Cổng ngõ nhà ở quê nên đủ rộng cho phương tiện lớn nhất sẽ vào sân trong nhiều năm (xe chở vật tư, máy nông nghiệp, xe cứu thương), lùi vào trong đất mình một khoảng để xe dừng mở cổng không chắn đường làng, có trụ móng chắc để cánh không làm nghiêng trụ, và có rãnh hoặc cầu qua mương cho nước đường không tràn vào.
Cổng là thứ nhiều gia đình muốn làm đẹp nhất nhưng hay làm sai nhất: trụ to cánh nặng mà móng nông, rộng vừa xe máy mà sau này cần xe tải vào, đặt sát mép đường đến khi đường mở rộng phải đập. Phần dưới đi từ vị trí, kích thước tới trụ, cánh, khoá và những câu nên hỏi thợ.
Đặt cổng ở đâu trên mặt tiền
Vị trí cổng nên chọn sau khi đã có sơ đồ khuôn viên. Câu hỏi đầu tiên là xe vào sân rồi đỗ ở đâu, quay đầu ở đâu. Cổng đặt lệch về một góc thường cho phép lối xe chạy dọc ranh và chừa một khối sân liền giữa nhà với đường. Cổng chính giữa hợp với nhà có trục đối xứng, sân trước nhỏ và không cần phơi diện tích lớn.
Tránh đặt cổng ở chỗ khuất tầm nhìn: ngay khúc cua của đường làng, sau gốc cây lớn, sát chỗ đường dốc. Xe từ trong sân lùi ra hay chạy ra phải nhìn thấy người và xe đang đi trên đường, nhất là trẻ con đạp xe đi học. Ở nhà đầu ngõ, cổng nên quay về phía đường ít xe hơn nếu có thể chọn.
Nếu đất có mương thoát nước dọc đường, vị trí cổng còn phụ thuộc vào chỗ có thể làm cầu qua mương mà không chặn dòng chảy. Hỏi thôn, xã xem mương ấy có kế hoạch mở rộng, nạo vét hay đổ cống hộp không, vì cầu cổng làm tuỳ tiện có thể phải phá khi mương được nâng cấp.
Một chi tiết nhỏ nhưng có ích: nhìn hướng nắng chiều. Cổng và khoảng sân ngay sau cổng quay về hướng tây thì cánh cổng sắt buổi chiều nóng bỏng tay, ổ khoá kẹt vì giãn nở; một tán cây hoặc mái che nhỏ trên chỗ đỗ xe giúp đỡ nhiều.
Bề rộng cổng theo việc sử dụng
Bảng dưới không đưa con số cứng, vì xe mỗi vùng khác nhau. Cách đúng là đo phương tiện lớn nhất thực tế ở xóm, cộng thêm khoảng hở hai bên cho người lái không phải căn từng tấc.
| Nhu cầu | Phương tiện cần lọt | Lưu ý |
|---|---|---|
| Chỉ đi bộ và xe máy | Xe máy chở hàng hai bên | Vẫn nên chừa rộng hơn, vì sửa nhà, chở đồ đám giỗ sẽ cần xe lớn hơn |
| Gia đình làm nông | Xe ba gác, xe công nông, máy cày nhỏ có rơ moóc | Cần cả bán kính quay đầu khi rẽ từ đường vào, không chỉ bề rộng khung cổng |
| Xây sửa nhà, chở vật tư | Xe tải nhỏ chở gạch, cát, tôn | Nếu cổng hẹp, cân nhắc một đoạn rào tháo lắp được cạnh cổng |
| Nhà có người già, người bệnh | Xe cứu thương, xe đẩy, xe lăn | Lối từ cổng tới hiên phẳng, không bậc cao, không gờ vấp |
| Nhà kết hợp buôn bán, thu mua | Xe tải của bạn hàng, xe khách dừng | Tách cổng hàng với lối sinh hoạt nếu đất cho phép |
Bề rộng cổng phải tính cùng chuyện xe rẽ. Đường làng hẹp mà cổng vuông góc với đường thì xe dài không rẽ lọt dù khung cổng đủ rộng. Mở rộng miệng vào bằng hai cánh tường xiên hoặc bo góc là cách nhiều nhà ở quê vẫn làm.
Chiều cao thông thuỷ cũng cần nghĩ tới nếu cổng có mái che hoặc giàn hoa phía trên: xe chở rơm, xe chở cây giống, xe tải có thùng cao có thể không lọt dù bề ngang đủ. Dây điện, dây mạng vắt ngang trước cổng cũng phải đủ cao, và đó là việc báo bên điện lực xử lý chứ không tự kéo.
Lùi cổng vào trong đất mình
Cổng xây sát mép đường có ba bất lợi. Xe dừng để mở cổng sẽ đứng giữa đường làng, chắn người khác. Nước mưa trên đường tràn thẳng qua khe cổng vào sân. Và khi đường được mở rộng theo quy hoạch, trụ cổng nằm trong phần hành lang phải giải toả.
