Chủ nhà không cần tính được kết cấu, nhưng cần hiểu ba điều: tải trọng của ngôi nhà đi từ mái xuống khung, từ khung xuống móng rồi vào đất; đất dưới nhà quyết định kiểu móng; và có vài thời điểm trong quá trình xây mà nếu vắng mặt thì sau này không còn cách nào kiểm lại. Hiểu đến đó là đủ để hỏi thợ đúng câu, nhận ra chỗ làm ẩu và biết lúc nào phải mời kỹ sư.
Phần dưới đi theo đúng thứ tự một ngôi nhà mọc lên: đất và móng, cột dầm tường, rồi mái. Mỗi phần nói chủ nhà cần nắm gì, chỗ nào thường bị bớt xén, và cuối bài có bảng các mốc nên có mặt cùng danh sách câu hỏi mang theo khi gặp thợ cả.
Ngôi nhà đứng được nhờ đường đi của tải trọng
Hình dung trọng lượng của mái, của sàn, của tường và của người, đồ đạc bên trong như nước chảy từ trên xuống. Ngói, tôn hay tấm bê tông mái tì lên xà gồ, kèo hoặc dầm mái; dầm truyền xuống cột hoặc tường; cột và tường dồn lực vào móng; móng trải lực ấy ra một diện tích đất đủ rộng để đất không bị lún quá mức.
Đường đi này phải liền mạch. Chỗ nào đứt hoặc yếu, lực sẽ tìm đường khác và thường thể hiện bằng vết nứt. Một cột đặt lệch khỏi móng bên dưới, một dầm gác lên tường chỉ vài phân, một bức tường xây thẳng lên nền đất đắp không có móng riêng đều là chỗ đứt mạch quen gặp ở nhà nông thôn tự làm.
Ngoài lực thẳng đứng còn có lực ngang: gió bão xô vào tường và lật mái, đất trên sườn đồi đẩy vào tường sau, và ở vài vùng có rung động nền. Lực ngang là lý do nhà cần giằng tường, cần neo mái vào khung, cần cột dầm liên kết với nhau thành một khối chứ không đứng rời từng cái.
Hiểu đường đi của lực giúp chủ nhà đặt câu hỏi rất cụ thể: cái cột này tì lên móng nào, dầm này gác lên đâu, mái này được giữ bằng gì khi có gió mạnh. Thợ giỏi trả lời được ngay; thợ ậm ừ là tín hiệu nên hỏi kỹ hơn.
Móng: hiểu đất trước rồi mới bàn kiểu móng
Cùng một ngôi nhà một tầng, đặt trên đồi đất đỏ chắc thì móng có thể đơn giản; đặt trên ruộng lúa cũ, ao vừa lấp hay đất ven sông thì phải xử lý khác hẳn. Vì vậy câu đầu tiên không phải là "móng gì" mà là "đất ở đây thế nào".
Chủ nhà tự tìm hiểu được khá nhiều: hỏi người già trong xóm khu đất trước kia là gì, xem nhà hàng xóm xây lâu năm có lún nứt không, đào thử một hố ở góc đất xem đến độ sâu nào thì gặp lớp đất cứng và có gặp nước không. Những thông tin ấy giúp người thiết kế quyết định nhanh và đúng hơn.
Các kiểu móng mà thợ hay nhắc gồm móng đơn dưới từng chân cột, móng băng chạy dài dưới hàng cột hoặc tường, móng bè trải rộng dưới cả nhà và móng cọc đưa lực xuống lớp đất sâu. Chủ nhà chỉ cần hiểu ý nghĩa của chúng để nghe được lời giải thích; còn chọn loại nào, kích thước bao nhiêu, cốt thép ra sao là việc của người có chứng chỉ thiết kế.
Nhà từ hai tầng trở lên, nhà trên đất yếu, đất dốc, nhà có gác đổ bê tông hoặc định cơi thêm tầng sau này thì nên có bản vẽ kết cấu của kỹ sư. Chi phí thuê thiết kế là khoản nhỏ so với việc móng hỏng, vì móng là phần duy nhất của ngôi nhà gần như không thể sửa sau khi đã xây lên trên.
Khung và tường: nhà tường chịu lực khác nhà khung cột dầm
Nhiều ngôi nhà cấp bốn đời cũ là nhà tường chịu lực: mái gác thẳng lên tường gạch dày, tường đi xuống móng gạch hoặc móng đá. Kiểu này vẫn bền nếu tường đủ dày, xây đúng kỹ thuật và không đục phá tuỳ tiện. Nhược điểm là khó trổ cửa rộng, khó nâng tầng và kém chịu lực ngang hơn.
Nhà khung bê tông cốt thép có cột và dầm làm xương, tường chỉ là phần bao che. Ưu điểm là bố trí phòng linh hoạt, trổ cửa lớn được, dễ làm gác hay thêm tầng nếu móng và cột đã tính trước cho việc đó. Điều chủ nhà cần nhớ: trong nhà khung, cột và dầm là bộ phận không được đục, khoan cắt tuỳ tiện để đi ống hay đi dây.
