chất từ ruộng vườn và chuồng trại. Người dọn nên đi ủng, đeo găng, đeo khẩu trang, mặc quần áo dài; có vết thương hở ở tay chân thì băng kín hoặc tránh tiếp xúc với bùn, nước bẩn. Rửa tay kỹ trước khi ăn uống. Trẻ nhỏ không nên tham gia dọn bùn hay chơi ở khu vực còn nước đọng.
Sau khi xúc hết bùn, rửa nền và chân tường bằng nước sạch, cọ những chỗ bám nhiều. Khử khuẩn bề mặt theo hướng dẫn của y tế địa phương; nếu dùng nước tẩy gốc clo, pha loãng đúng hướng dẫn trên bao bì, không trộn với chất tẩy khác, mở thông gió khi dùng.
Làm khô nhà: kiên nhẫn quan trọng hơn mọi thứ
Tường gạch, nền, gỗ ngấm nước lũ cần thời gian dài để khô hẳn, thường là nhiều tuần, có khi lâu hơn với nhà ngập sâu và lâu. Việc quan trọng nhất là mở toang cửa, ô thoáng cho gió đi xuyên nhà vào những ngày khô ráo; dùng quạt để đẩy khí ẩm ra ngoài, không quạt vòng trong phòng đóng kín.
Trần thạch cao, vách ngăn nhẹ, lớp cách nhiệt đã ngấm nước bẩn thường phải tháo bỏ, vì chúng giữ ẩm và mốc bên trong. Đồ gỗ ốp tường, ván sàn gỗ bị phồng thì gỡ ra để tường và nền phía sau khô được. Tủ, giường gỗ kê cao, kéo cách tường.
Không trát, bả, sơn lại khi tường còn ẩm, dù rất muốn nhà sạch đẹp trở lại nhanh. Sơn lên tường ướt sẽ phồng rộp và mốc sau vài tháng, phải làm lại từ đầu. Đánh dấu mực nước lũ cao nhất trên tường, chụp ảnh lại; thông tin này hữu ích khi tính chuyện nâng nền, nâng ổ điện, kê đồ cao hơn cho mùa lũ sau.
Đồ đạc sau lũ: giữ, sửa hay bỏ
Không phải thứ gì ngập nước cũng phải bỏ, nhưng có những nhóm không nên tiếc. Bảng dưới gom các nhóm đồ phổ biến ở nhà nông thôn.
| Nhóm đồ | Hướng xử lý | Lưu ý |
|---|---|---|
| Thực phẩm, gạo, đồ khô đã ngập | Bỏ | Không giữ dù chỉ ngập một phần; đồ hộp kín, móp méo cũng nên bỏ |
| Đồ gỗ đặc (tủ, sập, bàn ghế) | Rửa bùn, lau, để khô trong bóng râm thoáng gió | Phơi nắng gắt dễ nứt, cong vênh; khô hẳn mới đánh giá có cần sửa |
| Đồ gỗ ép, nệm, đệm bông, thảm | Thường phải bỏ | Ngấm nước bẩn, khó khô, dễ mốc và hôi kéo dài |
| Quần áo, chăn màn | Giặt kỹ, phơi khô hẳn | Đồ bị mốc nặng hoặc bẩn khó giặt thì bỏ |
| Đồ điện (quạt, tủ lạnh, máy bơm, nồi cơm) | Để khô, nhờ thợ kiểm trước khi cắm điện | Không cắm thử khi còn ẩm; nhiều đồ phải thay linh kiện |
| Máy móc nông nghiệp | Xả nước, rửa bùn, thay dầu nhớt theo hướng dẫn thợ | Không nổ máy khi chưa kiểm |
| Bát đĩa, xoong nồi kim loại, sành sứ | Rửa kỹ, tráng nước sôi | Đồ gỗ, đồ nhựa có vết nứt đựng thức ăn thì nên bỏ |
Những thứ có giá trị kỷ niệm như ảnh, sách gia phả, đồ thờ, nên tách riêng xử lý cẩn thận thay vì bỏ chung với rác.
