Kèo và xà gồ là phần đỡ toàn bộ sức nặng của mái; khi chúng mục, gỉ hay bị mối ăn rỗng, việc thay phải được làm theo thứ tự: chống đỡ tạm, dỡ tải mái, xử lý mối và nguyên nhân ẩm, rồi mới thay thanh hỏng. Một thanh xà gồ mục ở giữa nhịp thường thay riêng được. Một vì kèo mục ở chân hay ở mối nối thì phải có người có chuyên môn xem, vì nó gánh một phần mái lớn và kéo theo các thanh khác.
Nhiều nhà ở quê phát hiện kèo hỏng chỉ khi mái đã võng hoặc khi dỡ ngói để lợp lại. Bài này giúp chủ nhà nhận ra sớm, hiểu các mức hư, biết cần hỏi thợ những gì và vì sao không được thay vội khi mái vẫn còn nặng trên đầu.
Kèo, xà gồ, li tô: hiểu tên gọi để nói chuyện với thợ
Khung mái nhà ngói truyền thống gồm nhiều lớp. Kèo (vì kèo) là những khung tam giác hoặc khung có cột đỡ đặt ngang nhà, cách nhau theo gian. Xà gồ (còn gọi là đòn tay ở nhiều vùng) đặt dọc nhà, gác lên kèo. Trên xà gồ là cầu phong chạy theo chiều dốc mái, rồi tới li tô (mè) nằm ngang để móc ngói. Nhà mái tôn thì đơn giản hơn: kèo hoặc tường thu hồi, trên đó là xà gồ, tôn bắt thẳng vào xà gồ.
Hư hỏng ở lớp càng thấp thì càng nghiêm trọng. Li tô mục chỉ làm vài hàng ngói xô. Cầu phong mục làm một mảng mái lún. Xà gồ gãy làm võng cả một dải. Kèo hỏng thì ảnh hưởng tới toàn bộ một gian.
Ở nhà cũ, kèo có thể bằng gỗ, bằng tre, bằng thép hình hoặc là tường xây thu hồi thay cho kèo. Mỗi loại có kiểu hỏng riêng: gỗ và tre mục, mối mọt; thép gỉ ở chân và mối hàn; tường thu hồi nứt khi lún. Nói đúng tên giúp chủ nhà hiểu báo giá và tránh chuyện thợ báo "thay kèo" trong khi thực ra chỉ thay li tô.
Một mẹo nhỏ: trước khi gọi thợ, chụp ảnh từ dưới lên từng gian khi trời sáng, đánh dấu trên ảnh thanh nào có vệt ố, thanh nào võng. Ảnh như vậy giúp thợ ước lượng khối lượng sát hơn ngay từ lần đầu nói chuyện.
Dấu hiệu theo từng mức hư hỏng
Có thể quan sát từ trong nhà nếu không có trần, hoặc từ lỗ thăm trần. Mang đèn pin, một cây tua vít hoặc dùi nhỏ để ấn thử gỗ. Không đứng lên trần thạch cao hay trần nhựa để kiểm.
| Mức | Dấu hiệu nhìn thấy | Thường xử lý thế nào |
|---|---|---|
| Nhẹ | Bề mặt gỗ có lỗ mọt nhỏ, bột gỗ rơi xuống, vài vệt ố nước; thép gỉ mặt ngoài | Làm sạch, xử lý mọt bởi người có nghề, sơn bảo vệ thép, sửa chỗ dột |
| Vừa | Dùi ấn lún vào gỗ một đoạn, có đường mối đất chạy dọc thanh; thép gỉ bong vảy ở chân kèo | Thay từng thanh xà gồ, cầu phong; ốp gia cường đầu kèo theo chỉ dẫn người có chuyên môn |
| Nặng | Thanh gỗ rỗng khi gõ, gãy hoặc nứt dọc thớ; mái võng thấy bằng mắt; mối nối kèo tuột, chốt lỏng; thép thủng ở chân | Chống đỡ tạm ngay, dỡ tải mái, người có chuyên môn quyết định thay vì kèo hay thay cả khung |
Đầu kèo và đầu xà gồ gác vào tường là chỗ hay hỏng nhất vì tiếp xúc với tường ẩm và khó nhìn. Khi xem, hãy soi kỹ chỗ này dù thân thanh trông còn đẹp.
Thứ tự thay kèo, xà gồ để không sập mái
Đây là trình tự chủ nhà nên biết để kiểm đội thợ có làm đúng hay không. Chi tiết kỹ thuật như chọn tiết diện, cách liên kết do người có chuyên môn quyết định.
- Chống đỡ tạm. Trước khi tháo bất kỳ thanh nào, thợ dựng cột chống tạm dưới kèo hoặc xà gồ liền kề, chân cột đặt trên tấm kê chắc, không đặt thẳng lên gạch nền dễ vỡ.
