Cây quanh nhà ở quê nên xếp theo ba vòng: sát nhà là rau, hoa và cây bụi thấp; vòng giữa là cây ăn trái tán vừa, cách tường đủ xa để tán không chạm mái; vòng ngoài là cây bóng mát, cây chắn gió lớn đặt ở phía nắng chiều và phía gió mạnh, xa móng nhà. Thứ tự này giữ được bóng mát cho sân, rau tươi cho bếp mà không làm rễ nứt móng, lá lấp máng xối hay cành gãy rơi lên mái mùa bão.
Bài này nói về cây quanh nhà theo công năng: che nắng, chắn gió, cho trái, cho rau. Phần chọn giống, chăm sóc cây cảnh không nằm ở đây. Trọng tâm là đặt cây ở đâu để vườn và nhà sống được với nhau lâu dài.
Vì sao vị trí cây quan trọng hơn loại cây
Phần lớn chuyện cây gây hại cho nhà ở quê không phải vì trồng sai loài mà vì trồng sai chỗ. Một cây mít trồng xa nhà là bóng mát quý và thu hoạch hằng năm; cũng cây ấy trồng sát hiên thì sau mười năm thành nỗi lo mỗi mùa bão. Cây lớn lên chậm, nên khi trồng ta chỉ thấy một cây con nhỏ, quên mất kích thước của nó hai mươi năm sau.
Cách nghĩ đúng là vẽ tán cây trưởng thành lên sơ đồ khuôn viên. Hỏi người trong xóm cây cùng loại đã lớn ở nhà họ tán rộng bao nhiêu, cao bao nhiêu, rồi vẽ một vòng tròn theo kích thước ấy. Vòng tròn đó không nên chồng lên mái nhà, lên dây điện, lên giếng hay lên phần sân phơi cần nắng.
Rễ cây cũng cần nghĩ tới. Rễ thường lan rộng không kém tán, có loài lan rộng hơn tán. Rễ tìm tới chỗ có nước và đất tơi: dọc ống nước, quanh bể tự hoại, dưới nền sân. Cây lớn sát tường có thể nâng lệch nền sân, len vào ống thoát, và ở đất sét co ngót có thể góp phần làm nền dưới móng khô co không đều. Vết nứt tường nghi do rễ cây cần người có chuyên môn xem, không tự kết luận.
Ba vòng cây quanh nhà
Đây là khung chung, đất hẹp thì co các vòng lại, đất rộng thì giãn ra. Điều cốt lõi là cây càng lớn càng ra xa.
| Vòng | Gồm những gì | Lưu ý khi đặt |
|---|---|---|
| Sát nhà | Luống rau, giàn mướp, bầu bí leo, cây gia vị, hoa, cây bụi thấp | Cách chân tường một dải để nước mái rơi xuống và rãnh chân tường không bị lấp; không để giàn leo bám lên mái |
| Vòng giữa | Cây ăn trái tán vừa: ổi, chanh, bưởi, mãng cầu, cam, quýt… | Tán trưởng thành không chạm mái và máng xối; không che hết nắng của vườn rau |
| Vòng ngoài | Cây bóng mát lớn, cây ăn trái tán to: mít, xoài, nhãn, me, bàng, cây chắn gió | Phía nắng chiều và phía gió chính; xa móng, giếng, bể tự hoại, dây điện |
Tên cây trong bảng là ví dụ phổ biến; mỗi vùng có loài hợp riêng. Ở vùng đồi Tây Nguyên, nhiều nhà dùng cây ăn trái tán lớn trồng xen trong vườn cà phê làm vòng ngoài; ở đồng bằng Nam Bộ, bờ mương quanh vườn thường là chỗ của dừa và cây ăn trái ưa nước.
Khi trồng mới, cây con nhỏ nên khoảng trống giữa các vòng trông có vẻ phí đất. Có thể trồng xen rau, đậu, chuối trong những năm đầu, rồi bỏ dần khi cây chính đã lớn. Đừng vì thấy trống mà trồng thêm cây lâu năm chen vào; mười năm sau các tán sẽ chạm nhau, cây nào cũng còi và vườn tối, ẩm, nhiều sâu bệnh. Chừa lối đi giữa các vòng đủ rộng để đẩy xe rùa chở phân, chở trái, và để người già đi dạo trong vườn mà không vướng cành.
Chắn nắng và chắn gió bằng cây: đặt về phía nào
Nắng chiều là kẻ thù lớn nhất của nhà ở miền Trung và miền Nam. Tường hướng tây và sân phía tây nhận nắng gắt nhất từ trưa tới chiều. Một hàng cây tán rộng phía tây, cách nhà một khoảng, che được tường và sân mà vẫn để gió đi qua dưới tán.
