Khoán gọn hay khoán nhân công khi xây nhà ở quê: mỗi cách hợp với ai, hay vỡ ở đâu

Khoán gọn là giao cho thợ cả công lẫn vật tư theo một bản vẽ và danh mục đã thống nhất; khoán nhân công là chủ nhà tự mua vật tư, thợ chỉ nhận tiền công. Khoán gọn hợp với chủ nhà ít thời gian, ở xa; khoán nhân công hợp với chủ nhà ở gần, có người nhà rành vật tư, muốn tự kiểm từng thứ.

Không cách nào tốt tuyệt đối. Mỗi cách chuyển rủi ro sang một phía khác nhau, và cách nào cũng có thể vỡ nếu phạm vi việc không ghi rõ. Bài này so hai cách, chỉ chỗ hay vỡ của từng cách và cách kết hợp mà nhiều gia đình ở quê đang dùng.

So nhanh hai cách khoán

Bảng dưới không có con số tiền, vì đơn giá mỗi vùng, mỗi thời điểm một khác. Nó so những thứ chủ nhà phải bỏ ra ngoài tiền: thời gian, công sức theo dõi, và rủi ro rơi về phía ai.

Trên thực tế, chữ "khoán gọn" ở nông thôn thường không thật sự trọn: nhiều thợ khoán gọn phần thô, còn cửa, thiết bị vệ sinh, đèn, sơn hoàn thiện thì chủ nhà tự chọn. Vì vậy câu hỏi không phải là khoán gọn hay không, mà là khoán gọn những phần nào.

Khoán gọn: tiện nhưng phải ghi chủng loại vật tư

Ưu điểm lớn của khoán gọn là chủ nhà không phải lo chuyện đặt cát, đá, gạch, xi măng, thép theo từng đợt, không phải canh xe chở hàng, không phải đếm bao. Thợ có mối mua quen, biết lúc nào cần gì, công việc ít bị đứt quãng vì thiếu vật tư. Với người đi làm xa xây nhà cho cha mẹ, đây thường là cách duy nhất khả thi.

Rủi ro của khoán gọn nằm ở chỗ chủ nhà khó kiểm thợ đã dùng vật tư gì. Khi giá khoán cố định, mỗi thứ thợ tiết kiệm được là phần thợ hưởng, nên người ít đạo đức có thể dùng gạch loại kém, giảm lượng xi măng trong vữa, bớt thép. Những thứ này bị che lấp sau khi trát, sơn.

Cách giảm rủi ro là ghi rõ trong thoả thuận chủng loại từng vật tư chính: loại gạch, loại xi măng, loại thép theo bản vẽ kết cấu, loại ngói hoặc tôn, loại ống nước, dây điện. Không cần ghi tên hãng, nhưng phải ghi đủ để hai bên cùng hiểu một thứ, ví dụ "gạch đặc nung", "ống nhựa chịu nhiệt cho đường nước nóng".

Chủ nhà hoặc người được nhờ vẫn nên có mặt khi vật tư chính về công trường, nhất là thép trước khi buộc và xi măng trước khi trộn. Chụp ảnh lô hàng. Việc này không phải để bắt lỗi thợ mà để hai bên có cùng căn cứ khi có chuyện.

Khoán nhân công: chủ động nhưng tốn công trông

Khi khoán nhân công, chủ nhà tự chọn và mua vật tư, thợ chỉ nhận tiền công theo khối lượng hoặc theo mét vuông sàn. Chủ nhà biết chính xác mình đã mua gì, chọn được loại mình muốn, và không phụ thuộc vào mối mua của thợ.

Đổi lại, chủ nhà phải làm thêm ba việc. Một là đặt hàng đúng lúc: thợ cần gạch thì gạch phải có, nếu không thợ nghỉ chờ, có khi bỏ sang công trình khác. Hai là nhận và kiểm số lượng, chất lượng khi hàng về. Ba là cất giữ: xi măng phải kê cao, che mưa; thép không để nằm đất ướt; vật tư nhỏ cần chỗ khoá.

Hao hụt là chuyện không tránh được, nhưng mức hao hụt quá lớn thì có vấn đề. Nên thống nhất với thợ trước rằng vật tư thừa cuối công trình là của chủ nhà, thợ báo trước khi cần đặt thêm, và chủ nhà hỏi lý do nếu mức dùng khác xa dự kiến ban đầu.

