Giữ được nhà ba gian, nhà gỗ xưa mà vẫn ở tiện nghi khi làm theo một nguyên tắc: khung gỗ, mái, cửa và mặt bằng gian giữa được giữ nguyên, còn những thứ đời sống mới cần như nhà vệ sinh, bếp, phòng ngủ kín, đường điện nước thì đặt vào khối phụ, chái hoặc đi nổi, không khoét vào cột kèo. Đa số hư hại ở nhà xưa không đến từ thời gian mà từ những lần sửa thiếu hiểu biết: đổ bê tông nền ôm chân cột, đục cột luồn dây, thay cửa bức bàn bằng cửa sắt.
Nhiều gia đình ở đồng bằng Bắc Bộ, miền Trung, nhà rường ở thành phố Huế hay nhà ba gian của người Nam Bộ đang đứng trước câu hỏi giữ hay bỏ ngôi nhà ông bà để lại. Bài này đi qua cách đánh giá, những việc tuyệt đối tránh và cách đưa tiện nghi vào từng phần.
Giá trị nằm ở đâu trong một ngôi nhà xưa
Trước khi sửa, cần biết cái gì làm nên ngôi nhà. Ở nhà ba gian, năm gian bằng gỗ, đó là bộ khung: cột, xà, kèo, các mộng ghép không dùng đinh; là mái ngói độ dốc đều với bờ nóc, đầu đao; là hàng cửa bức bàn hoặc cửa ván đóng mở cả mặt trước; là nền nhà cao hơn sân, chân cột kê trên đá tảng. Những thứ đó làm thành dáng nhà và không thể mua lại.
Chạm khắc trên xà, kèo, cửa là phần dễ thấy, nhưng điều quan trọng hơn là sự cân đối giữa các gian, độ cao hiên, khoảng sân trước. Một ngôi nhà giữ hết chạm khắc nhưng bị xây kín hiên, lát nền cao lên ngang chân cột, lợp mái tôn đỏ thì đã mất phần lớn dáng vẻ.
Ngược lại, những thứ có thể thay đổi mà không làm mất nhà gồm: phòng phụ, bếp, nhà vệ sinh vốn thường ở nhà ngang hoặc ngoài vườn; vách ngăn trong các gian chái; đường điện, nước; đồ đạc. Đây là chỗ để đưa tiện nghi vào.
Cũng nên hỏi chuyện người già trong họ về lịch sử ngôi nhà: ai dựng, năm nào thay mái, gian nào từng bị lũ hay cháy, cột nào đã từng được thay. Những câu chuyện đó vừa là ký ức gia đình, vừa giúp thợ biết phần nào là gỗ gốc cần giữ kỹ, phần nào là sửa sau có thể thay mà không tiếc. Ghi lại bằng ảnh và vài dòng chữ để đời sau còn biết.
Đánh giá nhà xưa trước khi cải tạo
Nên làm việc này cùng một người thợ mộc lâu năm biết nhà gỗ truyền thống của vùng, và nếu có dấu hiệu hư khung, cùng người có chuyên môn kết cấu.
| Bộ phận | Xem gì | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chân cột, đá tảng | Chân cột mục, có mối, có bị vùi trong nền xi măng không | Chân cột ẩm là hư hỏng phổ biến nhất |
| Mộng và mối ghép | Mộng lỏng, xộc xệch, có nêm chèn tạm | Nhà nghiêng thường bắt đầu từ mộng lỏng |
| Kèo, xà, hoành | Mục, võng, mối ăn, nứt dọc thớ | Soi kỹ chỗ gỗ gác lên tường hồi, tường hậu |
| Mái ngói | Ngói vỡ, xô, rêu, đường nóc có thẳng không | Mái dột là nguyên nhân gốc của mục gỗ |
| Cửa, vách gỗ | Bản lề, ngõng cửa, ván cong vênh, mọt | Phần lớn sửa được, ít khi phải thay |
| Nền và tường hồi | Nền lún, tường hồi nứt, nghiêng | Tường hồi gạch hay nứt ở góc |
| Điện | Dây cũ đi trên gỗ, mối nối quấn băng dính | Nguy cơ cháy cao nhất trong nhà gỗ |
Kết quả thường gặp: khung gỗ phần lớn còn tốt, hư chủ yếu ở chân cột, đầu kèo gác tường và mái. Đó là tin tốt, vì những chỗ đó sửa được bằng thay thế cục bộ.
Những việc nên tránh vì làm hỏng nhà xưa
Danh sách này tổng hợp từ những lần sửa nhà phổ biến ở nông thôn. Mỗi việc đều có vẻ tiện trước mắt.
- Đổ bê tông, lát gạch nền cao ôm lấy chân cột. Chân cột gỗ bị giữ ẩm, mục từ trong mà không thấy. Nếu nâng nền, chân cột cần được kê lại trên đá tảng mới theo cao độ mới bởi thợ có nghề.
