Trong gió bão, cửa là chỗ quyết định mái có còn hay không: chỉ cần một cánh cửa bật hoặc một ô kính vỡ ở phía đón gió, gió tràn vào trong, áp lực từ trong đẩy mái lên trong lúc phía trên mái đang bị gió hút. Vì vậy trước mùa bão, cửa cần đóng kín được, then cài chịu được lực, khung cửa bám chắc vào tường, kính lớn được che.
Việc kiểm cửa đơn giản hơn kiểm mái vì làm được ở mặt đất, phần lớn chủ nhà tự làm được hoặc nhờ thợ mộc, thợ cơ khí trong xóm. Bài này đi qua từng loại cửa ở nhà nông thôn — cửa gỗ, cửa sắt, cửa nhôm kính, cửa cuốn, cổng — cách chống cửa khi có tin bão, và chỗ ngồi an toàn trong nhà khi bão đi qua.
Một cánh cửa bật làm hỏng cả ngôi nhà như thế nào
Hãy hình dung ngôi nhà như một cái hộp. Khi mọi cửa đóng, gió thổi vào mặt trước, vòng qua hai bên và vượt qua mái; áp lực bên trong hộp gần như không đổi. Khi một cánh cửa ở mặt đón gió bật ra, gió dồn vào trong hộp như thổi vào một quả bóng. Áp lực trong nhà tăng vọt, đẩy lên trần, lên mái, đẩy ra các bức tường và cửa còn lại.
Lúc đó mái chịu hai lực cùng chiều: lực hút từ trên do gió vượt qua và lực đẩy từ dưới do gió trong nhà. Nhiều người kể lại cùng một trình tự: nghe tiếng cửa sổ vỡ, vài phút sau mái bắt đầu rung rồi bay. Các tài liệu hướng dẫn phòng chống bão của nhiều nước có gió bão lớn cũng xếp việc giữ "vỏ nhà" kín — cửa, cửa sổ, cửa gara — ngang hàng với việc neo mái.
Điều ngược lại cũng đúng: ở phía khuất gió, áp lực ngoài nhà thấp, cửa có xu hướng bị hút bật ra ngoài. Cửa mở ra ngoài chỉ có then nhỏ giữ là loại dễ bung. Cho nên kiểm cửa phải kiểm cả bốn phía nhà, không chỉ phía hay có gió.
Nhà nông thôn có nhiều cửa hơn nhà phố: cửa chính, cửa hông, cửa sau ra bếp, cửa sổ các phòng, cửa kho, ô thoáng trên cao. Mỗi chỗ là một điểm có thể vỡ. Đếm và ghi lại từng cửa là việc đầu tiên.
Kiểm từng loại cửa trước mùa bão
Mỗi loại cửa có chỗ yếu riêng. Bảng dưới gom những gì chủ nhà nên tự nhìn, lắc, thử trước, rồi mới gọi thợ sửa chỗ hỏng.
| Loại cửa | Chỗ hay hỏng | Tự kiểm thế nào | Cách xử lý thường gặp |
|---|---|---|---|
| Cửa gỗ pano, cửa bức bàn nhà cổ | Bản lề lỏng, then gỗ mòn, cánh cong vênh không khít | Đóng cửa, đẩy mạnh xem khe có hở, then có lỏng | Thay bản lề, thêm then ngang chắc, làm sẵn thanh chống |
| Cửa sắt, cửa xếp | Gỉ chân cánh, chốt dưới gỉ kẹt, ray xệ | Kéo thử chốt trên, chốt dưới, xem chân cánh có mục gỉ | Đánh gỉ, sơn lại, thay chốt, hàn lại chân cánh |
| Cửa nhôm kính, cửa lùa | Kính lớn, khoá chỉ một điểm, ray lỏng | Đẩy cánh lùa xem có nhấc khỏi ray được không | Thêm khoá, chặn ray, che kính bằng ván khi có bão |
| Cửa cuốn | Nan cửa mỏng, khung ray bắt tường yếu | Kéo xuống, đẩy giữa cánh xem độ võng | Kiểm bu lông ray, thêm thanh chống giữa khi có bão |
| Cửa sổ chớp gỗ, cửa sổ kính | Móc gió gãy, then mất, kính nứt sẵn | Mở ra đóng vào, xem móc và then còn đủ | Thay móc, thay kính nứt, chuẩn bị ván che |
| Cổng sắt, cổng lưới | Trụ cổng nghiêng, cổng lớn như cánh buồm | Lắc cánh, xem trụ có nứt chân | Chốt cổng xuống đất, mở bớt tấm che kín mặt cổng |
Nếu khung cửa lắc theo cánh khi đẩy mạnh, vấn đề không nằm ở cánh mà ở chỗ khung bám vào tường. Trường hợp này cần thợ xây hoặc thợ cơ khí bắt lại bát, nêm lại khung; tường quanh khung có nứt dài thì nên nhờ người có chuyên môn xem.
