Nhà mái tôn nóng vì tấm tôn mỏng hấp nắng rất nhanh rồi toả nhiệt thẳng xuống người bên dưới; cách chống nóng hiệu quả là chặn nhiệt ngay tại mái bằng lớp cách nhiệt, tạo một khoảng không thông gió giữa mái và trần, rồi che bớt nắng cho mái và tường bằng màu sáng, cây, hiên. Làm đủ ba lớp này, nhà mái tôn có thể dễ chịu hơn nhiều mà không phải chạy quạt, máy lạnh suốt ngày.
Bài dưới giải thích nhiệt vào nhà theo đường nào, các cách chống nóng từ trên xuống, những việc làm sai khiến tốn công mà không mát, và thứ tự nên làm khi tiền chưa đủ để làm một lần. Phần nào cần leo mái thì luôn phải có biện pháp an toàn.
Nhiệt vào nhà mái tôn theo đường nào
Giữa trưa, mặt tôn phơi nắng nóng tới mức không đặt tay được. Tấm kim loại mỏng dẫn nhiệt gần như tức thì xuống mặt dưới, và mặt dưới ấy toả nhiệt xuống phòng theo dạng bức xạ, giống như đứng dưới một bếp nướng úp ngược. Người trong nhà cảm thấy nóng từ trên đầu dù không khí trong phòng chưa nóng đến thế.
Đường thứ hai là không khí nóng tích lại dưới mái. Nhà không có trần hoặc trần kín không có lối thoát khí thì lớp không khí sát mái nóng dần lên suốt buổi chiều, và vì không có chỗ thoát nên nó dồn xuống phòng. Đường thứ ba là nắng chiếu trực tiếp vào tường, cửa kính phía tây buổi chiều.
Hiểu ba đường này sẽ thấy vì sao chỉ làm một thứ thường không đủ. Làm trần mà không thông gió áp mái thì trần nóng dần như một tấm sưởi. Gắn cách nhiệt dưới mái mà tường tây vẫn phơi nắng thì phòng phía tây vẫn hầm. Chống nóng hiệu quả là chặn cả ba đường, theo thứ tự cái nào vào nhiều nhiệt nhất làm trước.
Có thể tự kiểm nhà mình nóng chủ yếu vì đường nào. Giữa buổi chiều, đưa lòng bàn tay lên gần trần hoặc mặt dưới mái: nếu thấy hơi nóng phả xuống như hơ gần bếp, đó là bức xạ từ mái. Nếu đứng trên ghế thấy lớp không khí sát trần nóng hơn hẳn chỗ ngang ngực, đó là khí nóng tích lại không thoát. Nếu phòng phía tây nóng hơn hẳn các phòng khác vào cuối chiều, đó là nắng chiếu tường và cửa. Cách quan sát đơn giản này giúp chọn đúng việc cần làm trước.
Ngoài ra, ban đêm mái tôn nguội rất nhanh. Đây là điểm cộng nếu nhà thoáng: khi tối xuống, mở cửa cho gió lùa và đẩy không khí nóng ra, nhà mát lại nhanh hơn nhà mái bằng bê tông vốn còn toả nhiệt đến khuya. Tận dụng nhịp nóng ngày, mát đêm này cũng là một phần của chống nóng.
Lớp thứ nhất: chặn nhiệt ngay tại mái
Cách triệt để nhất là dùng tôn có lớp cách nhiệt gắn sẵn bên dưới ngay từ lúc lợp. Lớp xốp hoặc vật liệu cách nhiệt kẹp giữa tôn và lớp lót làm chậm dòng nhiệt, đồng thời giảm đáng kể tiếng mưa. Khi chọn, hỏi kỹ lớp cách nhiệt có chịu ẩm không và mép tấm được bịt thế nào.
Với mái tôn đã lợp, có thể gắn thêm tấm hoặc cuộn cách nhiệt dưới xà gồ. Các loại tấm có mặt phản xạ hoạt động tốt nhất khi mặt phản xạ hướng về một khoảng không khí, không áp sát vào tôn. Lắp đặt cần căng phẳng, nối chồng mép, cố định chắc để không võng và không thành chỗ chuột làm tổ.
Một cách khác là làm mái hai lớp: lớp tôn trên che mưa nắng, cách lớp dưới một khoảng, giữa hai lớp gió lùa qua mang nhiệt đi. Nguyên lý này cũng là lý do mái ngói đặt trên mái bằng bê tông hay mát: khoảng thông gió giữa hai lớp làm phần lớn công việc.
Khi gắn cách nhiệt dưới mái cũ, nên tranh thủ kiểm tra lại toàn bộ mái: vít gỉ, đệm cao su mục, mí tôn hở, xà gồ cong. Sửa những lỗi này trước rồi mới lót cách nhiệt, vì lớp lót sẽ che mất chỗ dột và làm việc tìm dột về sau khó hơn nhiều. Lớp cách nhiệt bị ngấm nước mưa còn mất tác dụng và sinh mùi ẩm mốc.
