Nhà ở quê có ông bà và trẻ nhỏ sống chung cần ưu tiên ba nguy cơ: té ngã của người già (nhà vệ sinh trơn, bậc thềm, lối đi tối ban đêm), đuối nước của trẻ nhỏ (ao, giếng, bể, chum, xô nước) và ngộ độc (thuốc trừ sâu, thuốc chuột, hoá chất đựng trong chai nước). Phần lớn tai nạn xảy ra ngay trong nhà, sân và vườn của chính gia đình, ở những chỗ quen đến mức không ai để ý.
Không cần sửa lớn mới an toàn hơn. Nhiều việc chỉ là sắp xếp lại: thêm một tay vịn, một chiếc đèn ngủ, một nắp đậy, một chiếc tủ có khoá. Bài này đi qua từng khu vực trong nhà và quanh nhà, kèm cách giữ nếp nhà gọn khi nhiều thế hệ cùng ở.
Vì sao cần nhìn lại ngôi nhà bằng mắt người già và trẻ nhỏ
Người trưởng thành khoẻ mạnh đi lại trong nhà mà không nghĩ: bước qua ngưỡng cửa cao, xuống bậc thềm trơn, rẽ qua góc tối. Với người cao tuổi thị lực kém, khớp yếu, phản xạ chậm, mỗi chỗ đó là một lần có thể ngã. Tổ chức Y tế Thế giới nhiều năm nay xếp té ngã vào nhóm nguyên nhân hàng đầu gây chấn thương ở người cao tuổi; một lần ngã gãy cổ xương đùi có thể làm người già mất khả năng tự đi lại.
Trẻ nhỏ nhìn ngôi nhà theo kiểu khác: mọi thứ ở tầm thấp đều để khám phá, cái gì cũng có thể cho vào miệng, chỗ nào có nước cũng muốn nghịch. Ở Việt Nam, đuối nước nhiều năm được các cơ quan y tế, bảo vệ trẻ em cảnh báo là một nguyên nhân tử vong hàng đầu ở trẻ em, và không ít trường hợp xảy ra ngay tại ao, giếng, bể nước trong nhà.
Cách làm thực tế là đi một vòng quanh nhà hai lần: một lần cúi thấp ngang tầm mắt đứa trẻ ba tuổi, một lần đi chậm như người già vào lúc tối trời. Ghi lại mọi chỗ thấy nguy hiểm, rồi xử lý dần từ chỗ nguy hiểm nhất.
Nhà vệ sinh và lối đi ban đêm: nơi người già hay ngã nhất
Nhiều cú ngã của người cao tuổi xảy ra khi đi vệ sinh ban đêm: vừa ngủ dậy, chóng mặt khi đứng lên, lối đi tối, sàn nhà vệ sinh ướt. Những việc sau giải quyết phần lớn nguy cơ đó.
- Tay vịn chắc chắn cạnh bồn cầu, trong chỗ tắm, dọc lối đi nếu có thể. Tay vịn phải bắt vào tường chắc, chịu được người tì cả sức nặng; giá treo khăn không phải tay vịn.
- Sàn chống trơn: gạch nhám, thảm cao su có đế bám trong khu tắm; lau khô sàn sau khi tắm.
- Ghế tắm cho người đứng lâu không vững, vòi sen cầm tay để ngồi tắm được.
- Đèn ngủ dọc lối đi từ giường tới nhà vệ sinh, công tắc ở tầm tay khi vừa ngồi dậy. Nhà vệ sinh ngoài vườn thì càng cần lối đi có đèn, phẳng, không vướng.
- Bô hoặc ghế bô cạnh giường cho những đêm trở trời, những lúc mệt, thay vì cố đi ra nhà vệ sinh xa.
- Cửa nhà vệ sinh mở ra ngoài hoặc cửa trượt, để nếu người bên trong ngã chặn cửa vẫn mở được; không khoá trái từ bên trong.
