Nhà ở vùng lũ không thể chặn nước, chỉ có thể sống được với nước: nền và sàn đặt cao hơn mức lũ thường gặp, có một không gian trên cao (gác, tầng lửng, tầng hai) đủ chỗ cho người và đồ quý, điện tầng dưới cắt riêng được, phần dưới nhà dùng vật liệu chịu ngâm. Khi nước vượt quá sức chịu của ngôi nhà, việc đúng là rời đi theo hướng dẫn của xã.
Bài này dành cho gia đình ở vùng rốn lũ miền Trung, đồng bằng ven sông, vùng trũng Bắc Bộ và Nam Bộ: cách xác định mức nước cần tính, những rủi ro của việc nâng nền mà ít ai nói, cách làm gác tránh lũ có lối thoát, cách bố trí điện và đồ đạc, và lúc nào phải rời nhà.
Bắt đầu từ mức lũ: nước từng lên tới đâu
Mọi quyết định về nền, gác, ổ cắm đều quay về một con số: nước lũ ở chỗ nhà mình từng lên cao tới đâu. Con số này không có trong sách, mà nằm trên tường nhà hàng xóm, trên thân cây, trong trí nhớ của người già trong xóm.
Ở nhiều làng miền Trung, người ta đánh dấu vết lũ các năm lớn ngay trên cột nhà, tường đình, thân cây đa. Hỏi người cao tuổi về các trận lũ lớn họ từng trải qua, nước lên tới đâu so với nền nhà, ngập bao lâu, nước chảy mạnh hay dâng từ từ. Hỏi thêm UBND cấp xã: địa phương thường nắm khu nào ngập sâu, khu nào nước chảy xiết, và có định hướng cao độ nền cho khu dân cư.
Cần phân biệt hai kiểu lũ. Lũ dâng từ từ ở đồng bằng cho người ta thời gian kê đồ, lên gác, và nhà chủ yếu bị ngâm. Lũ về nhanh, chảy xiết ở vùng gần núi hoặc gần cửa khe thì vừa ngâm vừa đẩy, có thể xói móng và cuốn đồ, cuốn người. Nhà ở vùng lũ chảy xiết cần tính kỹ hơn nhiều, và nhiều khi giải pháp đúng là không ở đó vào mùa lũ.
Mức lũ cũng thay đổi theo năm vì đường mới đắp cao, đê bao, khu dân cư mới san lấp làm đổi đường nước. Một khu trước đây chỉ ngập nhẹ có thể ngập sâu hơn sau khi con đường bên cạnh được nâng. Vì thế nên hỏi cả những năm gần đây, không chỉ trận lũ xa xưa.
Nâng nền: lợi ích và những rủi ro ít ai nói
Nâng nền giúp những trận lũ nhỏ không vào nhà. Với vùng ngập nông, ngập thường niên, nền cao hơn giúp nhà khô trong phần lớn các năm, đồ đạc ít hỏng, tường ít ngâm.
Nhưng nền đắp mới cần thời gian để ổn định. Đất đắp dày nếu không được đầm kỹ sẽ lún dần, kéo theo nứt sàn, nứt tường. Nhà cũ nâng nền bên trong mà giữ nguyên móng có thể làm phần dưới tường gánh thêm tải, chân tường ngập vào đất ẩm.
Nâng nền nhà cũ làm thấp chiều cao phòng. Mỗi phần nền nâng lên là phần trần thấp xuống; cửa cũ phải nâng theo, có khi phải nâng cả mái. Nhiều nhà nâng nền xong thấy phòng bí, nóng, phải sửa tiếp.
Nền cao hơn hàng xóm dồn nước sang người khác. Ở xóm sát nhau, một nhà nâng nền có thể khiến nước đọng lâu hơn ở nhà bên cạnh, dẫn tới va chạm. Nên bàn với hàng xóm và hỏi xã về cao độ chung của khu.
Nâng nền là việc của người có chuyên môn. Nâng nền nhà cũ, kích nhà, làm thêm móng đều liên quan đến kết cấu; cần người có chứng chỉ thiết kế hoặc kỹ sư khảo sát và đưa phương án, không làm theo kinh nghiệm thuần tuý.
Gác tránh lũ, tầng lửng, tầng hai: làm sao cho dùng được
Ở vùng rốn lũ, nhiều nhà một tầng làm thêm gác bê tông hoặc gác gỗ đủ cho cả nhà ngồi và chứa đồ quý; nơi có điều kiện thì làm hẳn tầng hai. Ở Tân Hoá, Quảng Bình cũ (nay thuộc Quảng Trị), các gia đình còn dùng nhà phao nổi theo nước. Dù kiểu nào, một chỗ tránh lũ dùng được cần:
- Sàn đặt cao hơn mức lũ lớn nhất người dân từng biết, có dư một khoảng; mức lũ thường niên không đủ để làm căn cứ.
- Sàn và dầm đỡ gác được tính để chịu người, lúa gạo, đồ đạc cùng lúc; đây là phần chịu lực, phải có người có chuyên môn tính, không đổ thêm sàn lên tường cũ theo cảm giác.
