Nhà ở nông thôn cháy chủ yếu từ bốn nguồn: bếp củi và tro than, đường điện cũ hoặc nối tạm, đồ dễ cháy chất sát nhà (rơm, củi, xăng dầu máy nông nghiệp), và lửa đốt ngoài trời lan vào. Phòng cháy ở quê vì vậy là chuyện sắp xếp: đặt bếp đúng chỗ, sửa điện cho đúng, để rơm củi xa nhà, có nước và lối thoát sẵn.
Điểm khác với nhà phố là ở quê đội chữa cháy chuyên nghiệp thường ở xa, đường vào có khi hẹp, nguồn nước không có trụ cứu hoả. Mấy phút đầu do cả nhà và hàng xóm tự xử lý quyết định đám cháy nhỏ hay lớn. Bài này đi qua từng nguồn cháy, cách bố trí lại cho an toàn và những việc cần làm khi lửa bùng lên.
Nguồn cháy hay gặp ở nhà quê
Mỗi nhà một kiểu, nhưng các nguồn cháy lặp đi lặp lại khá giống nhau giữa các vùng. Bảng dưới gom lại để chủ nhà đi một vòng và đánh dấu.
| Nguồn cháy | Thường bắt đầu thế nào | Chỗ cần nhìn |
|---|---|---|
| Bếp củi, bếp than | Tàn lửa bay lên gác bếp, mái lá; tro còn than hồng đổ cạnh vách | Khoảng cách bếp tới vách gỗ, gác bếp, mái; chỗ đổ tro |
| Bếp gas | Rò gas ở dây dẫn, van; quên tắt bếp | Dây dẫn gas cũ, nứt; bình đặt sát bếp; chỗ kín không thoáng |
| Điện | Dây cũ chảy vỏ, ổ nối dài quá tải, mối nối quấn băng keo, sạc xe điện qua đêm | Tủ điện, dây đi trên gác gỗ, ổ cắm cạnh rơm, chỗ sạc xe |
| Kho rơm, củi, nông sản khô | Tàn lửa từ bếp, đốt rác; rơm ẩm tự nóng lên khi chất dày | Đống rơm sát vách, kho cà phê, kho tiêu, kho bắp |
| Xăng dầu, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật | Đổ xăng máy cắt cỏ trong nhà, để can dầu gần bếp | Chỗ cất can xăng, máy móc, bao phân |
| Lửa ngoài trời | Đốt rác, đốt cỏ bờ rẫy, đốt đồng gặp gió | Khoảng trống quanh nhà, hàng rào khô, mái lá |
| Hương, nến, đèn dầu | Nến đổ, hương cháy rơi xuống đồ dễ cháy | Bàn thờ sát rèm, giấy; đèn dầu lúc mất điện |
Nhà gỗ, nhà sàn, nhà mái lá, nhà có gác gỗ chứa nông sản là những nhà mà một nguồn nhỏ có thể làm cháy cả căn rất nhanh. Với kiểu nhà này, khoảng cách và sự gọn gàng quan trọng hơn bất kỳ thiết bị nào.
Bếp củi và gác bếp: giữ nếp cũ mà bớt rủi ro
Bếp củi vẫn là bếp chính hoặc bếp phụ của rất nhiều nhà ở nông thôn và vùng núi: nấu cám, đun nước, sưởi mùa lạnh, hun khói gác bếp để giữ thóc giống, thịt khô. Bỏ bếp củi không phải lựa chọn của mọi gia đình, nhưng làm cho nó an toàn hơn thì được.
Bếp nên đặt trên nền đất hoặc nền gạch, cách vách gỗ, vách tre một khoảng đủ rộng, có tấm chắn bằng gạch, đất hoặc tôn giữa bếp và vách. Gác bếp không đặt thấp ngay trên đầu ngọn lửa; đồ trên gác xếp gọn, không để rơm, vải, bao bì thòng xuống. Nhà có mái lá, mái tranh thì cần ống khói hoặc chụp hút khói dẫn ra ngoài, đầu ống có chụp để tàn lửa không bay lên mái.