Giữa hai kiểu ấy có những chi tiết nhỏ mà thợ hay bỏ: giằng móng chạy quanh chân tường, giằng tường ở cao độ ngang đầu cửa, lanh tô trên cửa sổ và cửa đi, cột bổ trụ ở đoạn tường dài. Chúng giữ cho các mảng tường không tách nhau và hạn chế nứt khi nền lún nhẹ hay khi có gió bão.
Với tường gạch, chất lượng nằm ở những việc nhìn thấy được: gạch được tưới ẩm trước khi xây, mạch vữa đầy và so le, tường thẳng đứng theo dây dọi, mỗi ngày không xây quá cao một đợt để vữa kịp đông. Một buổi đứng xem thợ xây là đủ biết đội thợ có cẩn thận hay không.
Mái: chọn theo khí hậu, rồi lo phần neo giữ và thoát nước
Ở nông thôn hiện nay ba kiểu mái phổ biến là mái ngói trên hệ kèo, mái tôn trên xà gồ thép và mái bằng bê tông, kèm nhiều cách phối như mái bằng có lợp thêm mái tôn chống nóng. Mỗi kiểu có điểm mạnh riêng về nắng, mưa, gió và việc sửa chữa sau này, nên chọn theo vùng mình sống hơn là theo nhà hàng xóm.
Dù chọn kiểu nào, ba việc luôn phải hỏi: mái dốc bao nhiêu để nước thoát kịp trong mưa lớn, mái được neo vào tường hoặc khung bằng cách nào để gió không bóc lên, và nước từ mái đi đâu khi xuống tới đất. Ở miền Trung và vùng ven biển, phần neo mái và chống ăn mòn quan trọng không kém phần chống dột.
Mái bằng bê tông là một kết cấu chịu lực thật sự, cần bản vẽ, cần đổ và bảo dưỡng đúng cách, cần chống thấm làm từ đầu. Mái ngói và mái tôn nhẹ hơn nhưng lại nhạy với gió và cần hệ kèo, xà gồ đủ cứng, liên kết chắc. Nhiều vụ tốc mái sau bão bắt đầu từ một mép mái hiên không neo, gió luồn vào rồi lật cả mảng.
Một chi tiết hay bị quên là máng xối và ống thoát. Nước mưa đổ thẳng từ mái xuống chân tường sẽ bắn bẩn, làm ẩm chân tường và xói nền nhà theo năm tháng. Hỏi thợ về đường đi của nước mưa ngay từ lúc làm mái rẻ hơn rất nhiều so với sửa nền sau này.
Những mốc chủ nhà nên có mặt ở công trường
Có những phần việc chỉ nhìn được trong vài giờ trước khi bị lấp đi vĩnh viễn. Người đi làm xa xây nhà cho cha mẹ cũng nên nhờ người tin cậy có mặt, hoặc yêu cầu thợ chụp ảnh, quay video rõ ràng trước khi chuyển bước.
| Mốc | Nhìn gì | Vì sao không thể bỏ |
|---|---|---|
| Đào xong hố móng | Đáy hố có tới lớp đất chắc không, có nước, bùn, rễ cây hay rác không | Đổ bê tông lên rồi thì không ai biết bên dưới là gì |
| Đặt xong cốt thép móng, cột, dầm | Có đúng bản vẽ không, thép có kê cách khỏi đất, khỏi cốp pha không, buộc chắc không | Thép bị đổ bê tông phủ kín, sai là sai mãi |
| Ngày đổ bê tông | Trộn có đều không, có đổ liên tục không, có đầm không, có thêm nước tuỳ tiện cho dễ đổ không | Chất lượng bê tông quyết định trong vài giờ |
| Xây tường, đặt giằng và lanh tô | Gạch tưới ẩm, mạch đầy, có giằng và lanh tô như đã thống nhất | Trát xong thì không nhìn thấy nữa |
| Dựng kèo, xà gồ, lợp mái | Liên kết, neo mái, độ dốc, chồng mí, máng xối | Sửa mái sau khi ở vừa khó vừa nguy hiểm |
Mỗi mốc chỉ cần một buổi. Ghi ngày, chụp ảnh, lưu lại cùng bản vẽ: bộ hồ sơ này rất có ích khi sau này sửa nhà, cơi nới hay có tranh chấp với thợ.
Dấu hiệu làm ẩu nhìn bằng mắt cũng thấy
Thép nằm sát đất hoặc chạm cốp pha. Khi đổ bê tông, phần thép này không được bọc kín, lâu dần gỉ và nở làm bê tông bong ra. Thợ cẩn thận luôn kê thép bằng con kê.
Bê tông rỗ, lộ đá sau khi tháo cốp pha. Rỗ nhẹ bề mặt có thể xử lý; rỗ sâu, lộ thép ở cột, dầm là việc phải báo kỹ sư xem lại, không để thợ trát che đi.
