Khung nhà gồm cột, dầm và các giằng nối chúng thành một khối; tường gạch là phần bao che, hoặc ở nhà tường chịu lực thì chính tường gánh mái. Chủ nhà nắm được vai trò của từng bộ phận sẽ biết chỗ nào không được bớt, không được đục, và nhìn ra phần lớn lỗi làm ẩu chỉ bằng mắt trong lúc thợ đang xây.
Bài này không đưa thông số thiết kế. Kích thước cột, số thép, cấp độ bền bê tông là việc của người có chứng chỉ thiết kế, nhất là với nhà hai tầng, nhà có gác bê tông hoặc nhà trên đất yếu, đất dốc. Phần dưới là những điều chủ nhà cần hiểu để hỏi và kiểm.
Nhà tường chịu lực và nhà khung: khác nhau ở đâu
Nhiều nhà ở quê là kiểu lai: phần chính có khung, gian phụ thì tường chịu lực. Biết nhà mình thuộc kiểu nào quyết định chuyện sau này được đục, trổ, nâng tầng hay không.
| Điểm so sánh | Nhà tường chịu lực | Nhà khung cột dầm |
|---|---|---|
| Ai gánh mái, sàn | Tường gạch dày | Cột và dầm bê tông cốt thép |
| Trổ cửa rộng | Hạn chế, phải có lanh tô chắc và tường hai bên đủ dài | Dễ hơn vì tường không chịu lực chính |
| Nâng thêm tầng | Rất khó, thường không nên | Được nếu móng, cột đã tính trước |
| Chịu gió bão, lực ngang | Kém hơn nếu không có giằng | Tốt hơn khi liên kết đầy đủ |
| Đục tường đi ống, đi dây | Phải cẩn thận, tránh đục ngang sâu | Đục tường được, không được đục cột, dầm |
| Hợp với | Nhà một tầng mái nhẹ, đất chắc | Nhà có gác, nhà hai tầng, vùng bão, đất cần thiết kế |
Nếu định sửa nhà cũ mà không rõ tường nào chịu lực, đừng đập thử. Nhờ thợ có kinh nghiệm hoặc kỹ sư xem kèo, dầm gác lên đâu trước khi phá bất kỳ bức tường nào.
Cột và dầm: những điều không được thoả hiệp
Cột nhận lực từ dầm và đưa xuống móng. Cột phải thẳng đứng, nằm đúng tim móng bên dưới, và cốt thép trong cột phải nối liên tục từ móng lên. Chỗ nối thép, chỗ thép cột neo vào móng và vào dầm là những điểm thợ cẩn thận làm kỹ, thợ ẩu hay làm tắt.
Dầm vắt ngang giữa các cột, đỡ sàn hoặc mái. Dầm làm việc chủ yếu bằng thép ở mặt dưới giữa nhịp và thép ở mặt trên gần gối, nên đổi chỗ, bớt thép hay để thép sát cốp pha đều làm dầm yếu đi. Chủ nhà không cần biết bao nhiêu thanh, nhưng nên nhìn bản vẽ và so với thực tế trước khi đổ bê tông.
Hai việc tuyệt đối không nên làm: khoan, đục cột dầm để đi ống nước hay đường điện sau khi đã đổ, và đặt cột lệch khỏi móng cho "đẹp mặt tiền". Ống cần đi xuyên dầm thì phải chừa lỗ từ lúc làm cốp pha, ở vị trí kỹ sư cho phép.
Khi tháo cốp pha, hãy nhìn bề mặt cột và dầm. Bê tông đặc, phẳng, không lộ thép là tốt. Rỗ tổ ong, lộ đá, lộ thép ở chân cột hay đáy dầm là lỗi đổ và đầm, cần kỹ sư xem cách xử lý chứ không phải trát xi măng phủ lên cho kín.
Giằng, lanh tô, bổ trụ: chi tiết nhỏ giữ tường không nứt
Giằng móng. Dải bê tông có cốt thép chạy quanh chân tường trên mặt móng, nối các móng với nhau. Nó giúp tường không nứt khi nền lún nhẹ không đều và là chỗ thường đặt lớp ngăn ẩm chân tường.
Giằng tường. Dải bê tông chạy quanh nhà ở cao độ ngang đầu cửa hoặc đỉnh tường, buộc các mảng tường thành một vòng. Ở vùng bão và với nhà tường chịu lực, giằng tường là phần giữ cho tường không bị đẩy tách và là chỗ neo mái.
Lanh tô. Thanh bê tông đặt ngay trên ô cửa đi, cửa sổ, gối sang hai bên tường một đoạn. Thiếu lanh tô hoặc gối quá ngắn là lý do của những vết nứt hình chữ V ở góc cửa.
Bổ trụ. Cột nhỏ xây hoặc đổ giữa những đoạn tường dài, tường rào cao, tường hồi nhà. Nó làm tường cứng hơn trước gió, tránh tường bị võng ra.
Râu thép nối tường với cột. Những đoạn thép chờ từ cột chìa ra, nằm trong mạch vữa của tường. Không có chúng, đường tiếp giáp giữa cột và tường gần như chắc chắn nứt dọc sau một thời gian.