Tro bếp là nguồn cháy hay bị coi nhẹ: tro nhìn đã nguội vẫn có thể còn than hồng bên trong nhiều giờ. Tro nên đổ vào thùng kim loại có nắp hoặc hố đất xa nhà, không đổ cạnh đống rơm, vách gỗ, gốc cây khô.
Củi để dùng trong ngày xếp cách bếp một khoảng, phần còn lại để ở kho riêng. Trước khi đi ngủ hoặc ra đồng, tưới tắt lửa hoặc ủ kín than trong bếp, không để lửa cháy không người trông. Bếp sưởi trong phòng ngủ vào mùa lạnh ở vùng núi còn có nguy cơ ngộ độc khí do đốt than trong phòng kín; phải để thoáng, không đốt than trong phòng đóng kín cửa.
Đường điện: thủ phạm âm thầm của nhiều vụ cháy
Dây cũ, dây nhỏ đi trên gác gỗ. Nhiều nhà ở quê đi dây điện từ hàng chục năm trước, dây nhỏ so với số thiết bị ngày nay, vỏ đã giòn, đi trên gác gỗ hay trên trần lá. Khi dây quá tải, vỏ nóng chảy, chập, bén vào gỗ khô.
Ổ nối dài và mối nối quấn băng keo. Ổ cắm nối dài cắm chồng nhiều thiết bị công suất lớn (nồi cơm, ấm siêu tốc, máy bơm) là nguồn nóng. Mối nối dây bằng tay quấn băng keo, nhất là ngoài trời, lâu ngày lỏng và đánh lửa.
Sạc xe điện, xe máy điện qua đêm. Sạc trong nhà, sát cửa thoát, cạnh đồ dễ cháy, bằng bộ sạc không đúng loại là một nguồn cháy mới ở nông thôn. Nên sạc ở chỗ thoáng, xa lối thoát, không sạc qua đêm không người trông, dùng bộ sạc đúng của xe.
Cầu dao, aptomat không còn tác dụng. Nhiều tủ điện cũ dùng cầu dao không có chức năng ngắt khi quá tải hay chạm chập, hoặc đã bị nối tắt. Thợ điện có nghề nên thay bằng thiết bị bảo vệ phù hợp, có chống giật.
Đèn, quạt, máy trong kho nông sản. Bóng đèn nóng sát bao cà phê, mô tơ máy xay chạy lâu trong kho bụi. Kho nông sản nên dùng đèn ít toả nhiệt, đặt máy móc ở khu riêng, có cầu dao riêng để tắt khi rời kho.
Kho rơm, củi, nông sản, xăng dầu: khoảng cách là thuốc phòng cháy
Ở quê, đồ dễ cháy là một phần của sinh kế: rơm cho trâu bò, củi, cà phê nhân, tiêu, bắp khô, can xăng cho máy cày, máy cắt cỏ. Không bỏ đi được thì sắp xếp lại:
- Đống rơm, đống củi đặt cách nhà ở và chuồng trại một khoảng; không dựng sát vách, không dưới mái hiên.
- Rơm cần phơi khô trước khi chất đống to; rơm ẩm chất dày có thể tự nóng lên bên trong.
- Kho nông sản tách khỏi nhà ở nếu có điều kiện; nếu chung mái thì có tường ngăn, cửa riêng.
- Xăng dầu cất trong can kim loại hoặc can chuyên dụng có nắp, đặt ở chỗ thoáng, xa bếp, xa ổ điện, ngoài tầm trẻ nhỏ; không đổ xăng cho máy trong nhà hay khi máy còn nóng.
- Phân bón, thuốc bảo vệ thực vật có kho riêng, khoá được, không để chung với lương thực hay cạnh nguồn nhiệt.
- Chuồng trại có đèn sưởi cho gà vịt con cần dây và đèn đúng loại, treo chắc, xa rơm lót chuồng.