Miền Bắc cần nắng mùa đông. Mùa đông nắng ít và thấp, sân và nhà cần đón nắng để khô ráo, bớt nồm. Phía nam, đông nam của nhà ở miền Bắc nên dùng cây rụng lá mùa đông hoặc cây thấp, đừng trồng cây thường xanh tán dày che kín.
Cây chắn gió đặt ở đầu hướng gió mạnh. Ở vùng gió Lào miền Trung, vùng cát ven biển, vùng đồi trống gió Tây Nguyên, một hàng cây chắn gió nhiều tầng (cây cao, cây bụi) phía đầu gió giảm gió và bụi cho cả khuôn viên. Hàng cây cần cách nhà đủ xa để khi cây đổ không chạm nhà.
Đừng chặn gió mát mùa hè. Gió nồm mùa hè ở miền Bắc, gió biển ở vùng ven biển là thứ làm nhà mát tự nhiên. Đầu hướng gió mát nên để thoáng, chỉ trồng cây tán cao để gió luồn dưới tán.
Cây không thay được mái hiên. Cây che được tường và sân, nhưng mái hiên, ô văng vẫn là thứ che nắng mưa trực tiếp cho cửa. Đừng trồng cây sát cửa sổ với hy vọng thay mái hiên, vì sẽ làm phòng tối, ẩm và nhiều muỗi.
Vườn rau gia đình: gần bếp, đủ nắng, có nước
Vườn rau quý nhất ở quê là vườn nằm gần cửa bếp, đứng nấu cơm thấy được, chạy ra hái nắm hành, mớ rau trong một phút. Rau đặt xa, phía sau chuồng hay cuối vườn, thường bị bỏ quên, tưới không đều và sâu ăn mà không ai biết. Vị trí tốt là chỗ có nắng buổi sáng, chiều có chút bóng, gần vòi nước hoặc bể nước, không nằm dưới tán cây lớn và không đón nước thải chuồng trại.
Luống rau nâng cao hơn mặt đất giúp thoát nước mùa mưa, đỡ cúi lưng cho người già. Ở vùng hay ngập, luống cao hoặc thùng xốp, chậu đặt trên kệ giúp rau sống qua những đợt nước lên. Ở vùng đồi dốc, làm luống theo đường đồng mức, có bờ giữ đất, tránh cuốc xới thẳng xuống dốc.
Một góc nhỏ cạnh vườn rau để ủ rác bếp, lá rụng thành phân giúp vườn tốt dần qua từng năm mà không phải mua thêm gì; chỉ cần đậy kín để không hôi, không ruồi.
Rau trồng sát nhà cần tránh hai điều. Thứ nhất, không đắp đất luống cao sát chân tường, vì đất ẩm tựa vào tường làm tường thấm, mốc. Thứ hai, không dùng phun thuốc bảo vệ thực vật gần cửa sổ, chỗ trẻ chơi, giếng hay bể nước. Nếu buộc phải dùng, đọc kỹ hướng dẫn, đeo khẩu trang, găng tay, phun lúc lặng gió, để xa tầm tay trẻ nhỏ và giữ đúng thời gian cách ly trước khi hái.
Những chỗ không nên trồng cây lớn
Ngoài nguyên tắc ba vòng, có vài vị trí cụ thể nên tránh trồng cây lớn, cây có rễ ăn mạnh:
- Ngay dưới hoặc cạnh đường dây điện, kể cả dây trung thế chạy ngang vườn: cây lớn chạm dây gây chập, cháy, điện giật; cắt tỉa gần dây điện phải báo bên điện lực, không tự leo cắt.
- Sát giếng và bể nước: lá rụng, chim đậu, rễ len vào thành giếng, thành bể.
- Trên hoặc sát bể tự hoại và đường ống thoát: rễ tìm tới nước và len vào ống.
- Sát tường nhà, nhất là phía có móng nông hoặc nhà cũ: rễ nâng nền, tán chạm mái, lá lấp máng.
- Ngay trên lối đi, sân phơi: trái rụng, lá rụng làm trơn; sân phơi cần nắng.
- Ở mép taluy, mép bờ kè mà chưa có ý kiến người có chuyên môn: cây lớn có thể giúp giữ đất nhưng cũng có thể đổ, kéo theo mảng đất khi mưa dài.
Cây lớn đã lỡ trồng sai chỗ thì có thể giữ lại bằng cách cắt tỉa tán định kỳ, hạ độ cao, tỉa cành vươn về phía mái. Chặt hạ cây lớn gần nhà là việc nguy hiểm, nên thuê người có nghề, có dây chằng, không tự làm.
Trước mùa bão: tỉa cây quanh nhà
Ở những vùng có bão, cây quanh nhà vừa che chắn vừa là mối nguy. Cành gãy, cây đổ vào nhà, vào dây điện là một trong những nguyên nhân thiệt hại và thương tích phổ biến trong bão. Việc chủ nhà làm được là tỉa cây trước mùa bão, không chờ có tin bão mới làm vội.
