Nhà đơn lẻ trên đồi hoặc giữa rẫy, đồng trống cần được chống sét theo hai lớp: một hệ dẫn sét đánh thẳng xuống đất an toàn (kim thu, dây dẫn xuống, tiếp địa), và thiết bị cắt sét trong tủ điện để chặn xung sét lan theo đường dây vào nhà. Cả hai lớp phải do thợ có nghề làm và kiểm định kỳ; một hệ làm sai còn nguy hiểm hơn không làm.
Bên cạnh ngôi nhà, an toàn người khi có giông quan trọng không kém: phần lớn người bị sét đánh ở nông thôn là người đang ở ngoài rẫy, ngoài đồng, trú dưới cây đơn độc. Bài này giải thích nguyên lý ở mức chủ nhà cần biết để bàn với thợ, những hiểu lầm hay gặp và các quy tắc giữ người trong mùa giông.
Vì sao nhà trên đồi, giữa rẫy dễ bị sét
Sét có xu hướng phóng xuống những điểm nhô cao, nhọn và dẫn điện tốt trong một vùng. Ở thành phố, nhà cao tầng, cột ăng ten lớn thường đã được chống sét và "nhận" phần lớn tia sét quanh đó. Ở vùng đồi, một ngôi nhà đứng riêng trên đỉnh gò, giữa vườn cà phê hay giữa ruộng, lại trở thành điểm cao nhất trong một vùng rộng.
Những thứ gắn thêm trên và quanh nhà làm điểm cao này rõ hơn: cột ăng ten tivi, chảo thu sóng, bồn nước inox trên khung sắt, tấm pin mặt trời, cây cao sát nhà, cột điện riêng kéo vào rẫy. Khi sét đánh vào cây sát nhà, dòng sét có thể "nhảy" sang tường, sang người đứng gần hoặc chạy theo mặt đất vào nhà.
Mùa giông ở Tây Nguyên và vùng đồi Lâm Đồng thường tập trung vào đầu và giữa mùa mưa, nhất là những trận giông chiều sau những ngày nắng nóng. Ở miền núi phía Bắc và Bắc Trung Bộ, giông sét hay đi kèm các đợt mưa rào mùa hè. Các bản tin thời tiết thường cảnh báo "mưa rào và dông, trong cơn dông có khả năng xảy ra lốc, sét, mưa đá" — đó là lúc cần chú ý.
Không phải nhà nào cũng cần một hệ chống sét đánh thẳng đầy đủ. Nhà nằm trong xóm, thấp hơn cây và nhà xung quanh thì rủi ro thấp hơn nhiều so với nhà đơn lẻ trên gò. Nhưng thiết bị cắt sét cho đường điện thì hầu hết nhà ở quê đều nên có.
Ba bộ phận của hệ chống sét đánh thẳng
Kim thu sét (đầu thu). Thanh kim loại đặt ở điểm cao nhất của nhà, thường trên bờ nóc hoặc đỉnh mái, để "đón" tia sét trước khi nó đánh vào phần khác của nhà. Có loại kim thu đơn giản và loại phát tia tiên đạo sớm; loại nào hợp với ngôi nhà cần thợ có chuyên môn chọn.
Dây dẫn xuống. Dây hoặc thanh kim loại nối từ kim thu xuống đất, đi theo đường ngắn và thẳng nhất có thể, tránh bẻ gập góc nhọn, đi phía ngoài nhà, cách xa cửa sổ, dây điện, ống nước. Dây phải được cố định chắc để không bị gió giật đứt.
Hệ tiếp địa. Các cọc kim loại đóng sâu xuống đất và nối với nhau, để tản dòng sét vào lòng đất. Đây là bộ phận quan trọng nhất và khó kiểm nhất vì nằm dưới đất. Đất khô, đất đá ở vùng đồi khó tản dòng điện hơn đất ẩm; thợ phải đo điện trở tiếp địa sau khi làm và ghi lại kết quả.
Chỗ nối giữa ba phần. Mối nối kim loại phải chắc, bắt bu lông hoặc hàn đúng cách, không gỉ. Một mối nối lỏng hoặc gỉ làm dòng sét không đi được đường đã định, có thể phóng sang kết cấu nhà.
Khoảng cách với người và vật dẫn khác. Chỗ cọc tiếp địa và dây dẫn xuống nên tránh lối đi thường ngày, chỗ trẻ chơi, chỗ buộc gia súc; ống nước kim loại, hàng rào dây thép nên được thợ xem xét để không thành đường dẫn sét bất ngờ.
Sét lan theo dây điện, dây ăng ten: lớp bảo vệ thứ hai
Nhiều gia đình ở quê kể cùng một chuyện: sét đánh xa, không trúng nhà, nhưng tivi, tủ lạnh, modem, máy bơm vẫn cháy. Đó là sét lan truyền: dòng sét đánh vào đường dây điện, dây cáp, cột ăng ten ở xa rồi chạy theo dây vào nhà, hoặc tạo ra xung điện áp trên dây khi đánh xuống gần đó.
