Máng xối nên được thông ít nhất hai lần mỗi năm (trước mùa mưa và giữa mùa), nhà có cây lớn rụng lá lên mái thì dày hơn; mái nhìn kiểm từ dưới đất mỗi mùa, còn việc lên mái chỉ làm khi thật cần, có người phụ, thang chắc và mái khô. Máng tắc là nguyên nhân âm thầm của rất nhiều vết thấm: nước tràn ra mép máng, chảy ngược vào đầu tường, xuống chân móng, chứ không phải mái bị thủng.
Mỗi loại mái hỏng theo kiểu riêng: mái ngói xô, vỡ và đóng rêu; mái tôn gỉ chân vít, hở mí chồng; mái bằng đọng nước vì lỗ thu tắc. Bài này nói từng loại cần kiểm gì, việc nào chủ nhà làm được từ dưới đất, và những luật an toàn không được bỏ qua khi phải lên cao.
Vì sao máng xối tắc lại làm hỏng cả tường và móng
Máng xối hứng toàn bộ nước mưa từ một mặt mái rồi dẫn về vài ống đứng. Một trận mưa to, lượng nước đổ qua máng rất lớn. Khi máng tắc lá, bùn, tổ chim hay bóng nhựa trẻ con ném lên, nước dâng tràn qua mép, thường là mép phía trong sát tường. Kết quả là đầu tường dưới máng bị ướt từng trận, vữa bở dần, sơn bong, trong nhà xuất hiện vệt loang ở góc trần mà nhìn tưởng mái dột.
Ống đứng tắc hoặc xả thẳng xuống đất sát chân tường cũng gây hại tương tự ở phía dưới: nước khoét đất quanh móng, sân lún thành vũng, chân tường luôn ẩm, rêu bám. Ở nhà trên đất dốc, nước mưa từ mái xả không đúng chỗ còn làm xói taluy sau nhà.
Vì vậy câu hỏi không chỉ là "mái có dột không" mà là "nước từ mái đi đâu". Một vòng kiểm đúng nghĩa đi theo đường nước: từ mặt mái xuống máng, từ máng vào ống đứng, từ ống đứng ra rãnh hoặc hố ga, từ đó ra mương chung, và đoạn nào cũng phải thông.
Kiểm từ dưới đất: thấy được nhiều hơn ta nghĩ
Phần lớn hư hỏng của mái có thể phát hiện mà không cần trèo lên. Chọn buổi sáng trời trong, đi quanh nhà với một chiếc điện thoại có chế độ phóng to.
- Nhìn đường mái: sống mái và các hàng ngói phải thẳng; đoạn nào võng xuống hoặc gồ lên cần thợ xem kèo, li tô phía dưới.
- Tìm ngói xô, vỡ: đường ngói lệch, khe hở sáng giữa các viên, viên vỡ góc. Từ trong gác nhìn ngược lên, chỗ nào thấy ánh sáng là chỗ có khe.
- Mái tôn: vệt gỉ đỏ quanh đầu vít, tấm tôn bị cong mép, chỗ chồng mí bị hở, tấm bị lõm do cành cây rơi.
- Máng: cây cỏ mọc trên máng là dấu hiệu chắc chắn có bùn tích lâu; máng võng xuống giữa hai móc treo là chỗ nước đọng.
- Khi trời mưa: đứng dưới hiên nhìn nước chảy. Nước tràn khỏi máng thành rèm là máng tắc hoặc quá nhỏ; nước phun ra từ mối nối là mối nối hở.
- Trong nhà: soi đèn lên gác, trần dưới mái tìm vệt nước, gỗ đổi màu, mạng nhện đọng nước.
Chụp ảnh lại những chỗ nghi ngờ để chỉ cho thợ. Nhiều thợ báo giá theo cảm nhận khi đứng trên mái; có ảnh trước thì chủ nhà biết họ sửa đúng chỗ đã thấy hay làm lan sang phần không cần.
Mỗi loại mái hỏng theo kiểu nào và cần chăm gì
Nhà ở quê thường có nhiều loại mái trên cùng một khuôn viên: nhà chính lợp ngói, chái bếp lợp tôn, phần cơi nới đổ mái bằng. Mỗi loại cần một kiểu chăm.
| Loại mái | Hỏng thường gặp | Việc bảo trì chính |
|---|---|---|
| Mái ngói | Ngói xô sau gió, vỡ do cành rơi, rêu dày giữ ẩm, vữa bò nóc nứt | Thay viên vỡ, chỉnh viên xô, trát lại bò nóc khi nứt; dọn rêu ở chỗ nước đọng; tỉa cây |
| Mái tôn | Gỉ quanh vít, gioăng cao su lão hoá, mí chồng hở, tôn mỏng thủng do gỉ | Thay vít gỉ, bắn bổ sung, xử lý mí chồng; rửa muối bám ở vùng ven biển; dặm sơn chống gỉ chỗ trầy |
| Mái bằng, sân thượng | Lỗ thu nước tắc, nước đọng thành vũng, lớp chống thấm nứt, chân tường mái bị thấm | Dọn lỗ thu, lưới chắn rác; không để chậu cây, đồ đạc chặn đường nước; kiểm vết nứt sau mùa nắng |
| Mái lá, mái tranh còn sót ở chái, chuồng | Mục, chuột làm tổ, dễ cháy | Thay theo mùa, để cách bếp lửa và dây điện |
Ở vùng ven biển, gió muối làm kim loại gỉ nhanh hơn hẳn trong đất liền; mái tôn, vít, máng kim loại nên được rửa bằng nước ngọt sau những đợt gió biển mạnh và kiểm gỉ hai lần mỗi năm.