- Dỡ tải mái. Gỡ ngói hoặc tôn ở khu vực thay. Ngói dỡ ra xếp gọn dưới đất, không chất đống trên phần mái còn lại.
- Tháo thanh hỏng và kiểm phần gác. Khi thanh đã ra, nhìn chỗ nó gác lên tường hoặc kèo: tường có ẩm, nứt, mục không. Đầu tường ẩm là nguyên nhân cần sửa luôn.
- Xử lý mối và ẩm. Nếu có mối, phải xử lý tổ và đường mối trước khi lắp gỗ mới, nếu không gỗ mới sẽ bị ăn tiếp.
- Lắp thanh mới và liên kết. Gỗ mới cần khô và đã xử lý chống mối mọt; thép mới cần sơn chống gỉ, nhất là ở chân và mối hàn.
- Kiểm độ thẳng. Căng dây dọc đường nóc và các hàng xà gồ để kiểm độ phẳng trước khi lợp lại.
- Lợp lại và thử nước. Lợp xong chờ mưa hoặc xả nước thử, rồi mới tháo cột chống ở các vị trí đã ổn định.
Bước một và bước hai hay bị bỏ qua vì "thay một thanh thôi mà". Rất nhiều tai nạn sập mái khi sửa nhà cũ xảy ra đúng ở chỗ này. Người già, trẻ nhỏ phải ra khỏi gian đang thay cho tới khi mái được lợp lại.
Mối và mọt: xử lý tận gốc chứ không chỉ thay gỗ
Mối thường đi từ đất lên. Đường mối là những ống đất nhỏ chạy dọc chân tường, khe cột, lên tới kèo. Mối cần ẩm và đất, nên nhà nền thấp, chân tường ẩm, gỗ chạm đất là nơi chúng vào. Chỉ thay kèo mà không cắt đường từ đất lên thì vài năm sau lại mất kèo mới.
Mọt ăn gỗ khô theo kiểu khác. Mọt để lại lỗ tròn nhỏ và bột gỗ mịn rơi xuống. Chúng hay vào gỗ non, gỗ chưa xử lý. Gỗ cũ đã bị mọt ăn sâu thì không nên dùng lại cho phần chịu lực.
Hoá chất diệt mối giao cho đơn vị có nghề. Việc phun, bơm, đặt mồi diệt mối dùng hoá chất cần người được huấn luyện, có đồ bảo hộ và biết giữ an toàn cho trẻ nhỏ, vật nuôi, giếng nước. Chủ nhà không tự pha hoá chất đổ quanh nhà, nhất là gần giếng và vườn rau.
Giảm ẩm là phần chủ nhà làm được. Sửa dột, khơi rãnh thoát nước quanh nhà, không để củi, gỗ vụn sát chân tường, kê gỗ cách nền. Những việc này làm nhà bớt hấp dẫn với mối hơn mọi loại thuốc.
Kiểm lại sau khi xử lý. Hẹn thời điểm xem lại sau vài tháng và sau mùa mưa. Đường mối mới xuất hiện là dấu hiệu xử lý chưa đến tổ.
Kèo thép gỉ và tường thu hồi: hai kiểu khung khác hay gặp
Nhiều nhà xây khoảng hai, ba mươi năm trước dùng kèo thép hình hoặc thép hộp, nhất là nhà mái tôn. Thép gỉ nhiều nhất ở chân kèo gác lên tường, ở mối hàn và ở những chỗ có nước dột đọng lại. Gỉ bong thành vảy, gõ vào thấy lớp thép mỏng đi là dấu hiệu nặng. Gỉ mặt ngoài thì cạo sạch và sơn lại được, còn thép đã mỏng hoặc thủng ở chân thì phải có người có chuyên môn xem để quyết định gia cường hay thay.
Ở vùng ven biển, gió muối làm thép gỉ nhanh hơn hẳn. Khung mái nhà gần biển cần được kiểm thường xuyên hơn và sơn bảo vệ lại theo chu kỳ.
Kiểu thứ hai là tường thu hồi: thay vì vì kèo, người ta xây tường ngang nhà nhọn đầu lên tới nóc để gác xà gồ. Kiểu này phổ biến ở nhà cấp 4 miền Bắc và miền Trung. Khi tường thu hồi nứt, nghiêng hoặc lún, toàn bộ hàng xà gồ trên nó bị ảnh hưởng. Sửa tường thu hồi là việc kết cấu, cần người có chuyên môn, không chỉ trát lại vết nứt.
Với cả hai kiểu, nếu muốn đổi từ mái ngói sang mái tôn hay ngược lại, hoặc lắp thêm tấm pin mặt trời, phải hỏi xem khung hiện có có chịu được tải mới không. Ngói nặng hơn tôn nhiều; khung làm cho tôn mà lợp ngói là quá tải.