Lớp bảo vệ cho trường hợp này là thiết bị cắt sét (chống sét lan truyền) lắp trong tủ điện tổng, ngay sau cầu dao chính, và khi cần thì thêm thiết bị bảo vệ ở đường cáp tivi, cáp mạng. Thiết bị này phải được nối với hệ tiếp địa thì mới có tác dụng. Lắp cắt sét mà không có tiếp địa đúng cách thì gần như vô ích.
Với nhà ở vùng đồi có đường dây điện kéo dài qua rẫy, cột điện riêng, máy bơm giếng ở xa, lớp bảo vệ này đặc biệt đáng làm. Máy bơm, bộ điều khiển tưới, camera ngoài vườn là những thiết bị hay hỏng nhất vì nằm cuối đường dây dài ngoài trời.
Thói quen đơn giản nhưng hiệu quả: khi giông kéo tới, rút phích các thiết bị đắt tiền, rút dây cáp ăng ten khỏi tivi, ngắt nguồn bộ phát mạng. Không làm việc này khi sét đã đánh gần, vì chạm vào ổ điện lúc đó cũng có rủi ro. Lưu ý an toàn: lắp thiết bị trong tủ điện là việc của thợ điện có nghề, chủ nhà không tự mở tủ điện đang có điện.
Ví dụ giả định: một ngôi nhà giữa vườn cà phê sau một mùa giông
Ví dụ giả định. Một gia đình ở vùng đồi Lâm Đồng có ngôi nhà mái tôn trên một gò nhỏ giữa vườn cà phê, cách xóm chính một quãng. Cạnh nhà có cây muồng cao, trên mái có bồn nước inox và chảo thu sóng, đường điện kéo qua vườn tới máy bơm giếng ở chân gò.
Đầu mùa mưa năm ấy, một trận giông chiều làm cây muồng bị sét đánh, vỏ cây toác một vệt dài. Cùng lúc, bộ điều khiển máy bơm, tivi và bộ phát mạng trong nhà hỏng. Không ai bị thương vì cả nhà đang ở trong gian bếp phía xa cây.
Gia đình mời một thợ điện có chuyên môn xem. Thợ chỉ ra ba điểm: cây muồng cao sát nhà nên hạ hoặc tỉa thấp; bồn nước và chảo thu sóng là điểm nhô cao nhất của cả gò nhưng không nối với tiếp địa nào; tủ điện không có thiết bị cắt sét, đường dây ra máy bơm dài và đi trên cột tạm.
Phương án được làm vào mùa khô: hạ cây muồng; lắp kim thu trên bờ nóc với dây dẫn xuống phía đầu hồi xa cửa sổ, cọc tiếp địa đặt ở góc vườn không có lối đi; nối khung bồn nước vào hệ; lắp cắt sét ở tủ điện tổng và ở tủ điều khiển máy bơm, cả hai về chung tiếp địa; thợ đo và ghi lại kết quả. Gia đình cũng thống nhất thói quen rút phích tivi, bộ phát mạng khi giông kéo tới.
Điều đáng chú ý trong ví dụ này là phần lớn thiệt hại đến từ sét lan theo dây, không phải sét đánh trúng mái; và việc đầu tiên thợ làm là bỏ bớt rủi ro (cây cao, vật kim loại không nối đất), trước khi lắp thêm thiết bị.
Những hiểu lầm hay gặp
"Mái tôn, khung sắt tự nó là chống sét." Mái kim loại có thể dẫn điện, nhưng nếu không được nối xuống đất bằng đường dẫn và tiếp địa đúng cách, dòng sét sẽ tìm đường khác — qua tường ẩm, dây điện, người đứng trong nhà. Mái tôn chỉ trở thành một phần của hệ chống sét khi thợ thiết kế nó như vậy.
"Lắp kim thu càng cao càng tốt." Kim thu cao quá mà dây dẫn và tiếp địa kém thì chỉ làm nhà "hút" sét nhiều hơn mà không dẫn đi an toàn. Chiều cao, vị trí kim phải đi cùng tính toán phạm vi bảo vệ và hệ tiếp địa.
"Cây cao cạnh nhà sẽ đỡ sét cho nhà." Cây có thể bị sét đánh, nhưng dòng sét từ thân cây có thể phóng sang tường nhà, sang người đứng gần, hoặc chạy theo rễ trong đất vào nhà. Cây cao sát nhà là thêm rủi ro chứ không phải lá chắn.
"Cao su dưới dép, lốp xe bảo vệ khỏi sét." Lớp cao su mỏng không đáng kể trước điện áp của sét. Ô tô đóng kín cửa an toàn hơn ngoài trời là nhờ vỏ kim loại dẫn dòng điện vòng qua bên ngoài, không phải nhờ lốp.
"Sét không đánh hai lần một chỗ." Điểm cao, nhọn, dẫn điện tốt có thể bị đánh nhiều lần, kể cả trong một trận giông. Nhà đã từng bị sét đánh là nhà nên ưu tiên làm chống sét.
Những câu nên hỏi thợ khi làm chống sét
Chống sét là việc kỹ thuật điện; nên tìm thợ hoặc đơn vị có chuyên môn, đã làm nhiều công trình ở vùng mình. Trước khi làm, chủ nhà nên hỏi:
- Kim thu đặt ở đâu, phạm vi bảo vệ có phủ hết nhà, bồn nước, pin mặt trời, chuồng trại sát nhà không?
