Sạt lở quanh nhà thường báo trước bằng những thay đổi nhỏ: một vết nứt mới hình vòng cung trên sườn đồi phía trên nhà, chân dốc phồng lên, nước rỉ ra đục ngầu ở chỗ trước đây khô, cửa trong nhà bỗng khó đóng, cây trên dốc nghiêng dần. Thấy một dấu hiệu thì theo dõi sát và báo trưởng thôn; thấy nhiều dấu hiệu cùng lúc, hoặc nghe tiếng đất đá chuyển động trong đêm mưa, thì rời nhà ngay.
Không ai đoán được chính xác giờ một sườn đồi trượt, kể cả người làm chuyên môn. Vì vậy cách an toàn là biết đọc dấu hiệu, thống nhất trước trong nhà lúc nào thì đi, và không chần chừ khi đã tới mức đó. Bài này giúp chủ nhà ở vùng đồi Tây Nguyên, Lâm Đồng, miền núi phía Bắc, sườn Trường Sơn nhận ra dấu hiệu và phân mức phản ứng.
Vì sao đất dốc trượt vào mùa mưa
Một sườn đất đứng được nhờ ma sát giữa các hạt đất và nhờ rễ cây giữ lại. Khi mưa dài nhiều ngày, nước ngấm sâu làm đất nặng thêm và làm giảm ma sát giữa các lớp; đến lúc trọng lượng khối đất thắng lực giữ, nó trượt xuống. Mưa to một buổi có thể chỉ gây xói mặt; mưa dầm nhiều ngày rồi thêm một trận mưa lớn mới là kịch bản hay dẫn tới sạt lở lớn.
Con người làm sườn dốc yếu thêm theo nhiều cách: cắt chân dốc để lấy mặt bằng làm nhà, mở đường; đổ đất đào lên mép dốc phía dưới; để nước mái nhà, nước thải, nước tưới đổ tập trung xuống một chỗ trên dốc; phát quang cây lớn, chuyển sang cây rễ nông. Nhiều nhà trên đồi nằm đúng chỗ bị cắt chân taluy, tức là ở vị trí rủi ro nhất.
Tháng 10 năm 2020, chuỗi mưa lớn kéo dài ở miền Trung gây ra nhiều vụ sạt lở nghiêm trọng, trong đó có vụ ở Trà Leng (Quảng Nam cũ, nay thuộc Đà Nẵng) và Hướng Hoá (Quảng Trị). Tháng 9 năm 2024, sau hoàn lưu bão Yagi, lũ quét kèm sạt lở cuốn trôi gần hết thôn Làng Nủ ở Lào Cai. Điểm chung của các vụ này là xảy ra sau nhiều ngày mưa, nhiều vụ vào ban đêm.
Hiểu cơ chế này giúp chủ nhà biết lúc nào phải cảnh giác cao nhất: không phải ngày mưa đầu mùa, mà là sau nhiều ngày mưa liên tiếp, nhất là khi đất đã bão hoà mà mưa vẫn tiếp tục.
Dấu hiệu từ mặt đất quanh nhà
Vết nứt mới trên sườn phía trên nhà. Đặc biệt là vết nứt chạy ngang sườn, cong hình vòng cung hoặc hình móng ngựa, mép dưới tụt xuống thấp hơn mép trên. Đây là dấu hiệu khối đất phía dưới vết nứt đang tách ra.
Chân dốc phồng, đất đùn lên. Phần đất ở chân sườn, sát tường sau nhà bỗng phồng lên, đẩy ra, hoặc tường chắn đất phình bụng. Khối đất phía trên đang dồn xuống.
Nước rỉ ra ở chỗ trước đây khô, nước đục. Mạch nước mới xuất hiện trên mặt dốc, nước chảy ra đục ngầu mang theo đất, hoặc nước rỉ ra từ chân tường chắn. Nước đang chảy trong lòng đất và kéo đất theo.
Đất sụt nhỏ, đá lăn lác đác. Những mảng đất nhỏ rơi từ mép taluy, sỏi đá lăn xuống sân, đường. Có thể là khởi đầu của một khối lớn hơn.
Mặt đất trũng hoặc nước đọng ở chỗ lạ. Vũng nước mới xuất hiện trên sườn, mặt sân lún thành vệt. Đất bên dưới đang dịch chuyển.
Dấu hiệu từ ngôi nhà, cây cối, suối và âm thanh
Cửa, cửa sổ bỗng kẹt. Cửa trước giờ đóng mở bình thường nay kẹt, khung lệch. Nhà đang bị đẩy hoặc nền đang lún không đều.
Tường, nền nứt mới hoặc vết nứt cũ to ra. Nhất là vết nứt xiên, vết nứt ở tường sát dốc, nền nhà tách khỏi chân tường. Đánh dấu hai đầu vết nứt bằng bút để xem nó có dài thêm qua đêm không.
Cột, hàng rào, cột điện nghiêng. Những thứ trước đây thẳng nay nghiêng về phía dưới dốc; dây điện căng hơn hoặc chùng hơn bình thường.