Khoán nhân công còn có một rủi ro ít người nghĩ tới: khi có lỗi, thợ dễ đổ cho vật tư, chủ nhà dễ đổ cho tay nghề. Ví dụ tường nứt có thể do vữa trộn sai hoặc do gạch kém. Nên mời thợ cùng xem vật tư khi về, và nếu thợ chê loại nào thì đổi ngay từ đầu, ghi lại.

Chỗ hay vỡ của cả hai cách

Dù chọn cách nào, những điểm dưới đây là nơi thoả thuận thường bị hiểu khác nhau. Mỗi điểm nên có một dòng trong giấy:

• Bể tự hoại, hố ga, rãnh thoát nước mưa: có nằm trong phần thợ nhận không.
• Đường điện, nước đi âm tường: thợ xây làm phần đục, đi ống, hay thợ điện nước làm riêng.
• Đào đất và đổ đất thừa: đổ ở đâu, ai thuê xe chở đi.
• Điện, nước thi công: ai trả, lấy từ đâu, có đồng hồ riêng không.
• Lán trại, chỗ ăn ngủ của thợ: chủ nhà có phải lo không.
• Dọn dẹp cuối công trình: thợ dọn tới mức nào.
• Phần sửa lại khi chủ nhà đổi ý giữa chừng: tính thêm thế nào.

Ví dụ giả định: một gia đình khoán gọn phần thô và tưởng gồm cả bể tự hoại. Đến lúc làm, thợ nói bể tự hoại là "phần điện nước". Chỉ một dòng ghi rõ từ đầu là tránh được cả buổi tranh luận và vài ngày dừng việc.

Một chỗ hay vỡ nữa là ranh giới giữa các đội. Khi thợ xây, thợ điện nước, thợ cửa là ba nhóm khác nhau, chỗ giáp nhau như lỗ chờ ống, khung cửa, ổ cắm âm tường dễ thành chỗ không ai nhận. Chủ nhà nên hẹn các đội gặp nhau ít nhất một lần trước khi trát tường để thống nhất ai làm phần nào.

Sổ vật tư: thói quen nhỏ giữ được nhiều tiền

Dù khoán gọn hay khoán nhân công, một cuốn sổ ghi vật tư ở công trường đều có ích. Với khoán nhân công, sổ là cách duy nhất để biết vật tư đi đâu; với khoán gọn, sổ giúp chủ nhà biết thợ đã đưa về những gì, đủ để đối chiếu với danh mục chủng loại đã ghi.

Cách ghi đơn giản: mỗi lần hàng về, ghi ngày, loại hàng, số lượng, người giao, người nhận, kèm một tấm ảnh lô hàng. Mỗi tuần, đếm lại phần còn ở công trường. Chênh lệch nhỏ là hao hụt bình thường; chênh lệch lớn thì hỏi thợ ngay, khi mọi người còn nhớ, đừng để dồn đến cuối.

Người ghi sổ nên là người nhà ở gần, không phải thợ. Với người đi làm xa, có thể nhờ cha mẹ, anh chị em chụp ảnh từng lần hàng về rồi gửi vào nhóm chat gia đình; người con ở xa tự tổng hợp. Cách này không đòi hỏi cha mẹ phải tính toán, chỉ cần chụp và gửi.

Cuối công trình, cuốn sổ cộng với ảnh các mốc thi công là một phần của sổ tay ngôi nhà: biết tường dùng loại gạch gì, mái lợp gì, ống nước loại gì. Mười năm sau khi cần sửa, thợ mới có căn cứ để làm cho khớp với phần cũ, thay vì phải đục ra xem.

Cách kết hợp nhiều nhà đang dùng

Cách phổ biến ở quê là khoán gọn phần thô cho thợ cả: móng, khung, tường, mái, trát. Phần hoàn thiện chia nhỏ: chủ nhà tự chọn và mua gạch lát, thiết bị vệ sinh, cửa, đèn, sơn, rồi thuê thợ chuyên từng phần hoặc khoán nhân công cho chính đội thợ cả.

Lý do là phần thô cần mối mua ổn định và khối lượng lớn, thợ cả làm hiệu quả hơn; còn phần hoàn thiện là chỗ chủ nhà có ý riêng về màu sắc, kiểu dáng, dễ tự chọn, dễ kiểm bằng mắt. Phần đắt tiền như cửa, thiết bị vệ sinh nếu để thợ khoán gọn thì chủ nhà khó biết được mình nhận loại nào.

