Cách giữ nhà mát rẻ nhất là không cho nắng chạm vào tường, mái và cửa kính ngay từ đầu; sau đó đóng cửa giữ khí mát ban ngày, mở toang cho gió lùa ban đêm, và bớt nguồn nóng ngay trong nhà. Nhiệt đã vào tường và mái thì tối vẫn toả ra, quạt chỉ thổi vòng không khí nóng. Một tấm mành tre ở hiên tây, một giàn cây leo, một ô thoáng sát mái nhiều khi hiệu quả hơn thêm một chiếc quạt.
Bài này dành cho nhà đã xây xong, không đập phá: những việc có thể làm ngay trong mùa hè này, từ cách đóng mở cửa theo giờ, chỗ đặt quạt, tới thay đổi nhỏ ở hiên, mái và vườn. Những việc liên quan tới thiết kế lại mái hay đổi hướng nhà thuộc về giai đoạn xây hoặc sửa lớn.
Một ví dụ giả định cho thấy mức khác biệt: hai gian nhà cùng mái tôn, cùng hướng tây; gian thứ nhất đóng kín cả ngày rồi bật quạt, gian thứ hai thả mành tre ngoài hiên từ trưa, đóng cửa tây, mở ô thoáng đầu hồi và mở toang cửa từ chập tối. Tới đêm, gian thứ hai thường dễ ngủ hơn hẳn dù quạt chạy ít hơn, vì tường và mái của nó đã không bị nung cả buổi chiều.
Nhiệt vào nhà theo những đường nào
Một ngôi nhà nóng lên chủ yếu qua ba đường. Thứ nhất là mái: mái hứng nắng trực tiếp suốt ngày, mái tôn không có lớp cách nhiệt nóng lên rất nhanh và toả nhiệt xuống phòng như một tấm sưởi. Thứ hai là tường hướng nắng, đặc biệt tường hướng tây chịu nắng chiều gắt, ngấm nhiệt cả buổi rồi toả vào nhà tới tận đêm. Thứ ba là nắng chiếu thẳng qua cửa sổ, cửa kính, nung nóng sàn và đồ đạc.
Ngoài ba đường đó còn có nhiệt sinh ra ngay trong nhà: bếp nấu, nồi cơm, tủ lạnh đặt sát tường, bóng đèn sợi đốt, nhiều người trong một phòng kín. Ở nhà nông thôn, bếp củi hay bếp than đặt trong nhà chính góp phần không nhỏ.
Hiểu được vậy thì thứ tự ưu tiên rõ ràng: chặn nắng từ bên ngoài trước, giảm nguồn nóng bên trong, rồi mới dùng gió và quạt để đưa khí nóng ra. Làm ngược lại — đóng kín rồi bật quạt hết công suất — thường tốn điện mà không mát bao nhiêu.
Chặn nắng trước khi nó chạm vào nhà
Mành tre, rèm che ở hiên và cửa phía tây. Che bên ngoài cửa sổ hiệu quả hơn hẳn rèm bên trong, vì nhiệt bị giữ lại ngoài kính và ngoài tường. Mành tre, mành trúc, lưới che nắng thả xuống từ trưa, cuộn lên khi chiều tắt nắng.
Giàn cây leo ở hướng nắng chiều. Mướp, bầu, gấc, thiên lý, các loại cây leo lấy quả hoặc lấy bóng trên giàn đặt cách tường một khoảng, vừa che nắng vừa cho thu hoạch. Giàn cách tường để không khí lưu thông và không giữ ẩm vào tường.
Cây bóng mát đặt đúng chỗ. Cây tán rộng ở phía tây và tây nam che được nắng chiều cho cả tường lẫn sân. Trồng đủ xa nhà để rễ không ảnh hưởng móng, cành không chạm mái, lá không rơi đầy máng.
Sân bớt bê tông trần. Sân bê tông, sân gạch phơi nắng cả ngày hấp nhiệt rồi hắt lên tường và vào nhà. Thảm cỏ, luống rau, bóng cây trên một phần sân giúp vùng sát nhà dịu hơn rõ rệt.
Hiên sâu là vốn quý. Nhà có hiên rộng phía trước nên giữ hiên thoáng, không quây kín thành phòng. Hiên che nắng cho tường và là chỗ ngồi mát nhất nhà buổi trưa.
Mái nóng: những việc làm được mà không thay mái
Với mái tôn, nguồn nóng lớn nhất trong nhiều nhà ở quê, có vài cách giảm nhiệt mà không cần thay mái. Lớp trần bên dưới mái, kể cả trần nhẹ, tạo một khoảng không khí đệm. Khoảng này cần được thông gió bằng lỗ thoáng ở hai đầu hồi để khí nóng thoát ra, không bị dồn lại.
Mái tôn màu sẫm hấp nhiệt nhiều hơn màu sáng. Khi đến lúc sơn lại hay thay tấm, nên cân nhắc màu sáng. Một số nhà dùng lớp vật liệu cách nhiệt lót dưới tôn hoặc lợp thêm lớp tôn có lớp cách nhiệt; việc này cần thợ lợp có kinh nghiệm để không làm hỏng chỗ chồng mí, chỗ vít.