- Cầu thang lên cố định, đủ chắc cho người già; không chỉ dựa vào thang tre rời có thể bị nước cuốn.
- Một lối thoát lên mái hoặc ra ngoài từ trên gác (ô cửa, tấm mái tháo được) để đội cứu hộ tiếp cận khi nước lên quá cao.
- Đủ thoáng và có chỗ ngồi, chỗ nằm cho nhiều giờ, có thể nhiều ngày.
- Có ổ điện và đèn cấp từ mạch riêng ở trên cao, cùng đèn pin, đèn sạc dự phòng.
- Kệ, giá, móc treo để đồ không chất đống chắn lối.
Gác tránh lũ giúp giữ đồ và cho người trú trong những trận lũ dâng từ từ. Nó không thay được việc sơ tán khi có lệnh, và không dùng làm chỗ trú khi nước chảy xiết có thể làm nhà đổ.
Điện trong nhà vùng lũ: tách mạch, nâng ổ cắm, cắt điện trước khi nước vào
Điện và nước là cặp nguy hiểm nhất trong mùa lũ. Nhiều trường hợp thương vong không do đuối nước mà do điện giật khi lội trong nhà ngập, hoặc khi cắm lại thiết bị lúc nhà còn ẩm.
Với nhà ở vùng hay ngập, nên nhờ thợ điện có nghề làm lại theo hướng: tách mạch điện tầng dưới và trên gác thành hai mạch riêng, mỗi mạch có cầu dao chống giật; tủ điện tổng và đồng hồ đặt cao hơn mức lũ; ổ cắm tầng dưới đặt cao hơn mức nước thường gặp; dây điện đi từ trên xuống thay vì đi dưới nền. Khi có lũ, chỉ cần cắt mạch tầng dưới, mạch trên gác vẫn dùng được.
Khi nước bắt đầu dâng, cắt điện tầng dưới trước khi nước chạm ổ cắm. Nếu nước đã vào nhà mà chưa cắt, không lội tới tủ điện; báo điện lực hoặc nhờ người có chuyên môn. Sau lũ, không tự đóng điện lại cho tới khi thợ điện kiểm và hệ thống đã khô.
Các thiết bị lớn như tủ lạnh, máy giặt, máy bơm nên đặt trên bệ cao hoặc có chỗ đưa lên gác. Bình gas phải khoá van, buộc cố định hoặc đưa lên cao; bình gas bị nước cuốn trôi là mối nguy cho cả xóm.
Ví dụ giả định: một ngôi nhà ba gian ở vùng rốn lũ được sửa dần qua các năm
Ví dụ giả định. Một gia đình ở vùng đồng bằng ven sông miền Trung có ngôi nhà ba gian tường gạch, nền thấp hơn mặt đường làng sau khi đường được nâng. Gần như năm nào nước cũng vào nhà, vài năm lại có một trận ngập sâu ngang bậu cửa sổ. Người con đi làm xa muốn gửi tiền về sửa nhà nhưng không đủ để làm một lần.
Năm đầu, gia đình không nâng nền mà mời thợ điện tách mạch tầng dưới, đưa tủ điện và ổ cắm lên cao, đóng kệ sắt cao cho thiết bị, làm một gác gỗ nhỏ ở gian trong để cất lúa và giấy tờ. Những việc này không đụng tới kết cấu và giảm ngay phần lớn thiệt hại của các trận lũ thường niên.
Năm sau, gia đình mời người có chứng chỉ thiết kế khảo sát nhà. Kết luận: tường còn chắc, móng cũ không phù hợp để đắp nền cao thêm nhiều, nhưng có thể làm một gác bê tông ở gian giữa, tựa vào khung cột mới, có cầu thang cố định và ô thoát lên mái. Gia đình làm phần này vào mùa khô, khi nước sông thấp và đất khô.
Năm thứ ba, nền bếp và nhà vệ sinh được nâng vừa phải, lát gạch dễ rửa; tủ bếp gỗ ép được thay bằng bệ xây. Phần nền các gian chính giữ nguyên, chấp nhận nước vào khi lũ lớn nhưng dọn nhanh.
Điều đáng học ở ví dụ này là thứ tự: việc giảm thiệt hại rẻ và nhanh làm trước, việc kết cấu làm sau khi đã có người có chuyên môn xem, và không làm việc nào vượt quá khả năng chịu của ngôi nhà cũ.