Lùi cổng vào một khoảng tạo ra một khoảng đệm trước cổng: xe tạt vào đứng chờ, người đi chợ về dựng xe, trẻ con đứng đợi xe đưa đón mà không đứng giữa đường. Hai bên khoảng lùi thường làm tường xiên hoặc bồn cây thấp, vừa dẫn hướng xe vừa đẹp mặt tiền.
Về pháp lý, nguyên tắc là không xây lấn ra đường, lề đường, mương chung hay hành lang an toàn giao thông, kể cả khi hàng xóm đã làm thế. Khoảng lùi cũng là chỗ tốt để đặt hộp thư, chỗ để thùng rác chờ xe thu gom, cột đèn cổng, mà không chiếm sân trong hay chiếm lề đường. Mặt khoảng lùi nên làm dốc nhẹ ra phía đường hoặc về một rãnh ngang, để nước không chảy ngược vào qua khe cổng.
Ranh giới hành lang của từng tuyến đường do địa phương quản lý, nên hỏi UBND cấp xã trước khi đổ móng trụ cổng sát đường, nhất là đường liên xã, đường tỉnh.
Trụ cổng: nơi hay hỏng nhất
Trụ nghiêng là do móng, không phải do cánh. Cánh cổng sắt nặng treo một bên trụ tạo lực kéo nghiêng trụ mỗi lần đóng mở, cộng thêm gió. Trụ to, ốp đá đẹp mà móng nông, nhỏ thì vài năm sau sẽ nghiêng ra ngoài, cánh cổng xệ, chạm đất. Phần móng và cốt thép trụ cổng lớn nên hỏi người có chuyên môn, không làm theo ước lượng.
Trụ cổng và tường rào nên tách khe. Trụ chịu lực khác với tường rào. Nếu xây liền khối, khi trụ chuyển động sẽ kéo nứt tường. Một khe nhỏ giữa trụ và đoạn tường đầu tiên giúp mỗi phần tự chuyển động mà không làm nứt phần kia.
Đừng làm trụ quá cao, quá nặng phần đầu. Mái trụ, mũ trụ đúc bê tông nặng, đặt trên cao, là một khối dễ đổ khi có va chạm hoặc gió bão. Ở vùng bão, trụ thấp, gọn, đầu nhẹ an toàn hơn trụ cao lênh khênh.
Bản lề gắn vào chi tiết chôn sẵn. Bản lề, ray lùa nên bắt vào chi tiết thép chôn sẵn khi đổ trụ, không khoan bắt vít vào gạch về sau. Hỏi thợ trước khi đổ: bản lề sẽ bắt vào đâu, có chi tiết chờ chưa.
Trụ phải chịu được va chạm. Xe lùi va vào trụ là chuyện xảy ra ở nhiều nhà. Chân trụ phía trong có thể có ụ chắn thấp hoặc bo góc để bánh xe không quẹt thẳng vào trụ.
Các kiểu cánh cổng và chỗ hợp
Chọn kiểu cánh theo khoảng trống trước và sau cổng, độ dốc mặt sân và ai là người đóng mở mỗi ngày.
| Kiểu cánh | Hợp khi | Cần để ý |
|---|---|---|
| Hai cánh mở vào trong | Sân sau cổng phẳng, đủ chỗ cho cánh quay | Cánh rộng nặng dễ xệ; cần then cài giữ cánh khi mở để gió không đập |
| Một cánh lớn và một cánh nhỏ | Ngày thường chỉ mở cánh nhỏ cho người, xe máy | Tiện cho người già, đỡ phải đẩy cánh nặng |
| Cổng lùa trên ray | Sân sau cổng dốc, hẹp, không có chỗ cho cánh quay | Ray dưới đất hay kẹt sỏi, đất; cần chỗ dọc tường rào để cánh trượt vào |
| Cánh gập nhiều tấm | Cổng rộng mà hai bên chật | Nhiều bản lề, nhiều điểm hỏng; cần bảo dưỡng thường xuyên |
| Cổng tre, gỗ, rào cây truyền thống | Nhà giữ nếp làng, cổng phụ ra vườn | Mối mọt, mục chân; thay định kỳ; hợp cổng phụ hơn cổng chính có xe |
Không nên làm cánh cổng mở ra phía đường làng: cánh mở ra chắn đường, gió đập vào người đi đường. Cổng điện tự động cần nguồn điện đi ngầm trong ống từ nhà ra, có thiết bị chống giật, và vẫn phải mở tay được khi mất điện.
Cầu qua mương và rãnh trước cổng
Nhiều nhà ở đồng bằng có một con mương nhỏ chạy dọc đường làng. Cầu qua mương trước cổng thường là một tấm bản bê tông hoặc vài ống cống đặt ngang rồi đổ đất, đổ mặt. Cái sai hay gặp là đặt ống quá nhỏ hoặc quá cao, chặn dòng mương; mùa mưa nước dâng ngược làm ngập cả đoạn đường.
