Sau bão lũ, thứ tự sửa nhà hợp lý là: che kín mái tạm để nhà không ướt thêm, để điện ngắt cho tới khi thợ kiểm, dọn bùn và cho tường nền khô dần, rồi mới sửa vĩnh viễn mái, tường, nền, cửa và cuối cùng là sơn, hoàn thiện. Sửa hoàn thiện quá sớm khi tường còn ngậm nước là lý do phổ biến khiến sơn phồng, vữa bong, gỗ mốc chỉ vài tháng sau.
Phần kiểm tra an toàn trước khi trở về nhà thuộc về việc phòng tránh thiên tai và phải theo hướng dẫn của chính quyền địa phương. Bài này bắt đầu từ khi gia đình đã được phép trở lại và nhà đứng vững: sửa cái gì trước, cách cho nhà khô, xử lý gỗ, điện, nước, và nhân dịp sửa thì làm thêm gì để lần sau đỡ thiệt hại.
Những ngày đầu: chặn hư hỏng lan rộng thêm
Ngay khi trở lại, việc cấp bách không phải là sửa đẹp mà là ngăn ngôi nhà hỏng thêm. Một mái bị tốc vài mảng mà gặp tiếp mấy trận mưa sau bão sẽ làm ướt trần, ướt đồ đạc, ngấm vào kèo, biến hư hỏng nhỏ thành lớn.
Che mái tạm bằng bạt căng, chằng chắc bằng dây buộc vào kết cấu chắc và chặn bằng vật nặng an toàn, không leo lên mái khi trời còn gió, mưa hoặc khi mái đã yếu. Việc này nên do người khoẻ, quen làm trên cao, có người giữ thang và trông chừng. Người già, trẻ nhỏ không lên mái.
Ngắt cầu dao tổng nếu chưa ngắt. Không bật lại điện cho tới khi thợ điện kiểm. Mở hết cửa để thông gió khi trời khô. Ghi lại thiệt hại bằng ảnh và video theo từng phòng, kể cả mức nước để lại trên tường, trước khi dọn, vì những hình ảnh này cần cho việc khai báo thiệt hại với chính quyền, cho hỗ trợ nếu có và cho việc lên danh sách sửa.
Đánh dấu bằng phấn mức nước cao nhất trên tường ở vài phòng và ghi ngày. Con số này về sau dùng để quyết định nâng ổ điện, làm gác hay kê kệ cao tới đâu.
Tách đồ hư hẳn khỏi đồ còn cứu được. Giấy tờ quan trọng bị ướt nên được tách từng tờ, phơi chỗ râm thoáng, không phơi nắng gắt làm giòn.
Điện: không đóng cầu dao khi chưa kiểm
Mọi thứ ngập nước đều phải được xem. Ổ cắm, công tắc, hộp nối, dây đi âm tường dưới mức nước, công tơ, tủ điện, máy bơm, máy giặt, tủ lạnh. Bùn và nước bẩn còn đọng bên trong ổ cắm có thể gây chập khi có điện lại.
Thợ điện có nghề kiểm trước khi đóng điện. Thợ sẽ tháo ổ cắm, công tắc ở phần bị ngập để vệ sinh hoặc thay, đo cách điện từng mạch, kiểm cầu dao chống giật. Chủ nhà không tự thử bằng cách đóng cầu dao xem có nổ không.
Thiết bị ngập nước cần được kiểm riêng. Tủ lạnh, máy giặt, quạt, bơm đã ngập có thể còn nước trong động cơ, mạch điện. Để khô kỹ và nhờ thợ sửa thiết bị kiểm trước khi cắm lại.
Nhân dịp này nâng ổ điện lên cao. Ở vùng hay ngập, có thể chuyển ổ cắm tầng dưới lên cao hơn mức nước thường gặp, chia mạch tầng dưới và tầng trên để khi ngập chỉ cần ngắt mạch dưới.
Máy phát điện dùng ngoài trời. Nếu dùng máy phát trong thời gian chờ điện, đặt máy ngoài trời, xa cửa sổ và cửa ra vào để tránh khí thải lọt vào nhà, và không đấu thẳng vào mạch nhà khi chưa có thợ.
Cho nhà khô: bước bị làm vội nhiều nhất
Tường gạch, nền và gỗ ngâm nước lũ hút nước sâu vào bên trong. Bề mặt có thể khô sau vài ngày nắng nhưng bên trong tường còn ẩm nhiều tuần, có khi lâu hơn với tường dày. Trát lại, sơn lại, ốp lát lúc này là nhốt nước vào trong.
Cách làm: xúc sạch bùn khỏi nền và chân tường, rửa bằng nước sạch, mở cửa thông gió liên tục khi trời khô, dùng quạt thổi dọc tường. Gỡ bỏ lớp vật liệu giữ nước như ván ép ốp chân tường, giấy dán tường, thảm, lớp xốp cách nhiệt đã ngấm. Trần thạch cao bị ngấm nước thường phải thay vì đã mất độ cứng và dễ mốc.