- Quanh nhà, nhất là nhà gần rẫy, gần rừng, phát quang một vành đai cỏ khô vào mùa khô.
Đốt rác, đốt cỏ ngoài vườn nên làm khi trời lặng gió, có người trông tới khi tắt hẳn, có xô nước bên cạnh; không đốt vào những ngày khô hanh, gió mạnh. Ở vùng gần rừng, việc đốt thực bì phải theo hướng dẫn của địa phương.
Mùa khô, dịp Tết và mùa thu hoạch: những tuần cần để ý nhất
Nguy cơ cháy ở nông thôn không đều trong năm. Mùa khô hanh, nhất là ở Tây Nguyên, Nam Trung Bộ và vùng trung du phía Bắc, cỏ và lá khô quanh nhà bắt lửa rất nhanh, gió mạnh mang tàn lửa đi xa. Đây cũng là mùa đốt dọn rẫy, đốt rác vườn, nên nguồn lửa ngoài trời nhiều hơn hẳn.
Mùa thu hoạch cà phê, tiêu, lúa, bắp thì trong nhà và quanh nhà chất đầy nông sản khô, bao bì, máy móc chạy liên tục. Nhiều gia đình phơi sấy ngay trên sân, trong nhà, có khi dùng lò sấy tự chế. Lò sấy phải đặt xa nhà ở và kho, có người trông, dây điện của quạt sấy phải đúng loại chịu nhiệt.
Những ngày cận Tết, bếp đỏ lửa lâu hơn để nấu bánh chưng, bánh tét qua đêm; bàn thờ thắp hương nến nhiều hơn; nhà treo đèn trang trí bằng dây nối tạm. Nồi bánh qua đêm cần người thay phiên trông, bếp kê vững, xa vách và đống củi; đèn trang trí rút điện khi đi ngủ; hương nến đặt trên khay không cháy, xa rèm và giấy.
Một cách làm đơn giản là gắn việc kiểm tra phòng cháy vào những mốc này: đầu mùa khô kiểm vành đai cỏ quanh nhà và chỗ đốt rác; đầu mùa thu hoạch kiểm kho, lò sấy, dây điện máy móc; trước Tết kiểm bếp, bình chữa cháy và đèn trang trí. Mỗi lần chỉ mất một buổi chiều nhưng chặn được phần lớn các vụ cháy hay gặp.
Nước, dụng cụ và lối thoát: chuẩn bị cho mấy phút đầu
Ở quê, trước khi xe chữa cháy tới, người trong nhà và hàng xóm là lực lượng duy nhất. Những thứ có sẵn trong mấy phút đầu quyết định nhiều nhất: một bình chữa cháy nhỏ ở bếp, một bể nước hay chum nước gần nhà, vài xô, một cái thang, một tấm chăn ướt.
Bình chữa cháy gia đình nên đặt ở chỗ dễ lấy, gần bếp nhưng không sát bếp, cả nhà biết cách rút chốt, hướng vòi vào gốc lửa. Kiểm định kỳ đồng hồ áp suất (nếu có) và hạn sử dụng. Với cháy dầu mỡ trên chảo, tắt bếp và đậy nắp hoặc trùm khăn ướt; tuyệt đối không tạt nước vào chảo dầu đang cháy.
Lối thoát quan trọng không kém: nhà nên có ít nhất hai đường ra. Cửa không khoá trái bằng ổ khoá cần chìa khi có người ngủ trong nhà; nếu phải khoá thì chìa treo ở chỗ cố định ai cũng biết. Cửa sổ có song sắt kín nên có một ô mở được từ bên trong. Nhà có gác ngủ cần lối xuống thứ hai hoặc ô ra mái.
Với cháy do điện, việc đầu tiên là ngắt cầu dao tổng nếu tiếp cận được an toàn, không tạt nước vào thiết bị đang có điện. Với rò gas, không bật hay tắt bất cứ công tắc điện nào, không bật lửa; khoá van, mở cửa cho thoáng, ra ngoài.