Khi làm cầu qua mương, cửa ống hoặc lòng cầu phải đủ thông thoáng như lòng mương hai bên, đáy ngang đáy mương, không thấp hơn tạo chỗ đọng, không cao hơn tạo đập. Mép cầu nên có gờ hoặc lan can thấp ở chỗ mương sâu, vì trẻ con và người say rượu đêm về là những người hay ngã xuống mương trước cổng.
Trước khi làm cầu, đứng xem mương lúc mưa to: nước lên tới đâu, chảy nhanh hay chậm, có rác trôi theo không. Cửa cống quá nhỏ sẽ bị rác chặn sau vài trận mưa, biến cầu thành con đập. Nên chừa một cách để vét lòng cống, chẳng hạn một đầu cống có hố thu rác mở được, thay vì đổ bê tông bít kín.
Nếu mương thuộc hệ thống chung của thôn, xã, đừng tự lấp mương làm lối vào. Hỏi trưởng thôn và UBND cấp xã về cách làm cầu qua mương đúng quy định của địa phương, có nơi đã có thiết kế mẫu dùng chung cho cả tuyến.
Những câu nên hỏi thợ trước khi làm cổng
Cổng là hạng mục nhỏ nên hay được giao khoán miệng. Hỏi rõ mấy câu dưới đây và ghi lại câu trả lời, nhất là khi người giám sát ở xa:
- Móng trụ cổng đào sâu, rộng thế nào so với móng tường rào, có ai có chuyên môn xem qua chưa khi trụ to, cánh nặng.
- Bản lề hoặc ray lùa bắt vào đâu: có chi tiết thép chôn sẵn trong trụ không, hay khoan vít vào gạch về sau.
- Cánh cổng nặng khoảng bao nhiêu người mới đẩy nổi, có bánh xe đỡ cánh không, khi mở hết cánh nằm ở đâu, có then giữ cánh không.
- Mặt sân dưới vòng quay của cánh có phẳng không, cánh có quẹt đất khi sân lún nhẹ về sau không.
- Ống luồn dây điện cho đèn cổng, chuông, cổng điện (nếu có) đã chôn chưa, đi đường nào vào nhà.
- Nước mưa trước cổng thoát về đâu, có rãnh ngang hay gờ chặn không.
- Cổng sơn mấy lớp, có lớp chống gỉ không, bảo hành bao lâu và bảo hành những gì.
Với người ở xa, yêu cầu ảnh chụp hố móng trụ trước khi đổ bê tông, có cây thước đặt trong hố. Ảnh này giúp người có chuyên môn xem từ xa và là bằng chứng nếu trụ nghiêng sớm.
Câu hỏi thường gặp
Cổng nên mở vào trong hay mở ra ngoài?
Ở nông thôn, cổng nên mở vào trong đất mình. Cánh mở ra ngoài chắn đường làng, có thể va vào người đi đường và xe cộ, đồng thời gió dễ đập cánh. Nếu sân sau cổng không đủ chỗ cho cánh quay, chọn cổng lùa.
Trụ cổng bị nghiêng có sửa được không?
Tuỳ mức độ. Nghiêng nhẹ do bản lề xệ có thể chỉnh lại bản lề, thêm bánh xe đỡ cánh. Trụ nghiêng rõ, chân trụ nứt, đất quanh chân lún thì thường phải xử lý móng hoặc làm lại trụ; nên nhờ người có chuyên môn xem, đừng chống tạm bằng cây rồi để lâu.
Có cần xin phép xây cổng ở nông thôn không?
Cổng, tường rào trong đất ở của gia đình thường gắn với nhà ở riêng lẻ, nhưng từng địa phương có quy định riêng về khoảng lùi, chiều cao và hành lang đường. Hỏi UBND cấp xã trước khi xây, nhất là khi cổng sát đường liên xã, đường tỉnh.
Cổng điện tự động có hợp với nhà ở quê không?
Hợp khi nhà có người già không đẩy nổi cánh nặng, hoặc mở cổng nhiều lần trong ngày. Cần đi dây điện ngầm trong ống, có cầu dao chống giật, và luôn có cách mở tay khi mất điện. Việc lắp điện cho cổng phải do thợ điện có nghề làm.
Cánh cổng sắt bị gỉ chân thì làm sao?
Chân cánh cổng hay gỉ vì nước đọng ở ray hoặc nước sân bắn lên. Chà sạch gỉ, sơn chống gỉ lại vào mùa khô; sửa chỗ đọng nước dưới chân cổng. Khi chà gỉ, đeo kính bảo hộ và khẩu trang.
Đường làng sắp mở rộng thì có nên xây cổng kiên cố không?
Nên hỏi UBND cấp xã về chỉ giới mở rộng trước. Nếu cổng nằm trong phần sẽ giải toả, làm cổng tạm nhẹ, dễ tháo cho tới khi đường làm xong, rồi mới xây cổng kiên cố lùi vào đúng chỉ giới.