Dặn ông bà ngồi dậy từ từ ở mép giường một lúc trước khi đứng lên, đặc biệt người đang uống thuốc huyết áp. Thói quen nhỏ này tránh được nhiều cú ngã do choáng váng.
Bậc thềm, ngưỡng cửa và sân
Đánh dấu mép bậc. Mép bậc thềm, bậc cầu thang nên có màu khác hẳn mặt bậc để người mắt kém thấy rõ. Bậc cao, không đều nhau là thứ cần sửa sớm.
Tay vịn hai bên cầu thang và bậc thềm. Ngay cả ba bốn bậc thềm ra sân cũng nên có tay vịn. Người già lên xuống cầu thang cần tay vịn ở cả hai bên để dùng tay khoẻ hơn.
Thêm lối dốc thoải. Nhà có người đi khung tập đi, xe lăn hoặc chân yếu nên có một lối dốc thoải từ sân lên hiên. Việc này thường không tốn nhiều và giúp cả khi chở hàng, dắt xe.
Hạ hoặc bỏ ngưỡng cửa cao. Ngưỡng cửa gỗ cao trong nhà cũ là nơi vấp ngã quen thuộc. Nếu giữ vì giá trị kiến trúc, đánh dấu màu và có chỗ vịn bên cạnh.
Sân không rêu, không vũng. Sân gạch đóng rêu trơn như mỡ trong mùa mưa. Cọ rêu ở lối đi chính, sửa chỗ trũng đọng nước, dọn sỏi đá rời, vòi tưới, dây điện vắt ngang lối đi.
Đèn sân. Một bóng đèn chiếu sáng lối từ nhà ra bếp, ra nhà vệ sinh, ra cổng giúp người già đi lại buổi tối và cũng giúp chống trộm.
Phòng đuối nước cho trẻ nhỏ quanh nhà
Trẻ nhỏ có thể đuối nước trong lượng nước rất nông, chỉ cần úp mặt xuống nước mà không tự nhấc lên được. Mọi chỗ chứa nước quanh nhà đều cần được rà lại.
| Chỗ chứa nước | Nguy cơ | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Ao, mương, hố trong vườn | Trẻ chạy theo bóng, theo gà vịt ra mép nước | Rào ao bằng hàng rào trẻ không trèo qua được, cổng có chốt cao; lấp hố không dùng |
| Giếng đào, giếng khơi | Trẻ trèo lên thành giếng nhìn xuống | Nắp đậy chắc, có khoá hoặc đủ nặng; thành giếng đủ cao |
| Bể nước, chum, lu, phuy | Trẻ với múc nước rồi chúi đầu xuống | Nắp đậy kín, chắc; bể đặt chỗ trẻ không trèo lên được |
| Xô, chậu nước, thau giặt | Trẻ chập chững ngã úp mặt vào | Đổ nước ngay sau khi dùng; úp xô chậu khi không dùng |
| Hố ga, bể tự hoại hở nắp | Trẻ rơi xuống | Nắp bê tông hoặc kim loại chắc, không để hở khi sửa chữa |
Không có thiết bị nào thay được người lớn trông chừng. Khi trẻ chơi gần nước, phải có một người lớn cụ thể chịu trách nhiệm trông, không dùng điện thoại trong lúc trông. Cho trẻ đủ tuổi học bơi và học các quy tắc an toàn ở nơi có nước.
Thuốc trừ sâu, hoá chất và thuốc men: cất đúng chỗ
Nhà nông thôn thường có thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ, phân bón, thuốc chuột, dầu hoả, xăng cho máy cắt cỏ. Ngộ độc ở trẻ nhỏ hay xảy ra khi những thứ này được đựng trong chai nước ngọt, chai nước khoáng cũ, để ở góc bếp, chân cầu thang, gầm giường. Trẻ nhìn thấy một chai giống chai nước là uống.