Tường xây khô, gạch không tưới, mạch vữa hở. Gạch khô hút nước của vữa, vữa không đông đủ, tường yếu và dễ thấm. Nhìn mặt tường trước khi trát là thấy.
Mạch gạch trùng nhau theo hàng dọc. Mạch thẳng hàng từ trên xuống tạo đường nứt sẵn. Gạch phải xây so le như cách xếp gạch lát vỉa.
Mái hiên, mép mái không có neo. Đây là điểm gió bão bóc mái đầu tiên. Hỏi thợ phần mép mái được giữ bằng gì và nhìn tận mắt.
Thêm nước vào bê tông cho dễ đổ. Bê tông nhão dễ đổ nhưng yếu đi rõ rệt. Nếu thấy thợ thêm nước tuỳ tiện ở công trường, hãy hỏi ngay và nhờ kỹ sư xác nhận.
Câu nên hỏi thợ cả và kỹ sư trước ngày khởi công
Mang danh sách này theo khi gặp thợ. Không cần hiểu hết câu trả lời ngay; ghi lại, rồi hỏi thêm người có chuyên môn những chỗ thấy chưa rõ.
- Khu đất này anh định làm móng kiểu gì, vì sao, và đã xem đất thế nào?
- Có bản vẽ kết cấu không, ai ký, và nếu thay đổi gì ở công trường thì ai quyết?
- Sau này gia đình muốn làm thêm gác hay thêm tầng thì móng và cột hiện tại có tính trước chưa?
- Giằng móng, giằng tường, lanh tô đặt ở đâu?
- Mái được neo vào tường hay khung bằng gì, mép mái hiên giữ thế nào khi có bão?
- Nước mưa từ mái đi đâu, máng xối và ống thoát đặt ở đâu?
- Bê tông trộn tại chỗ hay dùng bê tông trộn sẵn, đầm bằng gì, bảo dưỡng mấy ngày, ai lo tưới?
- Những bước nào anh sẽ báo trước để chủ nhà có mặt hoặc nhận ảnh trước khi làm tiếp?
Khi làm việc trên mái hoặc giàn giáo, đội thợ phải có dây an toàn và lan can tạm. Chủ nhà đi kiểm cũng không nên leo lên mái hay giàn giáo khi không có người hướng dẫn và đồ bảo hộ.
Câu hỏi thường gặp
Nhà cấp bốn một tầng ở quê có cần thuê kỹ sư thiết kế không?
Nếu đất chắc, nhà một tầng mái nhẹ và đội thợ đã làm nhiều nhà tương tự trong vùng thì nhiều gia đình vẫn làm theo kinh nghiệm thợ. Nhưng khi đất yếu, đất dốc, có ý định làm gác bê tông hoặc thêm tầng sau này, nên thuê người có chứng chỉ thiết kế lập bản vẽ kết cấu ngay từ đầu.
Tự giám sát được không khi không biết gì về xây dựng?
Được ở mức nhìn và hỏi: có mặt ở các mốc chính, chụp ảnh, so với bản vẽ, để ý các dấu hiệu làm ẩu dễ thấy. Phần đánh giá kỹ thuật như cốt thép có đúng không thì nên nhờ kỹ sư xem một vài buổi quan trọng, nhất là trước khi đổ bê tông móng và sàn.
Móng nhà nên làm sâu bao nhiêu?
Không có con số chung. Độ sâu móng phụ thuộc lớp đất chắc nằm ở đâu, nhà nặng hay nhẹ và mực nước ngầm. Người thiết kế quyết định dựa trên đất thực tế; chủ nhà chỉ nên kiểm khi đào xong hố móng xem đáy hố đã gặp lớp đất chắc như dự tính chưa.
Có nên làm móng to hơn mức cần để sau này lên tầng?
Nếu thật sự có kế hoạch lên tầng thì nên để kỹ sư tính móng và cột cho số tầng dự định ngay từ đầu. Làm to theo cảm tính thì tốn mà không chắc đủ; còn làm vừa nhà một tầng rồi sau này chồng thêm tầng là nguyên nhân hay gặp của nứt lún.
Đổ bê tông ngày mưa có được không?
Mưa nhỏ có thể che chắn và tiếp tục nếu đội thợ chuẩn bị bạt; mưa to thì nên hoãn vì nước mưa làm loãng bê tông và rửa trôi xi măng bề mặt. Tốt nhất xem dự báo thời tiết trước vài ngày và có phương án dừng ở vị trí mạch ngừng hợp lý.
Thấy vết nứt nhỏ ở tường mới xây có đáng lo không?
Vết nứt chân chim mảnh trên lớp trát thường do vữa co ngót khi khô, ít ảnh hưởng chịu lực. Vết nứt chéo, nứt theo đường thẳng qua cả gạch, nứt rộng dần hoặc nứt ở cột, dầm thì cần mời kỹ sư xem, không nên tự trát lấp rồi bỏ qua.