Chống cửa khi có tin bão gần
Khi dự báo bão sắp ảnh hưởng tới vùng mình, phần chống cửa nên làm xong trước khi gió mạnh, thường là ban ngày hôm trước. Trình tự gợi ý:
- Đóng tất cả cửa sổ, cửa phụ; kiểm then trên, then dưới đã vào hết chưa.
- Với cửa hai cánh mở vào trong, đặt một thanh gỗ chắc chống chéo từ giữa cánh xuống sàn, chân thanh tì vào bậc, chân tường hoặc bao cát để không trượt.
- Với cửa chính lớn, cài thêm thanh ngang bắc qua hai bên khung (nhà cổ thường có sẵn lỗ để gác then ngang).
- Che kính ở phía đón gió bằng ván ép, tấm gỗ bắt vít vào khung tường; dán băng keo chéo lên kính chỉ giảm mảnh văng, không làm kính chắc hơn.
- Cửa cuốn: hạ hết, khoá chốt hai bên; nếu cửa rộng, chống thêm thanh dọc ở giữa từ phía trong.
- Cổng: đóng và chốt xuống đất; tháo hoặc buộc chặt các tấm tôn, tấm bạt che mặt cổng để cổng không thành cánh buồm.
- Ô thoáng lớn ở phía đón gió: bịt tạm bằng ván hoặc tôn bắt vít.
- Kiểm lại lần cuối khi gió bắt đầu nổi; sau đó ở trong nhà, không ra ngoài sửa cửa giữa lúc bão.
Ván che, thanh chống, vít nên chuẩn bị từ đầu mùa, cắt sẵn theo kích thước từng cửa và đánh dấu bằng màu để lúc vội không phải đo lại. Ván để khô trong kho dùng được nhiều năm.
Dọn quanh nhà: vật bay mới là thứ đập vỡ cửa
Phần lớn cửa kính vỡ trong bão không phải vì gió ép trực tiếp, mà vì bị vật bay đập vào: một tấm tôn từ chuồng trại, một chậu cây trên lan can, một cành cây gãy, một cái ghế nhựa ngoài sân. Ở vùng quê, sân và vườn quanh nhà chứa rất nhiều thứ như vậy, và gió bão biến chúng thành những vật bay có sức đập lớn.
Trước khi chống cửa, nên đi một vòng quanh nhà trong bán kính vài chục bước và gom lại mọi thứ có thể bay: bàn ghế nhựa, xô chậu, nong nia, tấm bạt, tôn lẻ, ván, chậu cây, khung phơi đồ. Đồ nhẹ đưa vào kho hoặc vào nhà; đồ lớn không đưa vào được thì buộc chặt vào cột chắc hoặc nằm áp xuống đất rồi chèn vật nặng.
Cây trong vườn cũng cần xem: cây ăn trái có tán rậm, rễ nông, trồng sát nhà dễ bật gốc đổ vào cửa và mái. Tỉa bớt tán từ đầu mùa giúp cây ít cản gió. Chuối, đu đủ mọc sát vách thường gãy ngang thân và quật vào nhà; nhiều nhà miền Trung chặt bớt lá chuối trước bão vì lý do này.
Nhà hàng xóm có mái tôn lỏng, đống vật liệu xây dựng để ngoài trời cũng là mối nguy cho cửa nhà mình. Nhắc nhau trong xóm, gom chung, giúp nhau chằng buộc là việc bình thường ở những làng quen sống với bão, và có ích hơn nhiều so với việc mỗi nhà chỉ lo phần của mình.
Cửa kính lớn ở nhà mới xây: cái đẹp cần đi cùng tính toán
Nhà ở quê xây mới mấy năm gần đây hay làm cửa nhôm kính lớn, cửa lùa rộng ra hiên để sáng và thoáng. Ở vùng ít bão, cách làm này không có vấn đề gì. Nhưng ở dải ven biển miền Trung hay Bắc Bộ, một mảng kính rộng quay đúng hướng gió bão thường thổi là điểm yếu của cả ngôi nhà.
Nếu đang thiết kế nhà mới, có vài cách dung hoà: đặt mảng kính lớn ở phía khuất gió bão chính của địa phương; chia mảng kính thành ô nhỏ hơn có khung; làm cửa chớp hoặc cửa gỗ bên ngoài đóng lại được khi có bão; hoặc làm sẵn ray, lỗ vít để lắp tấm che nhanh. Hỏi thợ nhôm kính về độ dày kính, loại kính an toàn khi vỡ không thành mảnh sắc, và cách bắt khung vào tường.
Hiên rộng phía trước giúp che mưa tạt cho cửa, nhưng chính mái hiên lại là chỗ gió thốc. Nhà có hiên lớn nên để ý cả hai: cửa kín và mái hiên neo chắc.
Với nhà cổ ba gian, năm gian có cửa bức bàn gỗ, cánh cửa vốn nặng và chắc, chỗ yếu thường là then đã mòn và ngưỡng cửa mục. Thợ mộc quen nhà cổ sửa những chỗ này mà vẫn giữ được dáng cửa xưa.
