Vết nứt mảnh như mạng nhện trên lớp vữa, không xuyên tường và không dài thêm thường chỉ là co ngót của vữa; vết nứt chéo từ góc cửa, nứt xuyên qua gạch, rộng dần theo thời gian hoặc kèm cửa kẹt, nền lún là dấu hiệu kết cấu, cần kỹ sư xem trước khi sửa. Trát lại cho kín mà không biết vì sao nứt chỉ che dấu hiệu, không làm ngôi nhà an toàn hơn.
Phần dưới giúp chủ nhà đọc vết nứt theo hình dạng, vị trí và tốc độ thay đổi, cách theo dõi trong vài tuần bằng những thứ đơn giản, những tình huống phải gọi người có chuyên môn ngay, và cách sửa đúng với từng loại sau khi đã rõ nguyên nhân.
Vì sao tường nhà cũ nứt
Vết nứt là chỗ vật liệu không chịu nổi một lực kéo hoặc lực cắt nào đó. Ở nhà cũ, lực đó đến từ vài nguồn chính. Nguồn thứ nhất là co ngót và giãn nở nhiệt: lớp vữa trát co lại khi khô, tường hứng nắng giãn ra ban ngày, co lại ban đêm. Nứt kiểu này mảnh, nông, thường phân bố đều.
Nguồn thứ hai là lún không đều: một phần móng lún nhiều hơn phần khác vì đất yếu, đất ao lấp, nước ngầm thay đổi, hoặc vì nhà mới xây sát bên đè lên. Phần tường nằm giữa hai điểm lún khác nhau bị kéo, sinh ra vết nứt chéo.
Nguồn thứ ba là tải tăng thêm: lợp lại mái nặng hơn, đổ thêm sàn gác, xây thêm tầng, chất kho nông sản lên gác. Nguồn thứ tư là ẩm và gỉ: thép trong lanh tô cửa, trong dầm gỉ nở ra làm nứt lớp bê tông bọc ngoài. Ngoài ra còn có rễ cây lớn sát nhà, xe tải chạy sát tường ven đường, và chỗ nối giữa nhà cũ với phần xây mới.
Mỗi nguồn để lại một kiểu vết nứt khác nhau. Đó là lý do việc đọc hình dạng vết nứt cho nhiều thông tin.
Cũng cần nhớ rằng nhà cũ ở quê hiếm khi được xây một lần. Thường là nhà chính dựng trước, vài năm sau thêm chái bếp, rồi đổ thêm hiên, nâng nền một lần, lát lại sân một lần. Mỗi lần thêm là một khối móng khác, một loại vật liệu khác, được làm bởi một đội thợ khác. Nhiều vết nứt nằm đúng ở ranh giới giữa các đợt xây đó, nên hỏi người lớn trong nhà về lịch sử ngôi nhà là một bước rất đáng làm.
Đọc vết nứt theo hình dạng và vị trí
Bảng dưới là cách phân loại sơ bộ để chủ nhà biết mức độ lo, không thay cho kết luận của kỹ sư.
| Kiểu vết nứt | Nguyên nhân thường gặp | Mức độ |
|---|---|---|
| Mạng nhện, chân chim trên mặt vữa | Vữa co ngót, giãn nở nhiệt | Thường vô hại; sửa khi sơn lại |
| Nứt dọc thẳng ở chỗ tường giáp cột | Hai vật liệu co giãn khác nhau, thiếu liên kết | Thường nhẹ; theo dõi, xử lý mối nối khi sửa |
| Nứt ngang ở chân tường hoặc dưới dầm | Ẩm chân tường, tải nén, có khi lún | Cần theo dõi; nếu dài và rộng dần thì mời người xem |
| Nứt chéo xiên từ góc cửa, góc tường | Lún không đều của móng | Đáng lo; mời kỹ sư |
| Nứt dọc theo thanh thép, bê tông bong lộ thép | Thép gỉ nở trong lanh tô, dầm, cột | Đáng lo; cần xử lý thép, mời người có chuyên môn |
| Nứt tách giữa nhà cũ và phần xây thêm | Hai khối móng lún khác nhau | Phổ biến; cần khe tách đúng cách, hỏi kỹ sư |
| Nứt xuyên qua cả viên gạch, tường phình hoặc nghiêng | Quá tải hoặc lún nặng | Nguy hiểm; hạn chế sử dụng khu vực, mời kỹ sư ngay |
Độ rộng cũng quan trọng nhưng khó đo chính xác bằng mắt. Một cách dễ nhớ: vết nứt nhét được mép thẻ nhựa mỏng thì không còn là nứt chân chim nữa. Vết nứt nhìn xuyên được sang phía bên kia tường là nghiêm trọng.
Theo dõi vết nứt trong vài tuần bằng dụng cụ đơn giản
Câu hỏi quan trọng nhất không phải nứt bao nhiêu mà vết nứt có còn đang thay đổi không. Có thể tự theo dõi như sau trước khi mời người xem, trừ khi có dấu hiệu nguy hiểm.