Giấy tờ, ảnh và gia phả bị ướt
Giấy tờ là thứ nhiều gia đình lo nhất sau lũ. Một số cách giữ được phần lớn giấy tờ nếu làm sớm:
- Không bóc tách khi đang ướt: giấy dính vào nhau, tách mạnh sẽ rách. Để khô dần rồi mới tách.
- Rửa bùn nhẹ: nếu dính bùn, nhúng nhẹ trong nước sạch, không chà.
- Làm khô trong bóng râm thoáng gió: trải từng tờ trên mặt phẳng sạch, lót giấy thấm hoặc vải khô, thay lót khi lót ướt. Không phơi nắng gắt, không sấy bằng lửa.
- Ảnh chụp: rửa nhẹ trong nước sạch, phơi mặt ảnh hướng lên, không để mặt ảnh chạm vào nhau.
- Sổ, sách gia phả: dựng đứng, mở hé các trang, lót giấy thấm vào giữa từng xấp, thay thường xuyên.
- Chụp lại trước: chụp ảnh từng trang giấy tờ quan trọng ngay khi còn đọc được, phòng trường hợp mực nhoè thêm khi khô.
Giấy tờ quan trọng bị hỏng nặng như giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, giấy khai sinh, có thể đề nghị cấp lại theo quy định; hỏi UBND cấp xã nơi cư trú về thủ tục. Bản chụp còn giữ được giúp quá trình này nhanh hơn.
Giếng, bể nước và nước sinh hoạt
Giếng đào, giếng khoan, bể chứa nước mưa bị nước lũ tràn vào có thể nhiễm bẩn từ bùn, phân, nước thải nhà vệ sinh, xác động vật. Không dùng nước giếng để ăn uống cho tới khi giếng được làm sạch và khử trùng theo hướng dẫn của y tế địa phương. Trong thời gian đó dùng nước đóng chai, nước được cấp phát hoặc nước đã đun sôi từ nguồn sạch.
Làm sạch giếng thường gồm tát hoặc bơm cạn nước bẩn, vét bùn đáy giếng, cọ thành giếng, khử trùng và để nước giếng hồi lại. Việc xuống giếng nguy hiểm vì thiếu khí, có thể có khí độc tích tụ; không xuống giếng một mình, không xuống khi chưa thông khí, nên nhờ người có kinh nghiệm hoặc đội hỗ trợ của địa phương. Bơm điện chỉ dùng sau khi thợ đã kiểm an toàn.
Bể tự hoại, hố xí có thể bị nước lũ làm đầy, trào ngược. Không dùng nhà vệ sinh khi thấy nước thải dâng ngược; báo thợ kiểm và hút bể nếu cần. Đường ống nước có thể bị vỡ, gãy do đất xói; theo dõi đồng hồ nước để phát hiện rò rỉ.
Bảo vệ sức khoẻ người dọn trong những tuần sau lũ
Những tuần sau lũ thường tăng các bệnh đường ruột, bệnh ngoài da, đau mắt, và các bệnh lây qua nước bẩn. Người lội nước lũ, dọn bùn lâu ngày cần để ý các dấu hiệu như sốt, đau cơ bắp chân, vàng mắt, tiêu chảy, vết thương sưng đỏ, và đi khám sớm, kể rõ với nhân viên y tế là đã tiếp xúc với nước lũ.
Dọn nhà sau lũ là việc nặng, kéo dài nhiều ngày. Người lớn tuổi, người có bệnh tim, huyết áp không nên làm việc nặng liên tục; chia ca, nghỉ giữa giờ, uống đủ nước. Cẩn thận khi khiêng đồ nặng trên nền trơn. Máy phát điện, bếp than không bao giờ được chạy trong nhà kín hoặc sát cửa sổ, vì khí thải có thể gây ngộ độc chết người.
Nấm mốc phát triển nhanh trong nhà ẩm sau lũ. Khi dọn những chỗ mốc nhiều, đeo khẩu trang lọc bụi, găng tay; người có bệnh hen, bệnh phổi nên tránh làm những việc này. Muỗi sinh sản mạnh trong vũng nước đọng; lật úp chum, lu, lốp xe cũ, dọn vỏ đồ hộp chứa nước quanh nhà.