Thông máng xối đúng cách
Nếu máng ở tầm thấp, đứng thang được an toàn, chủ nhà có thể tự thông. Máng ở tầng hai, mái dốc cao hay máng nằm sau mép mái thì nên thuê người.
- Chọn ngày khô, không gió, mái không ướt. Báo người trong nhà, giữ trẻ nhỏ tránh xa chân thang.
- Dựng thang trên nền phẳng, chân thang không đặt lên đất mềm hay gạch rời; có một người giữ chân thang suốt lúc làm.
- Không với người ra xa khỏi thang; dời thang theo từng đoạn máng thay vì nhoài sang bên.
- Moi lá, bùn bằng tay đeo găng hoặc dụng cụ cào nhỏ, bỏ vào xô treo trên thang, không ném xuống người bên dưới.
- Bắt đầu từ đầu ống đứng dọn ngược ra, để rác không bị đẩy xuống ống.
- Xối nước từ đầu máng xa nhất, xem nước chảy hết về ống không, có tràn ở mối nối, có đọng giữa máng không.
- Nếu ống đứng tắc, thông từ dưới lên hoặc gọi thợ; không đứng trên thang dùng sức thông mạnh.
Lắp lưới chắn lá ở miệng ống đứng, hoặc tấm chắn trên suốt máng, giúp giảm số lần phải trèo lên. Nhưng lưới cũng đọng lá trên mặt, vẫn cần dọn định kỳ.
Rêu và cây trên mái: dọn đến đâu là vừa
Rêu mỏng trên mái ngói lâu năm phần lớn chỉ là chuyện thẩm mỹ. Rêu dày giữ ẩm cho ngói và li tô, làm nước chảy chậm, đọng ở mép ngói; cây con mọc trong khe ngói, máng thì rễ đẩy ngói xô lệch theo thời gian. Những chỗ này nên dọn.
Không nên cạo mạnh hay xịt nước áp lực cao lên ngói cũ: lớp mặt ngói bị bào mòn, ngói dễ thấm hơn, nước bắn ngược vào khe ngói chảy xuống trần. Với cây con, nhổ cả rễ khi đất còn ẩm. Các hoá chất diệt rêu có thể chảy theo nước mưa xuống bể chứa nước mưa, vườn rau, ao cá, nên nếu nhà hứng nước mưa để dùng thì càng hạn chế, hoặc ngắt đường dẫn vào bể trong thời gian xử lý.
Cách giảm rêu bền nhất là tăng nắng và gió cho mái: tỉa cành cây che kín mái, giữ máng thông để mái không đọng nước. Phía mái khuất nắng sẽ luôn có rêu nhiều hơn; chấp nhận một lớp mỏng thay vì cạo mỗi năm.
Nhà hứng nước mưa dùng: giữ mái và máng sạch hơn một bậc
Nhiều vùng nông thôn, vùng đồi và ven biển vẫn hứng nước mưa từ mái vào bể, lu, bồn để dùng, nhất là mùa khô thiếu nước. Khi đó mái và máng không chỉ là chuyện chống dột mà là một phần của đường nước sinh hoạt, cần giữ sạch hơn bình thường.
Mấy trận mưa đầu mùa rửa trôi bụi, lá mục, phân chim, xác côn trùng tích trên mái suốt mùa khô; nước này không nên cho vào bể. Cách đơn giản là tháo hoặc xoay đoạn ống dẫn ra ngoài trong những trận đầu, hoặc lắp bộ tách nước đầu mưa, đợi mái sạch rồi mới dẫn vào bể. Miệng ống dẫn vào bể nên có lưới lọc rác, nắp bể đậy kín để muỗi không đẻ trứng và lá, chuột không rơi vào.
Mái có sơn cũ bong tróc, mái có rêu được xử lý bằng hoá chất, mái gần đường đông xe bụi nhiều thì nước hứng được cần cân nhắc kỹ trước khi dùng để ăn uống; hỏi thêm trạm y tế xã về cách xử lý nước mưa an toàn ở địa phương. Bể chứa nên được súc rửa định kỳ, thường vào cuối mùa khô khi bể cạn, và ghi lại ngày súc rửa trong sổ của ngôi nhà.
Luật an toàn khi phải lên mái
Không lên mái một mình. Luôn có ít nhất một người ở dưới giữ thang và biết cần làm gì nếu có sự cố.
Không lên khi mái ướt, có gió, nắng gắt giữa trưa. Tôn ướt và rêu ướt cực trơn; tôn giữa trưa nóng bỏng tay, dễ mất tập trung.