Nên tỉa bớt tán dày để gió lọt qua, cắt các cành khô, cành mục, cành vươn qua mái hoặc qua dây điện. Với cây cao, việc leo tỉa nguy hiểm: không leo cây khi trời mưa, gió, không leo một mình, dùng dây an toàn và nhờ người có kinh nghiệm. Cành vươn qua dây điện thì báo bên điện lực xử lý.
Sau bão, đi một vòng xem cây có nghiêng, có nứt gốc, đất quanh gốc có bị bật lên không. Cây nghiêng về phía nhà sau bão cần được xử lý sớm, trước khi trận gió tiếp theo tới. Cây ăn trái bị gãy cành lớn có thể cắt sạch vết gãy cho cây mau lành thay vì để vết toác mục dần.
Một thói quen tốt là ghi vào sổ nhà ngày tỉa cây mỗi năm và tình trạng từng cây lớn gần nhà. Người đi làm xa có thể nhờ người thân chụp ảnh tán cây nhìn từ sân mỗi trước mùa mưa bão, so với năm trước để biết cây nào đã vươn tới mái.
Vườn quanh nhà ở vùng ngập, vùng nồm ẩm và vùng đồi
Ở đồng bằng Nam Bộ và những vùng hay ngập, vườn quanh nhà thường được lên liếp: đào mương lấy đất đắp thành những dải đất cao, mương giữ nước tưới mùa khô và thoát nước mùa mưa. Cây ăn trái trồng trên liếp, nhà nằm trên phần đất đắp cao nhất. Khi làm nhà mới trên đất vườn cũ, giữ lại hệ mương liếp thay vì lấp hết, vì đó là cách người xưa đã thử qua nhiều mùa nước.
Ở miền Bắc mùa nồm, vườn quá rậm sát nhà làm không khí quanh tường càng ẩm, nền nhà đọng nước, tường mốc. Giữ một dải thoáng có nắng giữa vườn cây và chân tường, cắt bớt bụi rậm sát cửa sổ. Vườn thoáng cũng ít muỗi hơn, điều có ý nghĩa ở những vùng có sốt xuất huyết theo mùa.
Ở vùng đồi Tây Nguyên, Lâm Đồng, vườn quanh nhà thường nối liền với vườn cà phê, tiêu, sầu riêng. Cây trên đất dốc cần làm bồn giữ nước theo đường đồng mức, phủ gốc giữ ẩm mùa khô. Cây lớn trồng phía trên dốc sát sau nhà cần cân nhắc kỹ: khi đất no nước mùa mưa, cây đổ có thể đổ về phía nhà.
Câu hỏi thường gặp
Cây bóng mát nên trồng cách nhà bao xa?
Không có một con số dùng cho mọi loài cây và mọi loại đất. Nguyên tắc là tán trưởng thành của cây không chạm mái, và cây càng lớn, rễ càng mạnh thì càng phải xa. Hỏi người trong xóm cây cùng loại đã lớn ở nhà họ rộng bao nhiêu rồi tính theo đó.
Rễ cây có làm nứt móng nhà không?
Rễ có thể nâng lệch nền sân, len vào ống nước, và ở một số loại đất có thể góp phần làm nền dưới móng biến dạng. Nhưng vết nứt tường có nhiều nguyên nhân khác; nếu nghi do rễ cây, nên nhờ người có chuyên môn xem trước khi chặt cây hay đào móng.
Trồng cây ăn trái gần giếng có sao không?
Không nên trồng cây lớn sát giếng. Lá, trái rụng làm bẩn nước, chim đậu trên tán, rễ len vào thành giếng. Giếng nên có nắp, xung quanh có sân lát dốc ra ngoài, cây trồng cách xa.
Có nên trồng giàn leo lên mái nhà cho mát không?
Giàn bầu bí, hoa leo trên giàn riêng trước hiên thì tốt. Để dây leo bò thẳng lên mái ngói, mái tôn sẽ giữ ẩm, lấp máng, làm xô ngói và là đường cho chuột, rắn lên mái. Giữ giàn tách khỏi mái.
Vườn nhỏ thì ưu tiên cây gì?
Đất nhỏ nên ưu tiên công năng hằng ngày: rau gần bếp, vài cây ăn trái tán vừa, một cây bóng mát ở phía nắng chiều nếu đủ khoảng cách. Cây tán lớn trên đất nhỏ thường chiếm hết nắng của rau và sân.
Có nên đốt lá cây rụng trong vườn không?
Đốt lá gây khói cho cả xóm và nguy cơ cháy lan ở mùa khô, nhất là gần đống rơm, mái lá, kho. Ủ lá làm phân ở góc vườn xa nhà là cách vừa sạch vừa có ích. Nếu phải đốt, chọn lúc lặng gió, có người trông và nước sẵn bên cạnh.