Có thể biết tường khô chưa bằng vài cách đơn giản: chỗ ố nước không còn lan rộng thêm, chân tường không còn sẫm màu hơn phần trên, dán một miếng nilon vuông lên tường qua đêm, sáng ra mặt trong nilon không đọng hơi nước. Thợ có thể dùng máy đo ẩm nếu có.
Trong thời gian chờ khô, gia đình vẫn ở được nếu nhà an toàn, nhưng nên ở các phòng ít bị ngập, giữ thông gió và vệ sinh chỗ mốc bằng cách an toàn, đeo khẩu trang và găng tay khi dọn.
Sửa từng bộ phận sau khi nhà đã khô
Bảng dưới là thứ tự gợi ý và những điểm cần soi kỹ ở từng phần. Hư hỏng có dấu hiệu kết cấu thì mời người có chuyên môn xem trước.
| Bộ phận | Kiểm gì | Sửa thế nào |
|---|---|---|
| Mái | Ngói, tôn tốc, xà gồ cong, kèo lệch, máng xối gãy | Thay phần hỏng, chằng lại mái, kiểm kèo nếu mái lệch |
| Tường | Vết nứt mới, tường nghiêng, vữa bong chân tường | Cạo vữa bở, để khô, trát lại; nứt chéo hay nghiêng thì mời kỹ sư |
| Nền | Chỗ lún, rỗng dưới gạch khi gõ, hố sụt quanh móng | Lát lại chỗ rỗng; lún lan rộng hay hố sụt quanh móng thì mời người xem |
| Cửa gỗ | Phồng, cong, kẹt, bản lề gỉ | Để khô từ từ trong bóng râm, bào chỉnh sau khi khô, thay bản lề |
| Nước, bể tự hoại, giếng | Giếng ngập nước lũ, bể tự hoại tràn, ống tắc bùn | Thau rửa giếng, hỏi y tế xã về xử lý nước; hút bể, thông ống |
| Hoàn thiện | Sơn, bả, ốp lát | Làm cuối cùng, sau khi tường nền đã khô |
Nước giếng sau lũ cần được xử lý và kiểm trước khi dùng để ăn uống. Trạm y tế xã thường có hướng dẫn và hỗ trợ trong đợt sau thiên tai.
Đồ gỗ, cột kèo gỗ ngấm nước
Gỗ ngâm nước nở ra, khi khô lại co, cong vênh nếu khô quá nhanh. Đừng mang tủ gỗ, cửa gỗ ra phơi nắng gắt; để chúng khô từ từ ở chỗ râm có gió, kê cao khỏi nền, mở hết cánh và ngăn kéo.
Với nhà khung gỗ, chân cột ngâm nước lâu là chỗ cần để ý nhất trong vài tháng sau lũ: gỗ ẩm kéo mối tới. Sau khi khô, kiểm lại chân cột, đầu kèo gác tường xem có đường mối mới không. Phát hiện mối thì giao cho đơn vị có nghề xử lý, không tự rắc hoá chất trong nhà có trẻ nhỏ và giếng nước.
Mốc trắng, mốc xanh trên bề mặt gỗ có thể lau sạch khi gỗ khô; mốc ăn sâu, gỗ mềm bở thì cần thay. Đồ gỗ dán, ván ép, gỗ công nghiệp ngâm nước lâu thường phồng rộp không phục hồi được.
Những hư hỏng chỉ lộ ra sau vài tuần
Nhiều gia đình sửa xong, yên tâm, rồi một hai tháng sau mới thấy vấn đề. Nền đất dưới nhà sau một trận lũ có thể bị nước cuốn mất một phần hoặc mềm đi, gây lún chậm. Vết nứt mới xuất hiện sau vài tuần ở tường, nền là dấu hiệu cần theo dõi và mời người có chuyên môn xem.
Ở vùng đồi, sau mưa lũ lớn cần để ý taluy sau nhà, sân, rãnh thoát nước: vết nứt đất mới, cây nghiêng, nước đục rỉ ra từ chân dốc là dấu hiệu sạt trượt. Báo ngay cho chính quyền địa phương và theo hướng dẫn sơ tán nếu có. Khi có nguy hiểm trước mắt, gọi 114.
Mùi hôi kéo dài từ nền, từ thoát sàn thường do bùn còn đọng trong ống, hoặc bể tự hoại bị ảnh hưởng. Điện chập chờn, cầu dao chống giật nhảy liên tục là dấu hiệu dây âm tường còn ẩm hoặc hỏng cách điện, cần thợ kiểm lại.
Cửa và khung cửa cũng là chỗ báo hiệu muộn: cửa gỗ khô dần có thể co lại, hở khe, hoặc vẫn cong vênh khó đóng. Đừng vội bào cửa khi gỗ còn ẩm, vì bào xong, khô thêm là hở. Chờ cửa ổn định rồi mới chỉnh.