Xây tường gạch đúng cách: nhìn những gì khi thợ đang làm
Chất lượng tường gạch thể hiện ngay trong lúc xây. Một buổi đứng xem đủ để biết đội thợ có làm cẩn thận hay không:
- Gạch được tưới hoặc nhúng ẩm trước khi xây, nhất là ngày nắng. Gạch khô hút nước của vữa làm vữa không đủ nước để đông cứng.
- Mạch vữa ngang và mạch đứng đều đầy, không hở. Nhìn mặt tường trước khi trát, mạch hở thấy rõ như những khe đen.
- Gạch xếp so le, mạch đứng hàng trên nằm giữa viên gạch hàng dưới, không thẳng hàng một đường từ trên xuống.
- Tường thẳng theo dây căng và dây dọi; góc tường vuông. Tường nghiêng, lồi lõm thì lớp trát phải dày, vừa tốn vừa dễ bong.
- Mỗi đợt không xây quá cao trong một ngày, để vữa phía dưới kịp đông trước khi chịu thêm tải.
- Chỗ tường tiếp giáp với cột có râu thép hoặc biện pháp liên kết khác; chỗ tường xây lên dưới dầm được chèn kín.
- Tường mới xây được tưới ẩm vài ngày khi trời nắng gắt hoặc gió khô, tránh vữa mất nước quá nhanh.
Khi thợ làm trên giàn giáo, giàn phải chắc, có ván lót đủ rộng và lan can tạm. Không để trẻ con chơi quanh chân tường đang xây hay dưới giàn giáo.
Khung nhà ở vùng bão, vùng gió mạnh
Ở dải ven biển miền Trung, Bắc Trung Bộ và các vùng đồi lộng gió, lực ngang từ gió bão quan trọng không kém trọng lượng của mái. Gió không chỉ xô vào tường mà còn hút mái lên từ phía khuất gió và luồn vào nhà qua cửa vỡ, đẩy mái từ bên trong. Khung nhà phải được buộc thành một khối liên tục từ móng tới kèo để chống lại cả hai chiều lực ấy.
Điều đó có nghĩa là giằng tường phải chạy kín một vòng, đầu hồi phải có giằng hoặc cột đỡ, và kèo, xà gồ phải được neo vào giằng hay vào đầu cột chứ không chỉ gác lên tường. Những ngôi nhà giữ được mái qua các trận bão lớn thường có chung đặc điểm: các bộ phận nối nhau chắc chắn, không có phần nào chỉ "đặt lên" cho có.
Tường đầu hồi cao, tường rào dài, tường lan can mái là những phần dễ đổ trong bão nếu thiếu bổ trụ và giằng đỉnh. Một bức tường đổ vào phòng ngủ hoặc ra lối đi nguy hiểm hơn nhiều so với vài tấm tôn bị bay. Khi xây ở vùng bão, hãy hỏi thợ cụ thể về từng phần tường cao này.
Cửa sổ và cửa đi cũng là một phần của khung chống bão: cửa bung ra khiến áp lực gió dồn vào trong nhà và đẩy mái. Khuôn cửa phải được bắt chắc vào tường, có then cài tốt, và ở vùng bão thường xuyên nhiều gia đình làm thêm cánh che hoặc chuẩn bị ván chống để chằng khi có bão.
Định làm gác hoặc nâng tầng sau này thì phải tính ngay từ đầu
Rất nhiều gia đình ở quê xây một tầng trước, chờ có tiền sẽ đổ thêm gác hoặc lên tầng hai. Ý định này hợp lý, nhưng chỉ an toàn khi móng và cột được thiết kế cho số tầng cuối cùng ngay từ ngày đầu. Móng và cột tính cho nhà một tầng rồi chồng thêm tầng là một trong những nguyên nhân phổ biến của lún, nứt và võng sàn.
Khi nói với người thiết kế, hãy nói rõ dự định: sau này có gác bê tông không, có tầng hai không, có sân thượng trồng cây hay bồn nước lớn trên mái không. Từ đó họ tính móng, cột và chừa thép chờ ở đầu cột cho phần xây tiếp. Thép chờ để lộ thiên nhiều năm cần được bọc bảo vệ để không gỉ.
Mái của giai đoạn đầu cũng nên chọn loại dễ tháo khi lên tầng, như mái tôn trên xà gồ, thay vì mái bằng bê tông phải đục bỏ. Cầu thang, đường ống nước và đường điện lên tầng trên có thể đặt chờ sẵn ở vị trí hợp lý để sau này không phải đục phá.
Nếu nhà hiện tại không được thiết kế cho tầng thêm mà gia đình vẫn muốn nâng tầng, việc đầu tiên là mời kỹ sư kiểm tra móng và cột hiện trạng, có khi phải khoan, đục thăm. Đừng để đội thợ chỉ nhìn bên ngoài rồi khẳng định "chịu được".