Ví dụ giả định: một gian nhà ngói mất vì kèo giữa
Ví dụ giả định: một căn nhà ngói năm gian ở vùng trung du, dựng đã lâu, khung gỗ. Mùa mưa năm trước, gian bên trái xuất hiện vết võng nhẹ ở đường nóc. Người con ở xa nhờ một người quen là thợ mộc lên xem. Thợ mộc mở vài hàng ngói thì thấy chân vì kèo gác lên tường hậu đã bị mối ăn rỗng một đoạn, đường mối chạy từ chân tường hậu, nơi lâu nay chất củi sát vách.
Thay vì vá tạm, gia đình làm theo trình tự: dựng hai cột chống dưới vì kèo, dỡ ngói gian đó, mời đơn vị xử lý mối có nghề khảo sát cả nhà. Kết quả là ngoài vì kèo đó còn hai khuôn cửa và chân một tủ gỗ cũng có mối. Một người có chuyên môn được mời xem phương án: chân kèo được thay đoạn hỏng và liên kết lại, tường hậu được xử lý ẩm, đống củi dời ra lán riêng cách nhà một quãng.
Việc mất thêm thời gian so với ý định ban đầu "thay một thanh", nhưng nếu chỉ thay thanh gỗ mà không cắt đường mối và dời đống củi, vài năm sau gian nhà sẽ gặp lại đúng chuyện cũ, có khi nặng hơn vì mối đã lan sang vì kèo bên cạnh.
Câu nên hỏi thợ trước khi thay khung mái
Hỏi những câu này không phải để làm khó thợ mà để hai bên hiểu cùng một việc. Thợ có nghề thường trả lời được ngay.
- Thay những thanh nào, vì sao từng thanh đó phải thay? Có thể đánh dấu từng thanh bằng phấn để chụp ảnh lưu.
- Chống đỡ tạm ở đâu, bằng gì, trong bao lâu?
- Gỗ mới loại gì, đã khô và xử lý chống mối mọt chưa? Thép mới có sơn chống gỉ chưa?
- Liên kết mới với kèo cũ, với tường bằng cách nào? Ai đã xem và đồng ý cách liên kết đó nếu là vì kèo chính?
- Ngói cũ dỡ ra có dùng lại được bao nhiêu phần?
- Ai chịu trách nhiệm nếu trong lúc làm có vật rơi gây hỏng đồ đạc hay làm người bị thương?
- Bảo hành bao lâu cho phần khung và phần lợp?
Ghi câu trả lời vào giấy, hai bên cùng ký hoặc ít nhất nhắn lại qua tin nhắn để có dấu vết. Với người con đi làm xa, bản ghi này còn giúp người thân ở nhà biết phải nhìn vào đâu khi thợ làm, thay vì chỉ đứng xem cho có. Nếu thợ ngại trả lời những câu cơ bản như chống đỡ ở đâu hay gỗ đã xử lý chưa, đó là tín hiệu nên tìm thêm một đội khác để so.
Câu hỏi thường gặp
Kèo gỗ cũ còn chắc có nên thay hết cho đồng bộ không?
Không cần. Gỗ cũ tốt, khô và đã qua nhiều năm thường ổn định hơn gỗ mới. Chỉ thay những thanh hỏng, giữ lại thanh tốt sau khi người có chuyên môn kiểm. Thay hết vì muốn đồng bộ vừa tốn kém vừa bỏ đi phần gỗ giá trị của nhà xưa.
Có thể gia cố kèo mục bằng cách ốp thêm thanh gỗ mới bên cạnh không?
Cách ốp gia cường có dùng được trong một số trường hợp, nhưng phải do người có chuyên môn quyết định vị trí và cách liên kết. Ốp thêm mà để lại phần gỗ mục có mối bên trong thì mối sẽ ăn sang gỗ mới, nên phải xử lý mối trước.
Nhà có trần thạch cao thì kiểm kèo bằng cách nào?
Tìm lỗ thăm trần, thường đặt ở hành lang hoặc nhà vệ sinh. Nếu không có, có thể nhờ thợ mở một ô nhỏ ở chỗ khuất. Chỉ soi đèn và quan sát từ lỗ thăm, không bước lên trần vì khung trần không chịu được người.
Khi nào cần dọn hết đồ và người ra khỏi gian nhà?
Khi có dấu hiệu mái võng, kèo nứt hoặc gãy, và suốt thời gian thay kèo, xà gồ ở gian đó. Bàn thờ, tủ, giường ở gian đang thay nên được chuyển đi hoặc che chắn kỹ, vì vữa và mảnh ngói có thể rơi bất cứ lúc nào.
Mối đã ăn kèo thì có lan ra cửa, tủ gỗ không?
Có. Mối tìm mọi chỗ có gỗ và ẩm. Khi phát hiện mối ở kèo, nên kiểm luôn khuôn cửa, chân tủ, sàn gỗ, gỗ trong kho. Đơn vị xử lý mối có nghề sẽ khảo sát toàn bộ nhà chứ không chỉ chỗ thấy mối.