Có dây an toàn neo vào điểm chắc. Với mái dốc hoặc mái cao, đeo dây an toàn nối vào kết cấu vững như cột, xà, không neo vào máng hay ống nước.
Đi đúng chỗ chịu lực. Trên mái tôn, bước lên đường vít (nơi có xà gồ bên dưới), không giẫm giữa nhịp. Trên mái ngói, ngói cũ dễ vỡ, nên lót ván để phân lực, và chỉ người có kinh nghiệm mới nên lên.
Tránh xa dây điện. Dây điện đi gần mép mái, dây vào nhà, dây hạ thế sát hiên là mối nguy chết người khi cầm thang nhôm, cây sào. Ngắt điện nhánh nếu làm gần dây vào nhà; thấy dây trung thế gần thì không làm, báo ngành điện.
Người cao tuổi không leo. Ngã từ độ cao một tầng nhà vẫn có thể gây chấn thương nặng, đặc biệt với người lớn tuổi. Con cháu ở xa nên dặn rõ điều này và thuê người làm thay.
Khi nào nên gọi thợ thay vì vá tạm
Chỗ dột nhỏ trên mái tôn đôi khi chỉ cần thay một con vít, trên mái ngói chỉ cần chỉnh lại một viên. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy không nên vá tạm thêm nữa: nhiều chỗ dột cùng lúc trên một mặt mái, mái tôn gỉ thủng thành lỗ, ngói vỡ hàng loạt khi chạm vào, li tô, cầu phong mục gãy, kèo võng.
Khi đó cần thợ lợp có kinh nghiệm xem tổng thể, và nếu dính đến kèo, xà, cột thì cần thêm người có chuyên môn kết cấu. Đây cũng là lúc cân nhắc thay mái từng mặt thay vì vá từng điểm, để không mỗi mùa mưa lại phải lên vá một lần.
Khi thuê thợ, hỏi rõ: sẽ thay những gì, phần nào giữ lại; ngói, tôn cũ còn tốt có được tận dụng không; xử lý chỗ tiếp giáp mái và tường, chỗ máng nối thế nào; bảo hành chỗ dột bao lâu. Đề nghị thợ chụp ảnh phần bên dưới khi đã dỡ mái, vì đó là lúc duy nhất thấy được tình trạng li tô, kèo, và đưa ảnh vào hồ sơ ngôi nhà.
Câu hỏi thường gặp
Máng xối nhựa hay máng kim loại bền hơn?
Mỗi loại có điểm yếu riêng. Máng nhựa không gỉ nhưng giòn dần dưới nắng, dễ nứt ở mối nối và móc treo. Máng kim loại chịu va đập tốt hơn nhưng gỉ nếu lớp phủ bị trầy, nhất là vùng ven biển. Điều quyết định độ bền thường là độ dốc lắp, khoảng cách móc treo và việc dọn định kỳ.
Nhà không có máng xối có sao không?
Nhiều nhà ở quê mái hắt ra xa, nước mưa rơi thẳng xuống rãnh vẫn ổn. Vấn đề chỉ xuất hiện khi nước rơi sát chân tường, bắn bùn lên tường, khoét đất quanh móng hoặc chảy vào hiên. Khi đó nên làm rãnh thu dưới mép mái hoặc lắp máng ở đoạn cần thiết.
Mái tôn kêu lộp độp khi mưa có phải do lắp sai không?
Tiếng mưa trên tôn là đặc tính của vật liệu mỏng, không phải lỗi lắp. Có thể giảm bằng tôn có lớp cách âm, cách nhiệt hoặc trần bên dưới. Còn tiếng kêu răng rắc khi nắng lên, tắt nắng là do tôn giãn nở; nếu kèm dột ở chân vít thì nên nhờ thợ kiểm cách bắt vít.
Có nên xịt nước áp lực cao rửa mái ngói không?
Không nên với ngói cũ. Tia nước mạnh bào mặt ngói, làm ngói hút nước nhiều hơn, và đẩy nước vào khe giữa các viên xuống trần. Dọn rêu dày bằng chổi mềm, nhổ cây con, rồi để nắng gió làm phần còn lại.
Mái bằng bị đọng nước sau mưa có cần lo không?
Một lớp nước mỏng khô đi trong vài giờ là bình thường. Vũng nước đọng nhiều ngày cho thấy mặt mái không đủ dốc về lỗ thu hoặc lỗ thu bị tắc; nước đọng lâu làm lớp chống thấm xuống cấp nhanh. Dọn lỗ thu trước, nếu vẫn đọng thì mời thợ kiểm độ dốc và lớp chống thấm.
Sau bão nên kiểm mái thế nào khi chưa có thợ?
Nhìn từ dưới đất và từ trong nhà trước, không vội trèo lên khi mái còn ướt và có thể còn ngói lỏng. Chỗ thủng lớn che tạm bằng bạt chằng dây buộc xuống cố định ở dưới, không đóng đinh thêm lỗ trên mái. Giữ người tránh xa khu vực có ngói, tôn có thể rơi.