Vết nứt nào vô hại, vết nào phải mời kỹ sư
Tường nhà nào cũng có lúc xuất hiện vết nứt. Phân biệt sơ bộ giúp chủ nhà không lo quá mức với vết nhỏ, cũng không chủ quan với vết nguy hiểm.
| Kiểu vết nứt | Nguyên nhân thường gặp | Mức độ và việc nên làm |
|---|---|---|
| Nứt chân chim mảnh trên lớp trát | Vữa trát co ngót khi khô | Thường vô hại; xử lý khi sơn lại |
| Nứt dọc thẳng ở chỗ tường giáp cột | Thiếu liên kết tường với cột, co ngót khác nhau | Thường không nguy hiểm nhưng dễ thấm; trám bằng vật liệu co giãn |
| Nứt ngang ngay dưới dầm | Tường không chèn kín dưới dầm hoặc dầm võng | Cần xem dầm có võng không; nếu võng, mời kỹ sư |
| Nứt chéo ở góc cửa, góc tường | Lún không đều, thiếu lanh tô | Theo dõi; nếu dài ra, rộng ra thì mời kỹ sư |
| Nứt xuyên qua cả gạch, rộng dần | Móng lún, tường chịu lực quá tải | Mời kỹ sư sớm |
| Nứt ở cột, dầm bê tông, lộ thép gỉ | Thép gỉ nở, quá tải, bê tông kém | Mời kỹ sư, không trát che |
Cách theo dõi đơn giản: kẻ vạch ngang qua vết nứt bằng bút chì, ghi ngày, đo chiều dài; vài tuần sau xem lại. Vết nứt đứng yên khác hẳn vết nứt đang lớn.
Câu hỏi kiểm thợ về phần khung và tường
Những câu này nên hỏi trước khi bắt đầu và nhắc lại ở từng giai đoạn. Câu trả lời rõ ràng, có sẵn trên bản vẽ là dấu hiệu tốt.
- Nhà mình là nhà khung hay nhà tường chịu lực, tường nào gánh mái?
- Có giằng móng, giằng tường không, đặt ở cao độ nào, có chạy kín một vòng quanh nhà không?
- Lanh tô trên các cửa làm bằng gì, gối sang hai bên tường bao nhiêu?
- Đường ống nước, ống điện đi qua dầm ở đâu, có chừa lỗ từ lúc làm cốp pha không?
- Tường giáp cột liên kết bằng gì?
- Gạch có được tưới ẩm trước khi xây không, ai lo việc tưới tường sau khi xây?
- Nếu tháo cốp pha thấy bê tông rỗ, đội thợ xử lý thế nào và có báo chủ nhà, kỹ sư trước không?
Ghi câu trả lời vào sổ hoặc tin nhắn. Khi có phát sinh, đây là căn cứ để hai bên nói chuyện với nhau rõ ràng thay vì dựa vào trí nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Nhà cấp bốn mái tôn có cần đổ cột bê tông không?
Nhà một tầng mái nhẹ trên đất chắc có thể làm tường chịu lực nếu tường đủ dày, có giằng tường và neo mái tốt. Nhưng ở vùng bão, vùng gió mạnh hoặc khi định làm gác sau này, khung cột dầm cho độ an toàn và linh hoạt cao hơn. Nên bàn với người thiết kế.
Có được đục tường để đi dây điện âm tường không?
Với tường bao trong nhà khung thì được, nhưng nên đục rãnh dọc hơn rãnh ngang dài và không đục quá sâu. Với tường chịu lực, đục rãnh ngang dài làm tường yếu đi đáng kể. Tuyệt đối không đục cột và dầm. Việc đấu nối điện nên để thợ điện có nghề làm.
Vì sao góc cửa sổ hay nứt chéo?
Góc cửa là chỗ lực trong tường dồn lại. Khi thiếu lanh tô, lanh tô gối quá ngắn hoặc nền lún không đều, vết nứt thường xuất hiện từ góc cửa chạy chéo lên. Vết nhỏ đứng yên có thể xử lý khi sơn; vết lớn dần cần kỹ sư xem nguyên nhân.
Gạch không nung có xây nhà ở được không?
Gạch không nung được dùng nhiều cho nhà ở, nhưng cách xây khác gạch đỏ: thường không nhúng nước nhiều như gạch nung, dùng loại vữa phù hợp, cần chú ý chống thấm mặt ngoài. Hỏi thợ đã quen với loại gạch ấy và làm theo hướng dẫn của nơi sản xuất.
Tháo cốp pha thấy cột bị rỗ thì xử lý thế nào?
Rỗ nhẹ bề mặt có thể đục bỏ phần xốp rồi trám lại bằng vữa phù hợp. Rỗ sâu, lộ thép, rỗ ở chân cột hay đáy dầm thì phải báo kỹ sư đánh giá, có khi cần gia cố. Không để thợ trát xi măng che đi rồi làm tiếp.
Tường nhà bị phồng, bong lớp trát có phải do kết cấu?
Thường không. Bong trát hay do vữa trát kém, tường khô khi trát, hoặc tường bị ẩm lâu ngày làm muối kết tinh đẩy lớp trát ra. Cần tìm đường nước gây ẩm trước khi trát lại, nếu không lớp trát mới cũng bong.