- Đánh số từng vết nứt, ghi vào sổ vị trí (phòng nào, tường nào, cách góc bao xa).
- Dùng bút chì kẻ hai vạch ngắn vuông góc ở hai đầu mút vết nứt, ghi ngày bên cạnh. Nếu vết nứt dài ra, nó sẽ vượt qua vạch.
- Dán một mẩu thạch cao hoặc một mảnh giấy mỏng ngang qua vết nứt, ghi ngày. Nếu mẩu thạch cao hoặc giấy bị rách, vết nứt đang mở rộng.
- Chụp ảnh cùng một góc, cùng khoảng cách, đặt thước hoặc đồng xu bên cạnh để so kích thước. Chụp lại mỗi tuần.
- Ghi thêm các thay đổi đi kèm: cửa đóng có kẹt hơn không, nền có chỗ mới lún không, sau mưa lớn vết nứt có rõ hơn không.
Sau một tháng, cuốn sổ và loạt ảnh này là tài liệu rất có ích cho kỹ sư. Vết nứt đứng yên qua mùa mưa thường cho phép sửa đơn giản hơn nhiều so với vết nứt vẫn đang chạy.
Những lúc không chờ theo dõi mà phải gọi người ngay
Vết nứt mới xuất hiện đột ngột sau động đất nhẹ, sạt lở, lũ hoặc sau khi hàng xóm đào móng sát nhà. Đây là lúc nền đất vừa thay đổi. Ghi ảnh ngay, báo cho hàng xóm hoặc chủ công trình bên cạnh, và mời người có chuyên môn xem.
Tường phình ra, nghiêng hoặc có tiếng răng rắc. Không đứng, không ngủ cạnh bức tường đó. Dọn người và đồ có giá trị ra khỏi khu vực cho tới khi được kiểm.
Cửa và cửa sổ đột nhiên kẹt cứng, khung cửa méo. Khung cửa méo là dấu hiệu tường quanh nó đang biến dạng, thường do lún.
Nhà trên đất dốc có vết nứt đất ở sân, ở taluy sau nhà. Vết nứt đất là dấu hiệu sạt trượt. Báo chính quyền địa phương, theo hướng dẫn sơ tán nếu có. Khi có nguy hiểm trước mắt, gọi 114.
Bê tông dầm, sàn bong mảng lớn lộ thép. Mảng bê tông rơi có thể gây thương tích. Che chắn khu vực bên dưới và hạn chế đi lại.
Sửa đúng theo từng loại nứt sau khi đã rõ nguyên nhân
Với nứt chân chim trên vữa, cách làm thường là mở rộng nhẹ vết nứt, làm sạch, trám bằng vật liệu có độ đàn hồi rồi sơn lại. Thợ có nghề còn dán thêm lưới ở chỗ hay nứt lại như mối nối tường – cột trước khi bả. Việc này có thể làm khi sơn sửa nhà, không gấp.
Với nứt dọc chỗ giáp cột hay chỗ nối nhà cũ với phần xây thêm, nếu kỹ sư xác nhận đây là chuyển vị bình thường giữa hai khối, cách sửa đúng là tạo khe co giãn có che chắn, không cố trát liền, vì trát liền sẽ nứt lại đúng chỗ đó.
Với nứt do thép gỉ, phải đục bỏ phần bê tông bong, làm sạch gỉ, xử lý thép, có khi bổ sung thép theo chỉ dẫn, rồi phục hồi lớp bảo vệ. Chỉ trát vữa lên trên thì thép vẫn gỉ tiếp bên trong.
Với nứt do lún móng, việc sửa tường là bước cuối. Trước đó kỹ sư sẽ xác định nguyên nhân lún, có thể phải xử lý thoát nước quanh nhà, gia cố móng hoặc chấp nhận một mức lún đã ổn định. Đây là việc kết cấu, không tự làm theo hướng dẫn truyền miệng, và cũng không nên để đội thợ không có người thiết kế tự quyết.
Thời điểm sửa cũng đáng tính. Sửa vết nứt nên làm vào mùa khô, sau khi đã theo dõi qua ít nhất một mùa mưa, vì nhiều vết nứt chỉ lộ rõ mức độ khi đất nền ngậm nước. Sửa ngay giữa mùa mưa dễ phải làm lại.
Sau khi sửa, giữ lại vạch đánh dấu ở một góc khuất hoặc ảnh chụp trước – sau. Nếu vết nứt quay lại đúng chỗ cũ, đó là thông tin quan trọng cho lần xem sau.
Nứt ở nhà vùng đồi, đất bồi và ven biển khác nhau thế nào
Ở vùng đồi như Tây Nguyên, Lâm Đồng hay trung du phía Bắc, nhà thường được làm trên nền đào đắp: một phần nền là đất nguyên thổ, phần kia là đất đắp. Phần đất đắp lún chậm qua nhiều mùa mưa, nên vết nứt chéo hay xuất hiện ở phía đất đắp, có khi kèm vết nứt ở sân và chân taluy. Nước mưa chảy tràn từ dốc phía trên nếu không có rãnh chặn sẽ thấm vào nền, làm lún nhanh hơn.