Trong lúc bão đi qua: ngồi ở đâu trong nhà
Chọn phòng nhỏ, ít cửa kính, ở giữa nhà. Phòng ngủ trong, nhà vệ sinh xây kiên cố, gian dưới gầm cầu thang thường an toàn hơn gian ngoài có cửa lớn. Tường bao quanh phòng nhỏ đỡ nhau tốt hơn tường của một gian rộng.
Tránh xa cửa kính và cửa sổ. Kính vỡ do gió hay do vật bay đập vào là nguồn thương tích hay gặp trong bão. Ngồi cách xa, quay lưng về phía cửa, che đầu nếu nghe tiếng kính vỡ.
Không đứng dưới mái tôn đang rung hay trần thạch cao. Khi mái bắt đầu bật, tôn và trần có thể rơi xuống. Nhà mái tôn không có trần bê tông thì nên ngồi sát chân tường chịu lực hoặc dưới gầm bàn chắc.
Không mở cửa ra xem khi bão đang yếu đi. Mắt bão đi qua có thể tạo ra một khoảng lặng ngắn, rồi gió quay lại theo chiều ngược với sức mạnh như cũ. Chờ bản tin xác nhận bão đã qua hẳn mới ra ngoài.
Nhà yếu thì sang nhà chắc từ trước. Nhà tạm, nhà mái lá, nhà tôn không tường gạch không phải chỗ trú bão. Sang nhà người thân kiên cố hoặc điểm sơ tán do xã bố trí từ khi có tin, không đợi gió lên.
Sau bão: kiểm cửa trước khi dùng lại
Khi bão đã qua, mở cửa phải chậm: khung bị gió đẩy có thể đã lệch, cánh cửa kẹt, kính nứt ngầm. Đẩy mạnh một cánh cửa kẹt có khi kéo theo mảng tường quanh khung đã bị nứt. Nên xem khung cửa từ bên ngoài trước, nếu thấy vết nứt mới quanh khung hoặc khung lệch rõ thì gọi người có chuyên môn xem.
Kính nứt cần thay sớm, đừng dán băng keo dùng tạm cho tới mùa bão năm sau. Bản lề, chốt bị cong cũng nên thay ngay, vì đợt áp thấp hay giông lốc tiếp theo có thể tới trong vài tuần.
Đây cũng là lúc ghi lại cửa nào đã hỏng, hỏng theo kiểu gì, để mùa khô năm sau sửa tận gốc. Ảnh chụp từng cửa hư hại nên giữ lại cùng ảnh chụp mái để làm căn cứ nếu có bảo hiểm hoặc chương trình hỗ trợ của địa phương.
Cuối cùng, mở hết cửa để nhà khô, vì sau bão thường mưa kéo dài; nhà đóng kín nhiều ngày ẩm mốc nhanh, cửa gỗ trương nở, khó đóng lại đúng lúc cần.
Câu hỏi thường gặp
Dán băng keo chữ X lên kính có giúp kính không vỡ không?
Không. Băng keo không làm kính chịu lực tốt hơn; nó chỉ giữ một phần mảnh vỡ không văng xa. Muốn bảo vệ kính, cần che bằng ván hoặc tấm chắn bắt chắc vào khung tường, và người ở trong nhà ngồi cách xa cửa kính.
Có nên mở hé một cửa ở phía khuất gió để "xả áp" không?
Lời khuyên này từng phổ biến nhưng các hướng dẫn phòng chống bão hiện nay không khuyến khích, vì mở cửa có thể làm gió lùa vào và tăng áp lực đẩy mái. Việc nên làm là giữ mọi cửa đóng kín và chắc.
Cửa cuốn có chịu được bão lớn không?
Tuỳ loại nan, độ dày và cách bắt ray vào tường. Cửa cuốn rộng, nan mỏng dễ võng và bung khỏi ray khi gió mạnh. Trước bão nên khoá chốt hai bên, chống thêm thanh dọc ở giữa từ phía trong và kiểm bu lông ray.
Nhà cổ cửa gỗ đã yếu, có nên thay hết bằng cửa sắt không?
Không nhất thiết. Cửa gỗ nhà cổ thường chắc nếu then, bản lề, ngưỡng còn tốt. Thợ mộc có thể thay then, sửa ngưỡng, thêm thanh chống mà giữ dáng nhà xưa. Thay cửa sắt nên cân nhắc cả độ hợp với nhà và độ bền ở vùng gió muối.
Ván che cửa nên chuẩn bị loại nào?
Ván ép hoặc ván gỗ đủ dày, cắt rộng hơn ô cửa để bắt vít vào khung tường xung quanh, không bắt vào khung nhôm mỏng. Cắt sẵn từ mùa khô, đánh dấu cửa nào dùng tấm nào, để kèm vít trong kho cho lúc cần.