Chuẩn bị cho mùa lũ sau ngay trong lúc dọn
Những ngày dọn nhà là lúc gia đình thấy rõ nhất điểm yếu của ngôi nhà trước nước: nước vào từ cửa nào, đồ nào hỏng nặng nhất, chỗ nào bùn đọng nhiều, ổ điện nào bị ngập. Ghi lại ngay những điều này, kèm vạch mực nước trên tường, trước khi mọi thứ được lau sạch và quên đi.
Từ đó lên danh sách những việc làm dần trước mùa lũ năm sau: làm kệ cao, gác lửng nhẹ để kê lúa gạo, chăn màn, giấy tờ; dời ổ cắm, công tắc, đồng hồ điện lên cao; chuẩn bị bao tải cát, tấm chắn cửa; chọn chỗ cao để đưa xe máy, máy bơm lên. Giấy tờ quan trọng nên được chụp lại và cất trong túi chống nước để mang theo khi phải đi sơ tán.
Những thay đổi lớn như nâng nền, làm tầng tránh lũ, gia cố móng bị xói phải có người có chuyên môn tính toán, và hỏi UBND cấp xã về quy định trước khi làm. Với những việc nhỏ, gia đình có thể tự làm dần mỗi năm một ít, để mỗi mùa lũ đi qua ngôi nhà mất ít hơn mùa trước.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu sau lũ thì có thể sơn lại nhà?
Không có con số chung, vì phụ thuộc mực nước, thời gian ngập, độ dày tường và thời tiết sau đó. Thường là nhiều tuần, có khi vài tháng. Tiêu chí thực tế là tường không còn loang, màu đều, sờ không thấy lạnh ẩm, qua vài đợt nắng không xuất hiện vệt mới. Sơn vội là phải làm lại.
Đồ điện bị ngập có dùng lại được không?
Một số dùng lại được sau khi để khô hoàn toàn và được thợ kiểm, vệ sinh bo mạch, thay linh kiện hỏng. Tuyệt đối không cắm điện thử ngay khi còn ẩm vì có thể chập cháy hoặc giật điện. Tủ lạnh, máy giặt, máy bơm nên để thợ kiểm trước khi chạy.
Đường điện trong nhà bị ngập có cần thay toàn bộ không?
Tùy mức ngập và loại dây, ổ cắm. Ổ cắm, công tắc, hộp nối bị ngập thường phải thay; dây đi trong ống bị ngập lâu cần thợ kiểm cách điện. Đây là việc phải do thợ điện có nghề quyết định. Khi làm lại, cân nhắc nâng ổ cắm, công tắc lên cao hơn mực nước đã ghi lại.
Có nên rắc vôi bột khắp nhà sau lũ không?
Vôi được dùng ở nhiều nơi để khử khuẩn chỗ ẩm bẩn, nhưng vôi gây bỏng da, bỏng mắt, cần đeo găng, khẩu trang, kính khi rắc và giữ trẻ nhỏ tránh xa. Làm theo hướng dẫn của y tế địa phương về loại hoá chất, liều lượng và chỗ cần xử lý, không rắc tràn lan lên đồ dùng.
Nhà ngập thường xuyên, sau lũ nên sửa gì để lần sau đỡ hơn?
Ghi mực nước lũ, rồi khi sửa nâng ổ điện, công tắc, đồng hồ điện lên cao hơn mức đó; làm kệ, gác lửng để kê đồ; chọn vật liệu chịu nước ở phần dưới tường. Nâng nền nhà hay làm gác tránh lũ là việc lớn, cần người có chuyên môn tính toán và hỏi UBND cấp xã về quy định.
Người đi làm xa có thể giúp gì khi nhà ở quê bị lũ?
Gọi cho cha mẹ để dặn đúng thứ tự an toàn: ngắt điện, không ở lại nhà nứt, không uống nước giếng chưa xử lý. Nhờ người thân, hàng xóm khoẻ mạnh hỗ trợ việc nặng. Gửi tiền thuê người dọn, thuê thợ điện kiểm trước, và nhắc chụp ảnh hiện trạng để khai báo thiệt hại.