Phần dưới nhà: vật liệu nào chịu được ngâm
Phần nhà nằm dưới mức nước nên dùng vật liệu chịu được ngâm nhiều ngày và dễ làm sạch. Bảng dưới so sánh ở mức chủ nhà cần biết để bàn với thợ, không thay cho tư vấn của người thiết kế.
| Bộ phận | Chịu ngâm tốt hơn | Dễ hỏng khi ngâm | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Nền | Gạch men, đá, láng vữa | Sàn gỗ công nghiệp, thảm, sàn nhựa dán keo | Nền dễ xịt rửa giúp dọn bùn nhanh |
| Tường dưới | Gạch nung, vữa xi măng, sơn chịu ẩm | Tường đất, thạch cao, tấm gỗ ép, giấy dán tường | Tường đất ngâm lâu có thể sụp |
| Cửa dưới | Cửa sắt sơn chống gỉ, cửa nhôm | Cửa gỗ ép, cửa có lõi giấy | Cửa gỗ thịt trương nở nhưng khô lại dùng được |
| Tủ, kệ | Kệ sắt, kệ xây, tủ đặt chân cao | Tủ gỗ ép chạm đất | Đồ quý đưa lên gác |
| Bếp | Bệ xây ốp gạch | Tủ bếp gỗ ép sát nền | Bình gas có chỗ đưa lên cao |
Nhiều gia đình ở vùng lũ chọn cách bày biện tầng dưới thật gọn, ít đồ chạm đất, để mỗi mùa lũ chỉ cần dọn bùn và phơi khô là ở lại được. Cách này rẻ và bền hơn nhiều so với việc cố chống nước bằng mọi giá.
Trước và trong mùa lũ: thứ tự việc trong nhà
Khi có bản tin cảnh báo mưa lớn, lũ lên, các việc dưới đây giúp giữ đồ và giữ người. Làm từ sớm, khi nước còn chưa vào xóm.
- Đưa giấy tờ quan trọng (sổ đỏ, giấy khai sinh, sổ hộ khẩu cũ nếu còn giữ, giấy tờ đất, sổ tiết kiệm) vào túi chống nước, cất lên chỗ cao nhất hoặc mang theo.
- Đưa lương thực, nước uống, thuốc men lên gác; đủ cho vài ngày bị cô lập.
- Kê thiết bị điện, bao lúa, hạt giống, máy móc nhỏ lên cao; buộc những thứ nổi được để không trôi.
- Đưa gia súc, gia cầm lên chỗ cao hoặc gửi nhờ nơi cao từ trước; không quay lại lùa gia súc khi nước đã lên.
- Khoá van gas, cắt điện tầng dưới; đậy giếng, bịt miệng ống thoát của bể tự hoại nếu có thể.
- Buộc thuyền, xuồng (nếu có) ở chỗ dễ lấy; chuẩn bị áo phao cho trẻ nhỏ và người già.
- Theo dõi loa xã, bản tin; khi có lệnh sơ tán hoặc nước dâng nhanh bất thường thì rời đi, mang theo túi khẩn cấp.
Không lội qua dòng nước chảy xiết, kể cả khi nước chỉ tới đầu gối: dòng nước mạnh đủ để làm người mất chân và cuốn trôi. Không đi xe máy qua đoạn đường ngập có dòng chảy ngang mặt đường.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ở vùng lũ có nên xây hai tầng không?
Nếu điều kiện cho phép và đất ổn định, tầng hai hoặc gác bê tông đủ rộng là chỗ trú và chỗ cất đồ rất có giá trị. Nhà hai tầng cần người có chứng chỉ thiết kế, móng phải tính cả việc ngâm nước lâu ngày và nước chảy xói chân móng.
Nâng nền nhà cũ cao thêm bao nhiêu là đủ?
Không có con số chung. Mức nâng phụ thuộc mức lũ thường niên ở chỗ nhà bạn, cao độ đường và nhà xung quanh, định hướng của xã, và việc nhà cũ có chịu được không. Nên mời kỹ sư khảo sát rồi quyết định.
Gác gỗ hay gác bê tông tốt hơn cho nhà vùng lũ?
Gác bê tông chắc, không mục, chịu được đồ nặng nhưng cần tính kết cấu kỹ vì tăng tải cho tường và móng. Gác gỗ nhẹ, làm nhanh nhưng phải chọn gỗ chịu ẩm, kiểm mối mọt. Cả hai đều cần người có chuyên môn tính tải.
Giếng nước sau lũ có dùng được ngay không?
Không nên dùng ngay. Nước lũ tràn vào giếng mang theo bùn, phân, nước từ bể tự hoại. Cần vệ sinh giếng, khử trùng theo hướng dẫn của trạm y tế xã, và tạm dùng nước đóng chai hoặc nước được cấp cho tới khi giếng sạch.
Nhà phao là gì, có hợp với mọi vùng lũ không?
Nhà phao là nhà có phần đế nổi, gắn vào cọc dẫn hướng để nhà nổi lên theo nước rồi hạ xuống khi nước rút, từng được làm ở một số vùng rốn lũ miền Trung. Nó hợp với lũ dâng từ từ, không hợp nơi nước chảy xiết hay có lũ quét.
Lúc nào cần rời nhà dù đã có gác tránh lũ?
Khi xã có lệnh sơ tán; khi nước dâng nhanh bất thường, chảy xiết qua nhà; khi tường, nền có dấu hiệu sụt, nứt; khi trong nhà có người bệnh, người già cần chăm sóc y tế. Gác chỉ là chỗ trú tạm cho lũ dâng chậm.