Phun nước lên mái tôn giữa trưa làm mát tức thời nhưng tốn nước, làm tôn nhanh gỉ ở vùng nước nhiễm phèn hoặc mặn, và hết tác dụng ngay khi ngừng phun. Không nên coi đây là giải pháp thường xuyên. Việc lên mái để lắp, sửa bất cứ thứ gì phải theo luật an toàn: có người phụ, mái khô, không làm giữa trưa nắng, tránh xa dây điện.
Đóng mở cửa theo giờ: lịch một ngày hè
Thói quen đóng mở cửa quyết định rất nhiều. Nguyên tắc chung: khi ngoài trời nóng hơn trong nhà thì đóng, khi ngoài trời mát hơn thì mở. Ở nông thôn ban đêm và sáng sớm thường mát hơn hẳn ban ngày.
| Khung giờ | Cửa và rèm | Lý do |
|---|---|---|
| Sáng sớm đến khoảng giữa buổi sáng | Mở hết cửa, ô thoáng; cho gió lùa xuyên nhà | Không khí ngoài trời còn mát, xả hết hơi nóng tích đêm qua |
| Giữa buổi sáng đến chiều | Đóng cửa hướng nắng, thả mành, giữ cửa phía bóng râm hé mở | Ngăn khí nóng và nắng vào, giữ phần mát đã tích |
| Chiều tắt nắng | Cuộn mành, mở cửa phía có gió | Tường và mái bắt đầu toả nhiệt, cần gió mang đi |
| Đêm | Mở cửa sổ có song, ô thoáng cao; dùng quạt đẩy khí ra ngoài | Làm mát tường, sàn, đồ đạc để sáng hôm sau nhà bắt đầu từ mức mát |
Ở miền Trung những ngày gió tây khô nóng, gió ban ngày còn nóng hơn khí trong nhà; lúc đó nên đóng kín cửa hướng tây, che ướt mành nếu có thể, và chỉ mở lại khi gió dịu.
Thông gió và dùng quạt cho đúng
Gió chỉ đi xuyên nhà khi có đường vào và đường ra. Nhiều nhà mở một cửa rồi thắc mắc vì sao không có gió.
- Mở cửa đối diện nhau: cửa trước và cửa sau, cửa sổ hai bên phòng, để gió đi xuyên.
- Mở ô thoáng cao: khí nóng bốc lên sát trần; ô thoáng sát mái, cửa gió đầu hồi cho khí nóng thoát.
- Đặt quạt đẩy khí ra: buổi tối, đặt một quạt ở cửa sổ quay ra ngoài để hút khí nóng ra, cửa phía bên kia mở cho gió mát vào.
- Quạt trần, quạt đứng thổi vào người: quạt làm người mát nhờ gió lướt trên da, không làm phòng mát đi. Tắt quạt khi không có người trong phòng.
- Kê đồ không chắn gió: tủ cao, giường kê chặn ngang cửa sổ làm mất đường gió; dời đồ theo mùa nếu cần.
- Cửa lưới chống muỗi: để có thể mở cửa ban đêm mà không bị muỗi, nên có cửa lưới hoặc màn chống muỗi ở cửa sổ phòng ngủ.
Nếu nhà có máy lạnh, dùng cho phòng ngủ vào những đêm thật nóng, đóng kín phòng khi chạy, để nhiệt độ vừa phải và kết hợp quạt; vẫn giữ các thói quen chặn nắng ban ngày để máy đỡ phải gánh.
Bớt nóng từ bên trong nhà
Bếp là nguồn nhiệt lớn. Nhà có chái bếp riêng hoặc bếp ngoài hiên nên nấu ở đó vào mùa hè; nấu vào sáng sớm và chiều tối thay vì giữa trưa. Nồi cơm điện, ấm đun nước đặt chỗ thoáng, không đặt sát phòng ngủ.
Tủ lạnh, tủ đông cần khoảng trống phía sau và hai bên để toả nhiệt; đặt sát tường nóng hay trong góc kín, tủ chạy liên tục, tốn điện và làm góc đó nóng thêm. Thay bóng đèn sợi đốt còn sót bằng loại đèn ít toả nhiệt. Phơi quần áo, nông sản trong nhà làm tăng ẩm, khiến không khí oi hơn; mùa hè nên phơi ngoài sân hoặc hiên.
Thói quen sinh hoạt cũng giúp: tắm mát buổi chiều, ngủ trưa ở chỗ thoáng nhất trong nhà như hiên, gian giữa có gió xuyên, cho trẻ nhỏ chơi trong bóng râm buổi trưa. Người già, trẻ nhỏ chịu nóng kém, cần uống đủ nước và được để ý những dấu hiệu say nắng như mệt lả, chóng mặt, buồn nôn, da nóng đỏ; khi có dấu hiệu nặng thì đưa tới cơ sở y tế.