- Khoan, đục cột kèo để luồn dây điện, bắt giá treo. Mỗi lỗ là một chỗ yếu và chỗ cho mọt vào.
- Xây tường gạch kín các gian chái, kín hiên. Nhà mất thông gió, gỗ hút ẩm, mất dáng nhà.
- Thay cửa gỗ bằng cửa sắt, cửa nhôm kính toàn bộ mặt tiền. Nếu cần an ninh, có thể thêm lớp cửa phía trong hoặc ở khối phụ.
- Sơn phủ dày lên gỗ. Một số loại sơn bịt kín thớ gỗ, giữ ẩm bên trong. Nên hỏi thợ mộc truyền thống cách bảo vệ gỗ của vùng.
- Lợp mái tôn đè lên mái ngói cũ. Tăng tải, giữ ẩm và che mất hư hỏng của mái ngói bên dưới.
Nếu những việc trên đã được làm từ trước, chưa muộn để gỡ ra. Gỡ lớp nền ôm chân cột thường là việc nên làm đầu tiên khi tiếp quản một ngôi nhà gỗ cũ.
Lợp lại mái nhà xưa mà giữ được dáng
Mái là phần bảo vệ toàn bộ khung gỗ, nên trong nhà xưa, một mái kín quan trọng hơn mọi chạm khắc. Khi phải lợp lại, nhiều gia đình bị khuyên đổi sang mái tôn cho nhẹ và rẻ công. Mái tôn làm nhà nóng hơn hẳn mùa hè, ồn khi mưa, và đổi hoàn toàn dáng nhà. Nếu khung còn chịu được, lợp lại bằng ngói là lựa chọn giữ được cả dáng lẫn cái mát của nhà xưa.
Khi dỡ ngói, thợ nên đánh dấu, phân loại ngói còn tốt để dùng lại cho mặt mái phía trước, phần thiếu bổ sung bằng ngói cùng kiểu, ưu tiên đặt ở mái sau. Bờ nóc, đầu đao, các con giống trên nóc nếu có thì tháo cẩn thận, chụp ảnh vị trí trước khi tháo để gắn lại đúng.
Lớp hoành, rui, li tô gỗ bên dưới là lúc tốt để kiểm và thay thanh mục. Một số gia đình thêm lớp chống thấm mỏng dưới ngói để tăng độ kín; việc này cần hỏi thợ có kinh nghiệm với nhà gỗ, vì lớp chống thấm không thoáng có thể giữ hơi ẩm dưới mái.
Đưa điện vào nhà gỗ an toàn
Điện là rủi ro lớn nhất với nhà gỗ, vì một chỗ chập có thể thiêu cả ngôi nhà chỉ trong ít phút. Nhiều nhà gỗ ở quê còn dùng dây điện cũ đi trên xà, mối nối quấn băng dính, ổ cắm bắt thẳng lên cột.
Cách làm thường được khuyên: đi dây trong ống bảo vệ chống cháy, chạy nổi theo mép xà, mép vách bằng kẹp, không khoan xuyên cột. Đèn đặt cách gỗ một khoảng, dùng loại ít toả nhiệt. Tủ điện có cầu dao chống giật, chống quá tải, đặt ở khối phụ hoặc vị trí dễ ngắt, không đặt sát bàn thờ có hương đèn.
Việc này phải do thợ điện có nghề làm, ngắt điện khi thi công. Chủ nhà không tự đấu nối. Ngoài ra nên có bình chữa cháy nhỏ để ở lối ra, và quen nếp tắt hương, đèn dầu trên bàn thờ trước khi đi ngủ hoặc ra khỏi nhà.
Đặt nhà vệ sinh, bếp và phòng ngủ ở đâu
Truyền thống của nhiều vùng là nhà chính để thờ cúng, tiếp khách, còn bếp, kho ở nhà ngang. Cải tạo hợp lý thường đi theo đúng nếp đó: làm mới hoặc sửa nhà ngang thành khối tiện nghi có bếp, nhà vệ sinh, phòng tắm, có khi thêm phòng ngủ kín cho người già.
Nhà vệ sinh không nên đặt trong khung nhà gỗ chính vì nước và hơi ẩm là kẻ thù của gỗ. Nếu cần nhà vệ sinh gần phòng ngủ của ông bà, có thể làm ở khối phụ nối với nhà chính bằng một hiên có mái, đi lại không bị ướt. Khối phụ có móng riêng, khe tách với nhà gỗ, mái không đổ nước lên mái nhà chính.
Phòng ngủ trong gian chái có thể làm bằng vách gỗ hoặc vách nhẹ dựng độc lập, không đóng đinh vào cột. Khi cần dỡ đi, ngôi nhà trở lại nguyên dạng. Cách này cũng giữ được dòng gió qua các gian khi mở vách.
