Nhà ở Nam Bộ nóng ẩm quanh năm: mái cao, hiên rộng, nền tránh triều cường

Nhà hợp khí hậu Nam Bộ là nhà có mái cao thoáng và chống nóng, hiên rộng che cả nắng lẫn mưa giông, cửa mở được nhiều phía cho gió đi xuyên, và nền đặt cao hơn mức triều cường, mức ngập lớn nhất từng thấy ở chỗ mình. Ở vùng đất yếu ven sông, ven kênh, phần móng phải được người có chuyên môn tính, vì nền đắp cao mà móng không hợp đất thì nhà lún nứt.

Nam Bộ có hai mùa mưa và khô rõ rệt nhưng nóng gần như quanh năm, độ ẩm cao, mưa mùa thường là giông chiều dữ dội, gió giật. Cuối năm, nhiều nơi ở TP.HCM, Cần Thơ, Vĩnh Long và các tỉnh ven biển gặp triều cường lên cao. Phần dưới đi qua từng đặc điểm ấy và những gì ngôi nhà ở quê, ở vùng ven nên có để sống chung với chúng.

Nóng ẩm quanh năm: vấn đề là thoát nhiệt, không phải giữ ấm

Khác với miền Bắc có mùa đông, ở Nam Bộ gần như không có tháng nào cần giữ ấm. Ngôi nhà không cần tường dày để trữ hơi ấm ban đêm, mà cần thoát nhiệt nhanh, đón gió nhiều và che bức xạ mặt trời. Đêm ở Nam Bộ không mát hẳn như vùng cao nguyên, nên tường dày hấp nhiệt cả ngày có khi còn làm phòng ngủ nóng lâu hơn.

Độ ẩm cao khiến mồ hôi khó bay hơi, người thấy oi bức dù nhiệt độ không quá cao. Gió đi qua người là cách làm mát hiệu quả nhất, vì thế nhà Nam Bộ truyền thống thường mở rộng, ít vách ngăn, nhiều cửa, có nhà gần như không có tường phía trước.

Nhà mới ở quê miền Tây hay vùng ven TP.HCM thường xây theo kiểu nhà phố: hai bên tường kín, mặt trước kính, mái bằng. Khi đứng giữa vườn, kiểu nhà này mất đi lợi thế lớn nhất là gió từ bốn phía. Chỉ cần mở thêm cửa sổ ở hai hồi, làm ô thoáng cao, chọn mái có khoảng thoáng là nhà đã khác hẳn.

Đất Nam Bộ phần lớn bằng phẳng, ít gò đồi che chắn, nên gió đến khá đều. Mùa mưa thường có gió hướng Tây Nam, mùa khô có gió chướng hướng Đông, Đông Nam. Quan sát xem cây trong vườn nghiêng về phía nào, lá hay dồn về góc sân nào sẽ biết gió chính của khu đất.

Mái và hiên: cái nón lá của ngôi nhà Nam Bộ

Mái cao, có khoảng thoáng bên dưới. Không khí nóng bốc lên, nên phòng có trần cao hoặc mái dốc có khoảng trống phía trên giúp lớp không khí nóng nằm xa đầu người. Lỗ thoáng ở đầu hồi, ở đỉnh mái cho hơi nóng thoát ra ngoài.

Chống nóng mái tôn. Mái tôn phổ biến ở vùng quê Nam Bộ vì nhẹ, hợp nền đất yếu. Nhưng tôn trần không cách nhiệt làm phòng hầm và rất ồn khi mưa giông. Lớp cách nhiệt, trần và khoảng thoáng làm phòng mát hơn và đỡ ồn đáng kể.

Hiên rộng ở cả phía trước và phía hứng mưa. Mưa giông Nam Bộ thường kèm gió, nước hắt xiên rất xa. Hiên rộng giữ cho tường, cửa khô, cho cả nhà chỗ ngồi hóng mát, phơi đồ, làm việc nhà. Hiên càng rộng càng phải liên kết chắc với khung nhà để không thành cánh buồm khi giông.

Máng xối và ống thoát đủ lớn. Mưa giông có cường độ rất lớn trong thời gian ngắn. Máng nhỏ, ống thoát ít sẽ tràn, nước đổ ập xuống chân tường, bắn vào hiên. Hỏi thợ máng đủ to chưa, ống dẫn xuống đâu, nước đi về mương nào, có làm ngập sân không.

Triều cường và mưa lớn: đặt nền nhà cao bao nhiêu

Triều cường là lúc mực nước sông, kênh lên cao theo con nước, thường mạnh vào những tháng cuối năm. Ở những vùng thấp, nước có thể tràn vào đường, vào sân, có nơi vào cả nhà. Gặp lúc triều cường trùng mưa lớn, nước mưa không thoát ra được, ngập càng sâu. Nhiều xóm ở vùng ven TP.HCM, Cần Thơ, Vĩnh Long đã quen cảnh năm nào cũng kê đồ, đắp bao cát.