- Dây dẫn xuống đi đường nào, có tránh cửa sổ, lối đi, dây điện, ống nước không?
- Hệ tiếp địa có mấy cọc, đóng ở đâu, đất ở đây khô hay ẩm, có cần xử lý thêm để tản điện tốt không?
- Sau khi làm xong có đo điện trở tiếp địa và ghi lại kết quả cho chủ nhà không?
- Thiết bị cắt sét trong tủ điện có được nối với tiếp địa chung không; cáp tivi, cáp mạng có cần bảo vệ thêm không?
- Bao lâu nên kiểm lại một lần, kiểm những gì?
- Các cột ăng ten, chảo thu sóng, khung pin mặt trời có nằm trong vùng bảo vệ, có cần nối vào hệ không?
Câu trả lời rõ ràng, có đo đạc và ghi lại là dấu hiệu của người làm có nghề. Lưu lại sơ đồ đường dây dẫn và vị trí cọc tiếp địa trong sổ tay ngôi nhà để người sau sửa chữa không đào nhầm, cắt nhầm.
Nên kiểm hệ chống sét trước mỗi mùa mưa: dây dẫn có bị đứt, gỉ, bị tháo đi khi sửa mái không; mối nối còn chắc không; cọc tiếp địa có bị đào lộ khi làm vườn không.
Giữ an toàn người khi có giông sét
Nhà có chống sét tốt mới chỉ bảo vệ được người ở trong nhà. Ở nông thôn, người bị sét đánh thường đang ở ngoài: hái cà phê, cắt lúa, chăn bò, đi đường. Những quy tắc nên dạy cả nhà, nhất là trẻ lớn và người làm rẫy:
- Nghe tiếng sấm là đã ở trong tầm sét đánh; vào nhà kiên cố hoặc ô tô đóng kín cửa càng sớm càng tốt.
- Không trú dưới cây cao đơn độc, chòi tạm không tường, lán tôn giữa rẫy; không đứng trên đỉnh gò, bờ ruộng cao, mặt nước.
- Nếu bị kẹt ngoài trời giữa vùng trống, tránh xa vật cao, tránh xa nhau nếu đi nhiều người, ngồi thụp thấp, hai chân khép, không nằm sõng soài trên đất ướt.
- Trong nhà, tránh xa cửa sổ, ổ điện, ống nước kim loại; không tắm, không rửa bát, không dùng điện thoại có dây sạc đang cắm.
- Chờ khoảng nửa giờ sau tiếng sấm cuối cùng mới ra ngoài trở lại.
- Người bị sét đánh không mang điện trên người; có thể chạm vào để sơ cứu ngay, gọi 114 và đưa tới cơ sở y tế gần nhất.
Với người đi làm xa có cha mẹ già vẫn làm rẫy, nhắc cha mẹ về những quy tắc này đầu mỗi mùa mưa có khi quan trọng hơn mọi thiết bị lắp trên mái.
Câu hỏi thường gặp
Nhà cấp 4 trong xóm có cần làm kim thu sét không?
Nếu nhà thấp hơn cây và nhà xung quanh, không có cột ăng ten hay bồn kim loại cao, rủi ro sét đánh thẳng thường thấp; nên ưu tiên thiết bị cắt sét trong tủ điện có tiếp địa. Nhà đơn lẻ trên gò, giữa rẫy thì nên hỏi thợ có chuyên môn về hệ chống sét đầy đủ.
Pin mặt trời trên mái có làm nhà dễ bị sét hơn không?
Khung pin là kim loại đặt trên cao nên cần được xem xét trong hệ chống sét: hoặc nằm trong vùng bảo vệ của kim thu, hoặc khung được nối tiếp địa đúng cách. Bộ biến tần cũng nên có bảo vệ chống sét lan truyền. Đơn vị lắp đặt cần giải thích rõ cách làm.
Có nên tự đóng cọc tiếp địa và kéo dây kim thu không?
Không nên. Tiếp địa sai, dây dẫn đi sai đường có thể khiến dòng sét phóng vào nhà thay vì xuống đất. Leo mái gắn kim thu còn có rủi ro ngã. Việc này nên giao thợ có nghề, có đo kiểm sau khi làm.
Bao lâu nên kiểm hệ chống sét một lần?
Nên xem bằng mắt trước mỗi mùa mưa và sau mỗi lần có sét đánh gần hoặc sau khi sửa mái. Việc đo điện trở tiếp địa định kỳ nên nhờ thợ có thiết bị đo; khoảng thời gian cụ thể hỏi người đã làm hệ cho nhà mình.
Đang ở trong nhà khi có giông có dùng điện thoại di động được không?
Điện thoại di động không cắm sạc dùng trong nhà kiên cố thì an toàn. Không nên dùng điện thoại đang cắm sạc vào ổ điện, điện thoại bàn có dây, và không đứng sát cửa sổ hay ra hiên để nghe máy khi đang có sét.