Đồ đạc mới như tủ lạnh, máy giặt, ti vi lớn cũng nên đặt ở nhà ngang hoặc gian chái, không chen vào gian giữa, vừa giữ không khí trang nghiêm của gian thờ, vừa tránh đường dây điện chằng chịt trên khung gỗ chính.
Ánh sáng, nhiệt và côn trùng trong nhà xưa
Nhà gỗ xưa thường tối vì mái thấp, hiên sâu. Đó là chủ ý để mát. Muốn sáng hơn mà không phá dáng, có thể mở thêm ô thoáng phía trên cửa ở các gian ít dùng, dùng vài viên ngói lấy sáng ở mái sau, hoặc đơn giản là đèn chiếu gián tiếp lên trần gỗ.
Nhà xưa vốn mát mùa hè nhờ mái ngói dày, hiên rộng, cửa mở cả mặt. Nhưng mùa đông ở miền Bắc lại lạnh và hở. Có thể thêm lớp cửa kính phía trong cửa bức bàn hoặc rèm dày cho mùa lạnh mà không đụng đến cửa gỗ.
Muỗi, chuột, mối là vấn đề thật. Lưới chống muỗi dạng khung rời đặt phía trong cửa, kê cao đồ ăn, giữ sân quanh nhà thoáng, không để gỗ vụn, củi sát nhà là những biện pháp không làm hại gỗ.
Chuột hay làm tổ trên xà, trên gác và cắn dây điện. Bịt các lỗ hở ở đầu hồi và chân tường bằng lưới thép mịn, cất thóc lúa trong thùng kín ở nhà ngang thay vì trên gác nhà chính, ngôi nhà sẽ bớt cả tiếng động ban đêm lẫn rủi ro chập điện.
Ví dụ giả định: căn nhà ba gian của ông bà sau cải tạo
Ví dụ giả định: căn nhà ba gian hai chái bằng gỗ ở một làng đồng bằng, dựng từ thời ông nội. Nền nhà đã bị con cháu lát gạch men cao lên ôm chân cột, hai chái xây gạch kín, điện đi dây trên xà. Người con đi làm xa muốn sửa để cha mẹ ở thoải mái hơn.
Gia đình làm theo thứ tự: gỡ lớp gạch nền quanh chân cột, thay đoạn chân cột mục bằng cách nối mộng và kê lại trên đá tảng; lợp lại mái ngói, giữ ngói cũ còn tốt; làm lại toàn bộ điện trong ống bảo vệ, tủ điện đặt ở nhà ngang; tháo tường gạch ở một chái, thay bằng vách gỗ và cửa sổ; sửa nhà ngang thành bếp và hai nhà vệ sinh, nối với nhà chính bằng hiên. Gian giữa giữ nguyên để thờ và tiếp khách.
Ngôi nhà sáng hơn, khô hơn, cha mẹ có nhà vệ sinh trong tầm vài bước chân, còn khách đến vẫn thấy căn nhà ba gian như thuở trước.
Câu hỏi thường gặp
Nhà gỗ xưa bị nghiêng có kéo thẳng lại được không?
Thường được, nếu khung còn tốt và do thợ mộc có kinh nghiệm với nhà gỗ truyền thống làm. Việc này gồm chống đỡ, nới mộng, kéo dần và chèn lại, có khi phải dỡ ngói giảm tải. Không nên tự kéo bằng tời hay dây khi chưa có người hiểu nghề xem.
Có nên thay gỗ cũ bằng gỗ mới cùng loại để nhà bền hơn?
Chỉ thay những thanh đã hỏng. Gỗ cũ đã khô kiệt, ổn định, thường ít co ngót hơn gỗ mới. Khi thay, chọn gỗ đã khô và được xử lý chống mối mọt, và cố gắng giữ đúng hình dáng thanh cũ.
Nhà cổ có được tự ý sửa không?
Nhà ở của gia đình thì gia đình được sửa, nhưng nếu ngôi nhà nằm trong khu di tích, làng cổ có quản lý riêng hoặc đã được xếp hạng, việc sửa phải theo quy định riêng. Hãy hỏi UBND cấp xã trước khi làm để biết nhà mình có thuộc diện đó không.
Làm sao để nhà gỗ đỡ mối mà không dùng nhiều hoá chất?
Giữ khô là quan trọng nhất: sửa dột, thoát nước quanh nền, chân cột kê cao trên đá, không để gỗ chạm đất. Kiểm tra đường mối định kỳ. Khi phát hiện mối, giao cho đơn vị có nghề xử lý tổ, giữ an toàn cho trẻ nhỏ và vật nuôi.
Giữ nhà xưa có tốn hơn xây mới không?
Không có câu trả lời chung vì tuỳ tình trạng nhà. Nhà còn khung tốt thường sửa nhẹ hơn xây mới tương đương. Nhà hư nặng nhiều chỗ có thể tốn công hơn. Nhưng giá trị của nhà xưa không chỉ tính bằng tiền, gia đình nên cân nhắc cả phần đó.