Cao độ nền là quyết định khó sửa nhất sau khi xây. Cách xác định thực tế: hỏi người sống lâu năm mức nước lớn nhất từng vào tới đâu, xem vết nước cũ trên tường nhà hàng xóm, trên trụ cổng, hỏi UBND cấp xã về kế hoạch nâng đường, làm đê bao ở khu vực. Đường làng thường được nâng sau vài năm; nhà xây vừa bằng mặt đường hôm nay có thể thấp hơn đường vài năm sau.

Nền nhà nên đặt cao hơn mức nước lớn nhất mà gia đình biết được một khoảng dự phòng, và cao hơn mặt đường hiện tại đủ để nước mưa từ đường không chảy ngược vào. Trên đất yếu, đắp nền cao đồng nghĩa với tải trọng lớn hơn đè lên đất, có thể làm nhà lún lệch nếu móng không tính đúng. Đây là lý do cần người có chứng chỉ thiết kế hoặc kỹ sư cho phần móng, nền ở vùng này.

Ngoài nền nhà, nên tính cả ổ điện, cầu dao đặt cao, đường thoát nước có van một chiều để nước triều không theo cống chảy ngược vào nhà vệ sinh, bể tự hoại không nằm ở chỗ trũng nhất. Khi nước đã vào nhà, ngắt điện từ cầu dao tổng trước khi lội qua, không chạm thiết bị điện khi tay chân ướt.

Nhà ở quê Nam Bộ theo từng kiểu vị trí

Cùng là Nam Bộ nhưng nhà ven sông, nhà giữa ruộng, nhà vùng gò Đông Nam Bộ và nhà ven biển gặp những vấn đề khác nhau. Bảng dưới gợi ý điểm cần ưu tiên cho từng kiểu.

Nhiều khu đất mang đặc điểm của hai kiểu cùng lúc. Nhà ở vùng gò mà sát kênh, nhà giữa ruộng mà gần biển cần cộng cả hai cột ưu tiên. Khi không chắc, hỏi thêm những nhà xây trước trong xóm: chỗ nào họ đã phải sửa sau vài mùa mưa.

Cửa, vách và gió xuyên nhà

Nhà Nam Bộ mát hay không phụ thuộc nhiều vào việc gió có đi xuyên qua được không. Phòng chỉ có một cửa sổ thì không khí chỉ quẩn ở cửa; phòng có cửa ở hai mặt đối diện thì gió đi qua cả phòng. Khi vẽ nhà, nên đặt cửa phòng ngủ, cửa phòng khách sao cho có đường gió đi từ đầu này sang đầu kia của nhà.

Vách ngăn không nhất thiết phải xây kín tới trần. Nhà xưa dùng vách gỗ có song thưa, vách lửng, ô thoáng chạm hoa văn để vừa chia phòng vừa cho gió qua. Nhà mới có thể giữ ý đó bằng ô thoáng phía trên cửa, vách thấp ở phòng khách, cửa đi có ô chớp.

Cửa có chớp lật và lưới chắn muỗi là lựa chọn hợp với Nam Bộ: ban ngày che nắng, đêm vẫn mở cho gió mà không vào muỗi, giông đến thì đóng cánh kính bên trong. Cửa kính kín toàn phần đẹp nhưng chỉ hợp với nhà chạy điều hoà; nhà ở quê, nhất là nhà có người già quen ngủ quạt, sẽ thấy bí.

Muỗi là chuyện lớn ở vùng sông nước. Thoát nước sân tốt, không để vật chứa nước đọng, bể nước có nắp, lưới chắn ở cửa sổ phòng ngủ là những việc đơn giản giúp cả nhà ngủ yên mà không phải đóng kín mọi cửa.

Gác lửng, kệ cao và chỗ cất đồ tránh ngập

Nhà ở vùng hay ngập Nam Bộ cần một chỗ cao để cất đồ khi nước lên: lúa giống, phân bón, giấy tờ, đồ điện, nệm gối. Nhà sàn ven sông xưa giải quyết bằng cách nâng cả nhà lên; nhà mới xây gạch thì thường làm gác lửng, kệ cao hoặc một phòng có sàn cao hơn hẳn.

Gác lửng nên đủ chắc để chất đồ nặng, có lối lên an toàn cho người lớn tuổi, có cửa sổ thoáng để đồ cất trên đó không mốc. Gác bằng gỗ hay khung thép nhẹ đều cần được người có nghề tính tải, không tự ý chất nhiều bao lúa lên một gác làm cho mục đích khác.