Vùng đồi, Tây Nguyên và ven biển: mát theo kiểu khác
Không phải nơi nào cũng nóng giống nhau. Ở Tây Nguyên và các vùng đồi cao, trưa nắng gắt nhưng đêm xuống nhiệt độ hạ nhanh, có khi phải đắp chăn. Nhà ở đây cần chặn nắng trưa nhưng không nên mở toang thông gió suốt đêm như ở đồng bằng; buổi tối khép bớt cửa để giữ hơi ấm, sáng ra mở lại. Gió ở vùng đồi thường mạnh, mành che và giàn cây cần buộc chắc, cuộn lên khi có giông.
Ở vùng ven biển, gió biển ban ngày là nguồn làm mát quý, nên giữ đường gió từ phía biển vào nhà thông thoáng. Nhưng gió mang theo hơi muối, làm gỉ nhanh lưới cửa, khung sắt, quạt đặt ngoài hiên; nên chọn lưới và móc treo chịu gỉ, rửa nước ngọt định kỳ.
Ở Nam Bộ nóng ẩm quanh năm, khác biệt giữa ngày và đêm không lớn, nên thông gió liên tục quan trọng hơn chuyện đóng mở theo giờ. Nhà ở đây được lợi nhiều từ mái cao, ô thoáng sát mái, hiên rộng và cây xanh quanh nhà; còn mùa mưa thì lưu ý mưa tạt qua những ô thoáng mở rộng.
Học từ nhà truyền thống: những gì còn đáng giữ
Nhà ba gian, năm gian ở đồng bằng Bắc Bộ thường có mái dốc lớn, hiên sâu phía trước, tường hậu ít cửa, nhiều ao và cây quanh nhà. Nhà rường miền Trung có mái thấp, hiên che, vườn cây bao quanh. Nhà ở Nam Bộ thường có hiên rộng, nhiều cửa thông thoáng, mái cao. Mỗi kiểu nhà là lời giải cho khí hậu nơi nó đứng, đúc kết qua nhiều thế hệ.
Khi sửa nhà, cơi nới, nhiều gia đình vô tình bỏ những thứ giúp nhà mát: quây hiên thành phòng, lấp ao làm sân bê tông, chặt cây để lấy chỗ, thay mái ngói bằng mái tôn không cách nhiệt, bít ô thoáng vì sợ bụi. Từng việc nhỏ một, căn nhà nóng dần lên.
Không cần quay về nhà cũ, nhưng trước mỗi lần sửa nên tự hỏi: thay đổi này có làm mất bóng mát, mất đường gió hay thêm diện tích phơi nắng không. Nếu có, tìm cách bù lại bằng hiên, giàn cây, ô thoáng. Với thay đổi lớn về mái và kết cấu, cần người thiết kế có chuyên môn.
Câu hỏi thường gặp
Sơn chống nóng cho mái tôn có hiệu quả không?
Lớp phủ màu sáng có khả năng phản xạ nắng giúp mái hấp thu ít nhiệt hơn, nhất là khi mái cũ đang màu sẫm. Hiệu quả thực tế phụ thuộc vào chất lượng lớp phủ, độ sạch của bề mặt khi sơn và việc có trần, có thông gió dưới mái hay không. Nên coi đây là một phần, không phải giải pháp duy nhất.
Đóng kín cửa ban ngày có làm nhà ngột ngạt không?
Đóng cửa hướng nắng và thả mành không có nghĩa là bịt kín mọi nơi. Vẫn giữ hé cửa phía bóng râm và ô thoáng cao để khí lưu thông nhẹ. Mục đích là không cho khí nóng và nắng trực tiếp tràn vào, chứ không phải nhốt người trong phòng kín.
Trồng cây sát nhà cho mát có hại gì không?
Cây quá sát có thể đẩy nứt nền, sân, đường ống bằng rễ, cành chạm mái làm xô ngói, lá làm tắc máng, và tạo lối cho chuột, rắn lên mái. Nên chọn vị trí đủ xa theo kích thước cây khi trưởng thành và tỉa cành định kỳ.
Dùng quạt hơi nước có giúp mát hơn không?
Quạt hơi nước làm mát nhờ nước bay hơi, hiệu quả hơn khi không khí khô. Ở nơi nồm ẩm hoặc những ngày oi bức, độ ẩm cao, quạt hơi nước làm phòng ẩm thêm mà không mát nhiều. Dùng ở chỗ thoáng, không dùng trong phòng đóng kín.
Nhà mái bằng tầng trên nóng như lò, làm gì trước?
Tìm cách che bóng cho mặt mái: giàn cây leo, mái che nhẹ phía trên có khoảng thông gió, giữ mặt mái sạch, không đọng nước. Trong phòng, mở ô thoáng cao, thông gió đêm. Với các giải pháp lắp thêm lên mái bằng, cần hỏi người có chuyên môn về tải trọng và chống thấm.
Người già ở một mình mùa nắng nóng cần lưu ý gì?
Người cao tuổi thường khát ít hơn nhu cầu và dễ mất nước. Để sẵn nước uống ở chỗ dễ lấy, nghỉ ở phòng mát nhất nhà vào buổi trưa, tránh làm vườn giữa trưa. Con cháu ở xa nên gọi hỏi vào những ngày nóng nhất và nhờ hàng xóm ghé qua.