Cây trên dốc nghiêng, gốc bật. Một hàng cây nghiêng cùng chiều, cây có gốc nhô lên khỏi đất, rễ bị kéo căng.
Suối đục bất thường hoặc cạn đột ngột khi đang mưa lớn. Nước suối đổi màu, mang nhiều cây gãy, rác, hoặc ngược lại đột nhiên giảm hẳn trong khi trời đang mưa to: phía thượng nguồn có thể đã bị đất đá chặn lại và sắp vỡ thành lũ quét.
Tiếng ầm, tiếng răng rắc, tiếng đá lăn. Âm thanh lạ từ sườn núi, nhất là ban đêm, tiếng cây gãy liên tục, tiếng đất chuyển. Đây là dấu hiệu cần rời đi ngay, không chờ xác nhận.
Cách theo dõi bằng mắt sau mỗi trận mưa
Theo dõi có hệ thống giúp phân biệt một vết nứt "đứng yên" với một vết nứt đang lớn dần, và giúp cán bộ chuyên môn đánh giá nhanh khi được mời tới. Không cần dụng cụ đắt tiền, chỉ cần làm đều đặn:
- Đầu mùa mưa, đi một vòng quanh nhà và sườn dốc phía trên, chụp ảnh từng đoạn taluy, tường chắn, tường sau nhà ở cùng một góc đứng; ghi ngày.
- Với mỗi vết nứt đã có, vạch một nét bút sơn ngang qua vết nứt và đánh dấu hai đầu. Nếu nét vạch bị lệch hoặc vết nứt vượt qua dấu đầu, nghĩa là nó đang mở rộng hoặc dài ra.
- Trên sườn đất, cắm vài cọc tre thẳng hàng vuông góc với vết nứt, căng một sợi dây giữa hai cọc ở hai bên. Dây chùng hay căng hơn sau mưa là đất đã dịch chuyển.
- Ghi số ngày mưa liên tiếp. Sau ba, bốn ngày mưa dầm, mỗi sáng và chiều đi xem lại các điểm đã đánh dấu, không chờ trời tạnh.
- Để ý những thứ trong nhà: cửa nào khó đóng hơn, gạch nền nào bung, vết nứt nào mới. Ghi lại ngay, kèm ảnh.
- Gửi ảnh và ghi chép cho trưởng thôn hoặc cán bộ xã khi thấy thay đổi; người đi làm xa có thể nhờ cha mẹ chụp và gửi để cùng theo dõi.
Một trang ghi chép đơn giản kiểu này có giá trị lớn khi kỹ sư tới xem: họ biết được vết nứt xuất hiện từ khi nào, lớn nhanh hay chậm, liên quan tới mưa ra sao. Nhưng ghi chép không thay cho quyết định: thấy dấu hiệu ở mức rời nhà thì đi trước, ghi sau.
Ba mức phản ứng
Bảng dưới đây giúp cả nhà thống nhất trước nên làm gì khi thấy dấu hiệu. Mức nào không chắc thì xếp lên mức cao hơn.
| Mức | Dấu hiệu | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Theo dõi | Một vết nứt nhỏ, đất sụt lác đác ở mép taluy, nước rỉ trong | Đánh dấu, chụp ảnh, kiểm lại sau mỗi trận mưa; khơi rãnh dẫn nước ra xa; báo trưởng thôn |
| Mời người có chuyên môn | Vết nứt dài ra, tường nhà nứt mới, cửa kẹt, chân dốc phồng, tường chắn phình | Báo UBND cấp xã; mời kỹ sư hoặc cán bộ chuyên môn xem; ban đêm khi mưa lớn sang ngủ nhà khác an toàn |
| Rời nhà ngay | Nhiều dấu hiệu cùng lúc, nứt mở rộng nhanh, nước đục ồ ạt, suối cạn đột ngột khi mưa to, tiếng ầm, cây đổ liên tục, hoặc có lệnh sơ tán | Đưa người đi theo hướng ngang sườn ra xa vùng trượt, không đi xuôi theo dòng đất; báo hàng xóm; gọi 114 nếu có người gặp nạn |
Khi đã rời nhà, không quay lại lấy đồ trong lúc mưa chưa dứt; nhiều vụ thương vong xảy ra khi người dân quay về giữa hai đợt trượt. Chỉ trở lại khi chính quyền địa phương thông báo an toàn và nhà đã được xem xét.
Giảm rủi ro hằng năm cho nhà đang ở trên đất dốc
Với ngôi nhà đã nằm sẵn trên sườn đồi, chủ nhà không thể dời ngay, nhưng có nhiều việc nhỏ giảm nước vào lòng đất và giảm tải cho sườn dốc:
- Làm và giữ rãnh đỉnh ở phía trên taluy sau nhà để chặn nước từ trên đồi chảy xuống mặt dốc; vét rãnh trước mỗi mùa mưa.
- Dẫn nước mái nhà, nước thải sinh hoạt bằng ống ra rãnh chung, không đổ tràn xuống mặt dốc hay ngấm vào chân tường.
- Không đào thêm chân dốc để mở rộng sân, chuồng trại; không chất đất đào, vật liệu, củi lên mép trên taluy.