Giấy tờ quan trọng như sổ đất, giấy tờ nhà, sổ hộ khẩu cũ, giấy khai sinh nên cất trong hộp kín nước, để trên cao, có bản chụp gửi người thân ở nơi khác. Đồ điện như tủ lạnh, máy giặt, máy bơm nên kê trên bệ, ổ cắm đặt cao hơn mức nước lớn nhất. Đó là những thứ thiệt hại nặng nhất mỗi lần nước vào nhà.

Ở nhà làm nông, chỗ chứa nông sản và vật tư cần tính ngay từ khi vẽ nhà. Kho thấp, sát đất thì vừa ẩm vừa dễ ngập; kho có sàn kê cao, cửa thoáng, mái kín thì giữ lúa gạo, phân bón khô qua mùa mưa. Hoá chất nông nghiệp phải cất riêng, có khoá, xa chỗ ăn ở và xa tầm tay trẻ nhỏ, không để nơi nước ngập có thể cuốn ra.

Đất yếu và chuyện nền nhà lún

Phần lớn đồng bằng sông Cửu Long và nhiều vùng ven TP.HCM là đất phù sa mềm, có nơi là đất bùn, nền ruộng cũ. Nhà xây trên đất này dễ lún, nhất là khi nền được đắp cao thêm hoặc nhà có hai tầng. Những vết nứt chéo ở góc cửa, nền nhà lệch, cửa đóng không khít sau vài năm là dấu hiệu thường gặp.

Chủ nhà không cần biết tính móng, nhưng cần biết rằng móng trên đất yếu khác móng trên đất cứng và phải được người có chuyên môn chọn sau khi xem đất. Câu hỏi nên đặt cho người thiết kế: đất ở đây là loại gì, có cần khảo sát không, móng chọn theo cách nào và vì sao, nền đắp thêm có làm nhà lún lệch không.

Cũng nên tránh xây nối một phần nhà mới vào nhà cũ mà không tách khe, vì hai phần lún khác nhau sẽ kéo nứt chỗ tiếp giáp. Sân, hiên, nhà phụ đổ sau cũng có thể lún khác nhà chính; thợ có kinh nghiệm thường chừa khe ở những chỗ này.

Khi thấy vết nứt lớn, nứt chạy chéo qua tường, nứt mở rộng dần, hoặc nền lún rõ rệt, nên mời kỹ sư xem trước khi trám lại. Trám vết nứt mà không tìm nguyên nhân chỉ che được một thời gian.

Câu hỏi thường gặp

Nhà ở miền Tây nên làm mái tôn hay mái ngói?

Cả hai đều dùng được. Mái tôn nhẹ, hợp đất yếu nhưng cần cách nhiệt, chống ồn và neo chắc; mái ngói mát hơn nhưng nặng hơn, đòi hỏi khung và móng chịu được. Chọn kiểu nào nên bàn với người thiết kế dựa trên nền đất và kết cấu của nhà.

Đã nâng nền mà vài năm sau đường lại cao hơn nhà thì làm sao?

Đây là chuyện hay gặp ở vùng ven. Trước khi xây, nên hỏi UBND cấp xã về kế hoạch nâng đường, làm đê bao, và đặt nền cao hơn mức hiện tại một khoảng dự phòng. Nếu nhà đã thấp, có thể làm gờ chắn, rãnh thoát ở cổng và van một chiều trên cống.

Nhà ven kênh nên lùi xa bờ bao nhiêu?

Không có con số chung, tuỳ bờ có sạt lở không, có hành lang bảo vệ kênh rạch theo quy định địa phương không. Hỏi UBND cấp xã về hành lang của con kênh, quan sát bờ đã có vết sụt chưa, và không xây sát mép nước hay lấn ra lòng kênh.

Có nên làm giếng trời cho nhà ở quê Nam Bộ không?

Với nhà sâu, hai bên bị che, giếng trời giúp lấy sáng và hút hơi nóng lên. Nhưng mưa giông Nam Bộ rất lớn, nên giếng trời cần mái che có khe thoáng, sàn bên dưới có thoát nước. Nhà đứng giữa vườn đã có gió bốn phía thì thường chỉ cần ô thoáng cao là đủ.

Làm sao giảm tiếng ồn mưa trên mái tôn?

Cách thường dùng là tôn có lớp cách nhiệt cách âm hoặc lót thêm lớp vật liệu dưới tôn, kèm trần phòng. Vít bắt chắc, không để tôn rung lỏng cũng giảm tiếng. Không nên lên mái tự làm khi trời mưa hay mái ướt, luôn có dây an toàn.

Nhà ở đất yếu có nên xây hai tầng không?

Có thể, nhưng tải trọng tăng nhiều nên phần móng phải được kỹ sư tính sau khi biết đất. Nhiều gia đình ở vùng đất yếu chọn nhà một tầng có gác lửng nhẹ để vừa có chỗ cất đồ tránh ngập, vừa đỡ áp lực lên nền đất.