Màu mặt tôn cũng có tác dụng. Mặt sáng phản xạ nhiều nắng hơn mặt tối, nên tôn màu sáng hoặc sơn phủ phản xạ nhiệt giúp mặt mái mát hơn. Lớp sơn chỉ phát huy khi mặt tôn sạch, nên cần vệ sinh mái định kỳ; bụi bám dày làm màu sáng mất dần tác dụng.
Lớp thứ hai: trần và khoảng thông gió áp mái
Trần ngăn bức xạ từ mái xuống người, nhưng chỉ hiệu quả khi khoảng không giữa trần và mái có lối thoát khí. Không khí nóng nhẹ nên bốc lên; nếu có lỗ thông gió ở đầu hồi, dưới mép mái và ở nóc, nó thoát ra ngoài và không khí mát hơn đi vào thay chỗ.
Các lối thông gió phổ biến là ô thoáng ở hai đầu hồi, khe hở có lưới chắn dưới mép mái, chụp thông gió trên nóc. Lối vào đặt thấp, lối ra đặt cao thì luồng khí tự chạy mà không cần quạt. Lưới chắn phải đủ mau để chim, chuột, ong không vào làm tổ.
Trần nên có lớp cách nhiệt phía trên, nhất là trần tấm mỏng. Trần thạch cao, trần nhựa, trần tấm xi măng đều có thể kết hợp với một lớp cách nhiệt đặt lên mặt trên. Một điều cần lưu ý là khoảng áp mái có dây điện đi qua, phải đi dây trong ống, có điểm đấu nối kín, không để dây trần nằm trên lớp cách nhiệt.
Ở nhà nồm ẩm miền Bắc, thông gió áp mái còn giúp giảm hơi nước đọng ở mặt dưới tôn rồi nhỏ giọt xuống trần, một hiện tượng hay bị nhầm là dột. Khoảng áp mái kín hơi và lạnh về đêm là nơi hơi nước ngưng tụ nhiều nhất.
Lớp thứ ba: che nắng cho mái, tường và cửa
Nhiệt không chỉ đến từ mái. Những cách dưới đây không cần máy móc, phần lớn là thói quen làm nhà ở quê từ lâu:
- Trồng cây bóng mát ở phía tây và tây nam, cách nhà một khoảng đủ để rễ không đụng móng và cành không cọ mái khi gió to.
- Làm giàn leo trước hiên hoặc phía tây; giàn cây vừa che nắng vừa làm mát không khí trước khi nó vào nhà.
- Mái hiên vươn rộng che tường và cửa sổ khỏi nắng chiều; hiên sâu cũng là chỗ ngồi mát của cả nhà.
- Cửa sổ hai phía đối diện để gió lùa xuyên phòng; ô thoáng phía trên cửa để khí nóng thoát ra.
- Sân trước lát gạch thoáng hoặc trồng cỏ thay vì đổ bê tông kín, để sân không hắt nhiệt vào nhà buổi chiều.
- Tường phía tây sơn màu sáng, có thể xây hai lớp có khe rỗng, hoặc bố trí kho, nhà vệ sinh ở phía này để chắn nắng cho phòng ở.
Cây quanh nhà cần chọn loại không có rễ phá móng và cành giòn dễ gãy. Ở vùng bão, cây cao cạnh nhà phải tỉa trước mùa bão để không đổ đè lên mái.
Chống nóng theo từng phòng và từng người trong nhà
Không phải phòng nào cũng cần mát như nhau. Phòng ngủ của ông bà, của trẻ nhỏ và người ốm là nơi cần ưu tiên, vì người già và trẻ nhỏ chịu nóng kém, dễ mất nước và mệt vào những ngày oi bức kéo dài. Nếu chỉ đủ sức chống nóng một phần mái, hãy bắt đầu từ phần mái nằm ngay trên các phòng này.
Bếp là nguồn nhiệt riêng. Bếp củi, bếp ga đặt dưới mái tôn thấp sẽ làm nóng cả gian nhà, nên bếp cần mái cao hơn, có cửa thoát khói và khí nóng ở trên cao, và tốt nhất nằm ở khối nhà riêng hoặc cuối hướng gió. Khoảng áp mái trên bếp không nên lót vật liệu dễ cháy gần ống khói hay chỗ lửa bốc lên.
Phòng phía tây chịu nắng chiều gắt nên dùng làm kho, phòng tắm, chỗ để đồ hơn là phòng ngủ. Khi buộc phải ngủ ở phía tây, che tường bằng cây, hiên hoặc lớp tường thứ hai, và đóng rèm ngoài cửa sổ từ đầu giờ chiều.
Gian thờ, phòng khách thường nằm giữa nhà, có cửa chính lớn. Mở cửa trước và cửa sau thẳng hàng để gió xuyên qua là cách làm mát mà nhiều ngôi nhà ba gian cũ vẫn dùng. Khi cải tạo, đừng bít mất lối gió này.