- Giữ thảm cỏ, cây bụi trên mặt taluy; trồng cỏ rễ sâu ở chỗ đất trống; không đốt cỏ trên dốc.
- Lấp các vết nứt nhỏ trên mặt đất bằng đất sét nện để nước mưa không chui vào, nhưng vẫn theo dõi chúng.
- Tường chắn đất, kè đá phải có lỗ thoát nước và giữ cho lỗ không bị tắc; tường không có lỗ thoát dễ phình rồi đổ.
- Tường chắn, kè cao, hoặc taluy đã có dấu hiệu chuyển động thì mời kỹ sư; đây là việc kết cấu và địa kỹ thuật, không tự xây thêm.
Những việc trên giảm khả năng trượt nhỏ và cục bộ. Chúng không chống được một khối trượt lớn từ sườn núi phía trên. Nếu nhà nằm trong khu xã đã xác định có nguy cơ cao, phương án lâu dài là di dời theo chương trình của địa phương.
Đêm mưa lớn: ai canh, ngủ ở đâu, đi đường nào
Phần lớn các vụ sạt lở gây thương vong xảy ra vào ban đêm, khi mọi người đang ngủ và không nhìn thấy dấu hiệu. Nhà ở vùng có nguy cơ nên có kế hoạch riêng cho những đêm mưa lớn kéo dài.
Trong nhà, phòng ngủ phía xa dốc an toàn hơn phòng sát taluy sau nhà. Những đêm đất đã bão hoà mà mưa vẫn tiếp, nhiều gia đình ở vùng núi đã chủ động sang nhà người thân ở chỗ an toàn hơn, hoặc tới điểm tập trung do xã bố trí, rồi về khi trời ngớt. Đó là cách làm đúng, không phải làm quá.
Nếu ở lại, nên có người thay phiên thức nghe ngóng, đèn pin để sẵn, giày dép, túi khẩn cấp để ngay cửa. Cả nhà biết trước đường đi ra chỗ an toàn: đi ngang sườn, ra phía đất cao, ổn định, không đi xuôi xuống thung lũng hay dọc theo khe suối, nơi đất đá và nước sẽ dồn về.
Người già, trẻ nhỏ, người bệnh nên được đưa đi trước. Với xóm nhiều nhà trên cùng sườn đồi, các nhà nên báo nhau bằng cách đã thống nhất từ trước (gọi điện, tiếng kẻng, tiếng còi), vì nhà này thấy dấu hiệu có khi nhà bên chưa thấy.
Câu hỏi thường gặp
Vết nứt nhỏ trên tường nhà ở đồi có phải luôn là dấu hiệu sạt lở?
Không phải luôn như vậy; tường có thể nứt do co ngót vữa, do nắng nóng hoặc do móng lún nhẹ. Đáng lo là vết nứt mới, nứt xiên, nứt to dần sau mưa, đi kèm cửa kẹt hay đất ngoài nứt. Đánh dấu hai đầu vết nứt để theo dõi và mời người có chuyên môn xem.
Trồng cây gì trên taluy sau nhà để giữ đất?
Cỏ và cây bụi rễ chùm, rễ sâu giữ lớp mặt tốt và ít nặng. Cây lớn tán rộng trên mép taluy cao có thể thành gánh nặng và bật gốc khi gió mạnh. Hỏi cán bộ nông nghiệp xã hoặc người có kinh nghiệm địa phương về loại cỏ hợp đất.
Tường chắn đất sau nhà bị phình ra thì làm gì?
Tường phình bụng là dấu hiệu đất phía sau đang đẩy mạnh, thường do nước không thoát được. Không đứng hoặc ngủ sát chân tường đó, kiểm lỗ thoát nước, báo xã và mời kỹ sư xem. Không tự đắp thêm đất hay xây áp thêm tường bên ngoài.
Đang mưa to mà suối cạn hẳn có nghĩa là gì?
Đây có thể là dấu hiệu đất đá hoặc cây gãy đã chặn dòng suối ở phía trên, tạo thành một hồ tạm. Khi khối chặn vỡ, nước và bùn đá ập xuống rất nhanh. Người ở gần suối nên rời ra chỗ cao ngay và báo cho các nhà xung quanh.
Có thiết bị nào cảnh báo sạt lở cho một gia đình không?
Một số địa phương đã thí điểm trạm đo mưa và cảnh báo sạt lở cho cụm dân cư, kết nối loa hoặc tin nhắn. Với một gia đình, công cụ đáng tin nhất vẫn là theo dõi dấu hiệu, nghe bản tin, nghe loa xã và chủ động rời đi khi mưa dài bất thường.
Nhà trong vùng nguy cơ cao nhưng chưa đủ điều kiện di dời thì làm sao?
Giữ rãnh thoát nước, không đào thêm chân dốc, có kế hoạch sơ tán ban đêm, đăng ký với xã để được hỗ trợ khi có chương trình di dời. Trong mùa mưa lớn, chủ động ngủ ở nơi an toàn hơn những đêm mưa kéo dài.