Nguyên tắc: hoá chất nông nghiệp để trong chai lọ, bao bì gốc; cất trong tủ hoặc thùng có khoá, đặt trong kho riêng xa bếp và chỗ trẻ chơi; không bao giờ sang chiết vào chai đồ uống. Bao bì rỗng gom lại theo hướng dẫn của địa phương, không để trẻ nhặt nghịch. Bình phun sau khi dùng rửa ở chỗ xa giếng, xa ao.
Thuốc men của ông bà, như thuốc huyết áp, tiểu đường, thuốc an thần, nhiều loại rất nguy hiểm với trẻ nhỏ dù chỉ vài viên. Cất trong hộp có nắp, đặt trên cao, không để trên đầu giường nơi trẻ trèo lên được. Nếu nghi trẻ uống phải hoá chất hay thuốc, đưa ngay tới cơ sở y tế gần nhất, mang theo chai lọ, vỉ thuốc; không tự gây nôn khi không có hướng dẫn của nhân viên y tế.
Điện, bếp và những chỗ trẻ hay trèo
Ngoài nước và hoá chất, nhà ở quê còn vài nguồn nguy hiểm khác thường bị bỏ qua.
- Ổ cắm tầm thấp: có nắp che hoặc nút bịt; dây điện không vắt ngang lối đi, không đi nổi ở chỗ trẻ với tới. Nhà nên có cầu dao chống giật; việc lắp đặt và sửa điện phải do thợ điện có nghề làm, ngắt điện trước khi đụng vào.
- Bếp củi, bếp ga: trẻ không chơi trong bếp khi đang nấu; nồi nước sôi đặt phía trong, cán quay vào trong; bình ga đặt chỗ thoáng, khoá van sau khi nấu.
- Cầu thang, gác, ban công: chắn cửa đầu cầu thang khi có trẻ chập chững; lan can không có thanh ngang để trẻ trèo; khe lan can đủ hẹp.
- Tủ, kệ cao: bắt vít cố định vào tường để không đổ khi trẻ trèo.
- Máy móc nông nghiệp, dao, cuốc: cất trong kho có cửa, không để trên sân.
- Chuồng trại: trẻ không vào chuồng trâu bò một mình; chó dữ được buộc hoặc nhốt.
Danh sách này dài, nhưng không cần làm hết trong một tuần. Bắt đầu từ ba việc: đậy mọi chỗ chứa nước, cất khoá hoá chất, thêm đèn và tay vịn cho lối đi đêm của ông bà.
Giữ nếp nhà gọn khi nhiều thế hệ cùng ở
Nhà đông người, mỗi thế hệ một thói quen: ông bà quen để đồ theo kiểu cũ, con cái mang về đồ mới, cháu nhỏ bày đồ chơi khắp nơi. Đồ đạc dồn lại ở lối đi, cầu thang, hiên là nguy cơ ngã cho người già và cũng làm nhà khó dọn, dễ có chuột, mối.
Một vài quy ước đơn giản giúp nhiều: mỗi người, mỗi việc có chỗ để đồ cố định; lối đi chính từ phòng ngủ ông bà ra nhà vệ sinh, ra sân luôn trống; đồ chơi của trẻ cất vào thùng trước bữa tối; kho và gác dọn mỗi dịp cuối năm, đồ không dùng thì cho hoặc bỏ.
Quan trọng là cùng bàn với ông bà thay vì tự ý dời đồ của người già. Người cao tuổi quen tay với chỗ để đồ cũ; dời đi mà không nói có thể khiến họ phải tìm kiếm, cúi trèo, dễ ngã hơn. Khi sắp xếp lại, để đồ ông bà hay dùng ở tầm từ thắt lưng đến vai, không phải cúi sát đất hay kiễng chân với lên cao.