Những cách làm tốn công mà không mát
Phun nước lên mái giữa trưa. Mát được vài phút, tốn nước, làm tôn và vít gỉ nhanh hơn, nước đọng ở mí tôn còn dễ gây dột. Không phải cách làm lâu dài.
Đóng trần kín bưng không lỗ thông gió. Khoảng áp mái thành lò hấp, trần nóng dần và toả xuống vào buổi chiều. Trần nào cũng cần lối cho khí nóng thoát.
Áp tấm phản xạ sát vào mặt dưới tôn. Mặt phản xạ cần một khoảng không khí phía trước mới phát huy; áp sát thì nó chỉ còn là một lớp dẫn nhiệt.
Sơn mái màu tối cho hợp màu tường. Màu tối hấp nhiệt nhiều hơn rõ rệt. Nếu muốn màu đậm vì thẩm mỹ, càng phải làm kỹ lớp cách nhiệt bên dưới.
Che kín mọi cửa để giữ mát. Ban ngày che nắng là đúng, nhưng tối mà vẫn đóng kín thì nhiệt tích cả ngày không thoát được. Mở cửa cho gió lùa khi trời dịu.
Thứ tự làm khi tiền chưa đủ làm một lần
Nhiều gia đình chống nóng dần qua vài năm. Thứ tự dưới đây ưu tiên việc rẻ, hiệu quả cao và không phải làm lại về sau:
- Mở lối thông gió áp mái ở đầu hồi và nóc, kèm lưới chắn. Việc nhỏ nhưng hiệu quả rõ.
- Che nắng phía tây bằng cây, giàn leo, mái hiên hoặc rèm ngoài.
- Gắn lớp cách nhiệt dưới xà gồ cho phần mái ngay trên phòng ngủ và phòng sinh hoạt chung trước, các gian phụ sau.
- Làm trần có lớp cách nhiệt phía trên cho các phòng chính.
- Khi tôn cũ hết hạn, thay bằng tôn có lớp cách nhiệt và màu sáng; tận dụng dịp này kiểm tra lại xà gồ, neo mái.
Mọi việc trên mái đều có nguy cơ ngã. Chỉ lên khi trời khô, lặng gió, mái không trơn; đi trên vị trí có xà gồ, đeo dây an toàn móc vào điểm chắc, có người ở dưới. Không lên mái gần đường dây điện, và tắt điện khi làm việc gần dây trong khoảng áp mái.
Câu hỏi thường gặp
Nhà mái tôn có nên làm trần thạch cao không?
Trần giúp chặn bức xạ từ mái và làm phòng gọn đẹp hơn, nhưng phải đi kèm thông gió áp mái và tốt nhất có lớp cách nhiệt đặt trên trần. Ở chỗ hay ẩm hoặc mái có nguy cơ dột, nên chọn loại tấm chịu ẩm và sửa dột triệt để trước khi đóng trần.
Sơn chống nóng mái tôn có hiệu quả không?
Sơn phản xạ nhiệt màu sáng làm mặt mái mát hơn và có ích, nhất là với mái chưa có lớp cách nhiệt. Hiệu quả giảm dần khi bề mặt bám bụi, nên cần vệ sinh mái. Sơn không thay được lớp cách nhiệt và thông gió, mà là một lớp bổ sung.
Mái tôn bị nhỏ nước dưới mặt dù không dột là vì sao?
Thường là hơi nước trong nhà gặp mặt tôn lạnh về đêm hoặc mùa nồm rồi ngưng tụ thành giọt. Lớp cách nhiệt, lớp lót dưới tôn và thông gió áp mái giúp hạn chế. Nên kiểm tra thêm mí tôn, vít trước khi kết luận không phải dột.
Trồng cây leo trên mái tôn có nên không?
Không nên để cây leo trực tiếp lên mái tôn: lá rụng tắc máng, giữ ẩm làm tôn gỉ, rễ và tua cuốn luồn vào mí tôn. Nên làm giàn riêng tách khỏi mái, hoặc giàn phía trước hiên, phía tây để che nắng cho mái và tường.
Lắp quạt hút trên mái có cần thiết không?
Nhà có lối thông gió áp mái hợp lý thường thông gió tự nhiên đủ. Quạt hút hoặc chụp thông gió quay theo gió là lựa chọn bổ sung cho mái rộng, ít đầu hồi. Nếu lắp quạt điện, việc đi dây phải do thợ điện có nghề làm, có cầu dao riêng và ống bảo vệ dây.
Chống nóng có làm nhà lạnh hơn vào mùa đông miền Bắc không?
Lớp cách nhiệt làm chậm dòng nhiệt theo cả hai chiều: mùa hè chặn nóng từ mái vào, mùa đông giữ ấm trong nhà khỏi thoát qua mái. Vì vậy cách nhiệt mái có ích quanh năm. Mùa đông chỉ cần đóng bớt các ô thoáng phía dưới để hạn chế gió lạnh lùa.