Nên hẹn một lần kiểm lại cả nhà sau khoảng một tháng và sau mùa mưa kế tiếp, ghi chép như lần đầu.
Ví dụ giả định: một căn nhà cấp 4 sau trận lũ
Ví dụ giả định: một căn nhà cấp 4 tường gạch ở vùng trũng miền Trung, nước vào nhà ngang thắt lưng trong hai ngày. Khi nước rút, gia đình muốn sửa ngay trước Tết nên gọi thợ trát lại chân tường và sơn mới trong tuần đầu. Hai tháng sau, sơn phồng thành từng mảng, chân tường mốc đen, ổ cắm thấp chập điện một lần làm nhảy cầu dao.
Đợt sửa lại theo đúng thứ tự: cạo bỏ lớp sơn và vữa bở, để tường khô qua mùa khô, thợ điện thay toàn bộ ổ cắm thấp và chuyển lên cao, chia mạch tầng dưới riêng; chân tường trát bằng vữa chịu ẩm, sơn loại dùng cho tường ẩm; tủ gỗ dưới thấp thay bằng kệ kê cao. Gia đình làm thêm một gác gỗ ở gian sau để lần lũ tới đưa đồ lên.
Bài học của gia đình là sửa nhanh chưa chắc đã xong sớm. Nếu chờ khô ngay từ đầu, họ chỉ phải sơn một lần.
Nhân dịp sửa, làm thêm gì để lần sau đỡ thiệt hại
Lúc sửa sau lũ là dịp tốt để thay đổi, vì nhiều phần đã phải dỡ ra. Những việc dưới đây thường không tốn nhiều so với lợi ích ở lần thiên tai sau.
- Ổ điện, công tơ, tủ điện đặt cao hơn mức nước từng vào nhà; chia mạch tầng dưới riêng.
- Chân tường dùng vật liệu chịu nước, dễ rửa thay cho ván ép, giấy dán tường.
- Gác lửng hoặc kệ cao chắc chắn để đưa đồ đạc, lương thực, giấy tờ lên khi có báo lũ.
- Mái được chằng chống chắc hơn: buộc lại xà gồ, thêm đai giữ tôn ở mép mái, kiểm ngói rìa.
- Rãnh thoát nước quanh nhà và đường thoát ra cống được khơi lại, có nắp chặn ngược.
- Một túi giấy tờ chống nước và danh sách việc cần làm khi có báo bão, dán ở chỗ cả nhà thấy.
Ở những vùng lũ năm nào cũng tới, cách sống chung với lũ quan trọng không kém việc chống lũ. Ngôi nhà được sửa theo hướng ngập nhanh khô, rửa nhanh sạch sẽ ít thiệt hại hơn ngôi nhà cố gắng chặn nước bằng mọi giá.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu sau lũ thì có thể sơn lại tường?
Tuỳ độ dày tường, mức ngập và thời tiết, thường là vài tuần tới vài tháng. Đợi tới khi tường khô thật bên trong, không chỉ khô mặt. Sơn sớm thì lớp sơn phồng rộp, mốc từ trong ra và phải làm lại.
Trần thạch cao bị ngấm nước có giữ lại được không?
Tấm chỉ bị ố nhẹ ở mép, vẫn cứng và phẳng thì có thể giữ sau khi khô hẳn. Tấm đã võng, mềm, mục hoặc mốc thì nên thay, vì thạch cao ngấm nước mất độ cứng và có thể rơi xuống. Kiểm cả khung trần xem có gỉ không.
Có cần thay hết dây điện âm tường bị ngập không?
Không phải lúc nào cũng cần. Thợ điện sẽ đo cách điện từng mạch sau khi khô; mạch đạt thì giữ, mạch không đạt thì thay. Ổ cắm, công tắc, hộp nối bị ngập thường được thay vì rẻ và khó làm sạch hết bùn bên trong.
Giếng bị nước lũ tràn vào thì xử lý thế nào?
Không dùng nước giếng để ăn uống cho tới khi được thau rửa và xử lý. Hút hết nước, vớt bùn, để nước mới dâng lên rồi xử lý theo hướng dẫn của trạm y tế xã. Trong thời gian đó dùng nước đóng chai hoặc nước đun sôi từ nguồn an toàn.
Sửa nhà sau thiên tai có được hỗ trợ gì không?
Tuỳ mức thiệt hại và chính sách từng đợt, chính quyền địa phương có thể có hỗ trợ. Hãy chụp ảnh thiệt hại trước khi dọn, khai báo với trưởng thôn và UBND cấp xã theo hướng dẫn, giữ lại giấy tờ liên quan.
Nhà bị nghiêng sau lũ thì có nên ở tạm không?
Không nên. Nhà nghiêng, tường nứt lớn, móng bị nước xói là dấu hiệu nguy hiểm. Ra khỏi nhà, báo chính quyền địa phương và mời người có chuyên môn đánh giá trước khi quay lại ở hay sửa chữa.