Ở đồng bằng sông Cửu Long, vùng ven sông và nền ao lấp ở đồng bằng Bắc Bộ, đất yếu và nước ngầm lên xuống theo mùa làm nhà lún đều hoặc lún lệch kéo dài. Nhà cũ ở đây hay nứt ở chỗ nối với phần xây thêm, và nền trong nhà võng giữa.
Ở ven biển, nứt do thép gỉ phổ biến hơn hẳn vì hơi muối thấm vào bê tông. Lanh tô cửa, mép sàn mái, cột hiên là chỗ thường bong trước.
Hiểu vùng mình thuộc kiểu nào giúp chủ nhà biết hỏi kỹ sư câu gì: ở vùng đồi hỏi về thoát nước mặt và phần đất đắp, ở đất yếu hỏi về mức lún đã ổn định chưa, ở ven biển hỏi về xử lý thép và lớp bảo vệ.
Những cách "sửa" làm tình trạng tệ hơn
Các cách dưới đây khá phổ biến vì nhanh và rẻ trước mắt, nhưng thường khiến việc tìm nguyên nhân khó hơn hoặc che mất dấu hiệu nguy hiểm.
- Trát dày vữa xi măng lên vết nứt rồi sơn ngay: vết nứt bị che, không theo dõi được nữa.
- Ốp gạch men kín chân tường đang ẩm: nước bị nhốt, tường mục từ trong, vết nứt lan sau lớp gạch.
- Đóng nẹp sắt, bắt bu lông xuyên tường theo cảm tính: có thể làm vỡ thêm tường gạch cũ yếu.
- Đổ thêm bê tông lên nền nhà đang lún để cho phẳng: tăng tải lên đúng chỗ đất yếu.
- Đắp đất cao sát chân tường ngoài để chặn nước: chân tường ngấm ẩm nhiều hơn.
- Bỏ qua vết nứt ở nhà kho, chuồng trại liền nhà: chúng cùng nền với nhà ở và thường báo hiệu sớm hơn.
Điểm chung của các cách trên là chúng xử lý cái nhìn thấy chứ không xử lý cái gây ra. Nguyên tắc đơn giản để nhớ: chưa biết vì sao nứt thì chưa trát kín, và mọi biện pháp đụng tới móng, tường chịu lực đều cần người có chuyên môn chỉ định.
Câu hỏi thường gặp
Nhà mới sửa xong lại nứt ở đúng chỗ cũ có phải thợ làm ẩu không?
Có thể, nhưng thường là vì nguyên nhân chưa được xử lý: lún vẫn tiếp tục, mối nối giữa hai vật liệu vẫn chuyển động. Trát lại chỉ che bề mặt. Hãy cho người có chuyên môn xem lại cùng với ảnh và ghi chép trước khi sửa lần nữa.
Nhà hàng xóm xây mới làm nhà mình nứt thì nên làm gì?
Chụp ảnh, ghi ngày và đánh dấu vết nứt ngay khi phát hiện, tốt nhất là chụp cả hiện trạng trước khi họ khởi công. Nói chuyện trực tiếp với chủ nhà bên cạnh và đội thi công. Nếu không thoả thuận được, nhờ trưởng thôn hoặc UBND cấp xã hoà giải.
Vết nứt nằm ngang ở chân tường kèm vệt ẩm là do đâu?
Thường do ẩm mao dẫn từ nền lên làm vữa và gạch chân tường yếu đi, kèm muối kết tinh trên bề mặt. Cần xử lý nguồn ẩm (thoát nước quanh nhà, nền thấp) trước khi trát lại. Nếu vết nứt dài và rộng dần thì có thể là lún, cần người xem.
Có ứng dụng điện thoại nào đo được vết nứt chính xác không?
Một số ứng dụng đo khoảng cách bằng camera chỉ cho kết quả tương đối, không đủ để kết luận về kết cấu. Ảnh chụp có thước hoặc vật chuẩn đặt cạnh, chụp cùng góc theo thời gian, là cách theo dõi dễ làm và đáng tin hơn cho chủ nhà.
Nhà tường đất, tường trình cũ bị nứt có sửa được không?
Tường đất nện, tường trình sửa được nếu được giữ khô và vết nứt không do lún nặng. Cách sửa khác tường gạch, cần thợ biết vật liệu đất. Không nên trát xi măng dày lên tường đất vì làm tường mất khả năng thoát ẩm và bong tách.
Có cần dọn ra ngoài khi tường bị nứt chéo không?
Không phải lúc nào cũng cần, nhưng nên hạn chế ngủ, sinh hoạt sát bức tường đó cho tới khi có người có chuyên môn xem. Nếu vết nứt mở rộng nhanh, tường phình hoặc có tiếng kêu, hãy ra khỏi khu vực ngay.