Phần kết cấu, dù khoán thế nào, vẫn phải theo bản vẽ. Với nhà hai tầng, nhà trên đất yếu, đất dốc, bản vẽ kết cấu nên do người có chứng chỉ lập, và việc kiểm thép, kiểm móng nên có người có chuyên môn xem. Khoán gọn không chuyển được trách nhiệm an toàn của ngôi nhà sang cho thợ một cách trọn vẹn; người ở trong nhà vẫn là gia đình mình.

Cách nào cũng nên lập dự toán trước theo từng phần: phần móng, phần khung, phần mái, phần hoàn thiện, điện nước, công trình phụ, và chừa một phần dự phòng. Dự toán giúp so báo giá của các đội cho đúng, vì đội này tính gộp, đội kia tách rời.

Chọn cách nào: vài câu tự hỏi

Ai sẽ có mặt ở công trường? Nếu không có ai ở gần trông, kiểm hàng, cất giữ vật tư, khoán nhân công sẽ rất mệt và dễ thất thoát. Khoán gọn phần thô là lựa chọn thực tế hơn.

Nhà có rành vật tư không? Có người thân làm nghề xây dựng, biết phân biệt loại gạch, xi măng, thép thì khoán nhân công phát huy lợi thế. Không có thì khoán gọn kèm danh mục chủng loại rõ ràng.

Bản vẽ đã rõ chưa? Bản vẽ càng rõ, khoán gọn càng an toàn vì hai bên cùng biết khối lượng. Bản vẽ sơ sài thì khoán gọn dễ sinh tranh cãi; nên làm rõ bản vẽ trước khi khoán.

Thời gian của mình đáng giá bao nhiêu? Người đang làm công ăn lương ở xa mà phải xin nghỉ nhiều ngày để về đặt hàng thì phần tiết kiệm từ khoán nhân công có khi không bù được thu nhập mất đi.

Có chỗ cất giữ vật tư không? Khoán nhân công cần một chỗ khô, có mái, có khoá để cất xi măng, dây điện, ống nước, phụ kiện. Nhà đang ở chật, không có kho tạm thì vật tư dễ hỏng vì mưa hoặc thất lạc.

Có sẵn sàng giữ kỷ luật ghi chép không? Khoán nhân công đòi hỏi ghi sổ vật tư nhập, xuất mỗi ngày. Nếu biết mình không làm được đều đặn, chọn cách ít phải ghi chép hơn.

Câu hỏi thường gặp

Khoán gọn có phải là thợ lo hết từ đầu tới cuối không?

Không nhất thiết. Ở nông thôn, khoán gọn thường chỉ gồm phần thô, còn hoàn thiện, thiết bị, cửa do chủ nhà chọn. Phải ghi rõ trong thoả thuận khoán gọn gồm những phần việc nào, phần nào không gồm, để tránh hiểu lầm.

Khoán nhân công thì có tiết kiệm hơn không?

Có thể, vì chủ nhà mua vật tư trực tiếp. Nhưng đổi lại phải bỏ thời gian đặt hàng, nhận hàng, trông giữ, và chịu hao hụt. Nếu không có người ở gần trông, phần tiết kiệm có thể mất vào thất thoát và ngày thợ nghỉ chờ vật tư.

Khoán gọn thì làm sao biết thợ dùng đúng vật tư?

Ghi rõ chủng loại vật tư chính trong thoả thuận, có mặt hoặc nhờ người có mặt khi hàng về công trường, chụp ảnh lô hàng, kiểm thép trước khi đổ bê tông. Với kết cấu quan trọng, mời người có chuyên môn xem.

Vật tư thừa cuối công trình thuộc về ai?

Khi khoán nhân công, vật tư do chủ nhà mua nên phần thừa là của chủ nhà. Khi khoán gọn, nên thoả thuận trước. Ghi một dòng trong giấy để cuối công trình không phải tranh luận.

Giá vật tư tăng giữa chừng thì ai chịu?

Với khoán nhân công, chủ nhà chịu trực tiếp. Với khoán gọn, phải thoả thuận trước: thợ chịu trọn, hai bên chia, hay tính lại khi giá thay đổi quá một mức nào đó. Không ghi gì thì dễ thành tranh cãi.

Có nên khoán theo mét vuông sàn không?

Khoán theo mét vuông sàn dễ tính nhưng phải thống nhất cách đo: có tính mái hiên, sân, cầu thang, móng không, mỗi phần tính hệ số thế nào. Ghi rõ cách đo trong giấy để cuối công trình hai bên đo ra cùng một con số.