Khi lửa bùng lên
Thứ tự dưới đây đặt người lên trước tài sản. Cả nhà, kể cả trẻ lớn, nên biết thuộc:
- Hô to báo cho mọi người trong nhà và hàng xóm.
- Nếu lửa còn nhỏ và có bình chữa cháy, nước gần tay: dập ngay, nhưng luôn giữ đường lui sau lưng.
- Nếu lửa đã lan lên vách, gác, mái hoặc khói dày: bỏ dập, đưa mọi người ra ngoài, nhất là trẻ nhỏ, người già, người ngủ trên gác.
- Gọi 114, nói rõ tên thôn, xã, đường vào, mốc dễ nhận biết; cử người ra đầu đường đón xe.
- Ngắt điện tổng nếu tới được an toàn; đưa bình gas, can xăng ra xa nếu chưa bị lửa bén.
- Khi thoát qua khói, cúi thấp, che mũi miệng bằng khăn ướt; sờ cửa trước khi mở, cửa nóng thì tìm lối khác.
- Ra ngoài rồi thì không quay vào lấy đồ; đếm người ở điểm tập trung đã hẹn trước.
Sau một vụ cháy, kể cả cháy nhỏ đã dập tắt, nên để thợ điện kiểm lại đường dây và người có chuyên môn xem kèo, cột gỗ bị cháy sém trước khi ở lại; gỗ cháy một phần có thể mất sức chịu lực.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ở quê có cần bình chữa cháy không?
Có, ít nhất một bình nhỏ ở khu bếp và một bình ở gần kho hoặc chỗ để xe. Bình chữa cháy dập được đám cháy nhỏ trong những giây đầu, trước khi lửa lan. Cả nhà nên được hướng dẫn cách dùng và bình phải được kiểm hạn sử dụng.
Có nên để đống rơm sát chuồng bò cho tiện cho ăn không?
Nên để cách một khoảng và chỉ mang lượng rơm dùng trong ngày tới chuồng. Đống rơm lớn sát chuồng, sát nhà mà bắt lửa thì vừa cháy chuồng vừa lan vào nhà, gia súc khó thoát. Tiện thêm vài bước đi đổi lấy khoảng cách an toàn.
Đốt than sưởi trong phòng ngủ mùa lạnh có nguy hiểm gì?
Đốt than trong phòng đóng kín sinh ra khí độc không màu, không mùi, có thể gây ngộ độc và tử vong khi đang ngủ. Ngoài ra còn nguy cơ cháy chăn màn. Nếu phải sưởi, để phòng thoáng, đặt bếp xa đồ dễ cháy, không đốt suốt đêm.
Nhà gỗ, nhà sàn ở vùng núi phòng cháy thế nào?
Đặt bếp trên nền đất hoặc khay đất có chắn, xa vách; dây điện đi trong ống, không đi trần trên gỗ; gác bếp gọn; có chum nước, xô và lối xuống thứ hai. Xóm nhà sàn san sát nên có cách báo động chung và người được phân công khi có cháy.
Sạc xe máy điện ở đâu cho an toàn trong nhà nông thôn?
Ở chỗ thoáng, nền cứng, xa lối thoát và xa đồ dễ cháy như rơm, bao nông sản; ổ cắm có dây đủ lớn, không qua ổ nối dài; dùng bộ sạc đúng loại; không sạc qua đêm khi cả nhà ngủ; thấy pin phồng, nóng, có mùi khét thì ngừng sạc.
Khi gọi 114 cần nói gì để xe chữa cháy tìm được nhà?
Nói tên thôn, xã, tỉnh; đường vào từ trục chính; mốc dễ nhận như trường học, cầu, chợ; loại đám cháy (nhà, kho, có bình gas hay không); có người kẹt bên trong hay không. Sau đó cử người ra đầu đường dẫn xe vào.