Khi ông bà ốm yếu hoặc nằm một chỗ
Đến một lúc, ông bà có thể cần người chăm gần như cả ngày: sau một cơn tai biến, sau gãy xương, hay đơn giản vì tuổi cao sức yếu. Ngôi nhà khi đó phải thay đổi để cả người bệnh lẫn người chăm đều đỡ vất vả.
Giường của người bệnh nên đặt ở phòng thoáng, gần nhà vệ sinh, có lối đi hai bên giường để người chăm xoay trở. Giường cao vừa phải giúp người chăm không phải cúi gập lưng khi lau người, thay đồ. Đặt một ổ cắm điện an toàn gần giường cho quạt, đèn, các thiết bị cần thiết, tránh kéo dây nối vắt qua lối đi.
Lối từ phòng ra sân, ra cổng cần đủ rộng và phẳng để có thể đưa người bệnh đi khám bằng xe lăn hoặc cáng khi cần, không vướng bậc cao, chậu cây, xe máy dựng chắn. Những thay đổi này nên được bàn với cả nhà, vì nó chạm tới chỗ để đồ, chỗ để xe của nhiều người. Nếu cần lắp thêm tay vịn, lối dốc hay sửa nhà vệ sinh, nên hỏi nhân viên y tế đang theo dõi người bệnh về những gì thực sự cần, tránh làm theo cảm tính.
Câu hỏi thường gặp
Phòng ngủ của ông bà nên đặt ở đâu trong nhà?
Nên ở tầng trệt, gần nhà vệ sinh, có cửa sổ thoáng và lối đi ra sân không qua bậc cao. Tránh xếp ông bà ở tầng trên phải leo cầu thang mỗi ngày, hoặc ở phòng xa nhà vệ sinh phải đi qua sân tối. Nếu nhà vệ sinh ở ngoài, nên tính tới việc làm thêm một nhà vệ sinh trong nhà.
Thảm chùi chân có nguy hiểm cho người già không?
Thảm mỏng không có đế chống trượt, mép thảm quăn lên là chỗ vấp ngã phổ biến. Nếu dùng, chọn thảm có đế cao su bám sàn, mép phẳng, hoặc dán cố định xuống sàn. Ở chỗ ông bà hay đi, ít thảm là an toàn hơn.
Làm sao biết hàng rào ao đủ an toàn cho trẻ?
Hàng rào nên đủ cao để trẻ nhỏ không trèo qua, không có thanh ngang làm bậc trèo, khe giữa các nan đủ hẹp để trẻ không chui lọt, và cổng tự đóng, có chốt ở tầm cao trẻ không với được. Kiểm thường xuyên vì hàng rào tre, lưới ở quê hư hỏng nhanh.
Ông bà trông cháu một mình có ổn không?
Nhiều gia đình ở quê ông bà là người trông cháu chính. Điều quan trọng là ngôi nhà được dọn sẵn cho việc đó: chỗ chứa nước được đậy, hoá chất được khoá, có một khu chơi an toàn trong tầm mắt ông bà. Ông bà sức khoẻ yếu thì nên có thêm người hỗ trợ, nhất là khi trẻ đang tuổi chập chững.
Có nên lắp chuông gọi ở phòng người già không?
Với người già sống một mình hoặc ngủ riêng, một chiếc chuông hay thiết bị gọi đơn giản đặt cạnh giường và trong nhà vệ sinh giúp họ gọi được người khi ngã hay mệt. Quan trọng là người trong nhà nghe được và người già nhớ cách dùng; thử định kỳ.
Nhà cũ có ngưỡng cửa gỗ cao, có nên bỏ không?
Ngưỡng cửa gỗ cao là đặc trưng của nhiều nhà truyền thống. Nếu gia đình muốn giữ, có thể đánh dấu màu, thêm chỗ vịn, đặt một bậc gỗ thấp ở hai bên để bước qua dễ hơn. Nếu người già trong nhà đã đi lại khó khăn hoặc dùng khung tập đi, an toàn nên được đặt lên trước.