Chủ nhà kiểm được phần lớn vật liệu bằng mắt và vài thao tác đơn giản ngay khi xe đổ hàng: gạch nung đủ thì gõ kêu, không cong vênh; cát sạch không lẫn bùn; đá đúng cỡ, không lẫn đất; xi măng bao còn nguyên, không vón cục; thép đúng loại trên bản vẽ, không gỉ vảy. Cộng thêm việc đếm số lượng, ghi sổ và cất giữ đúng cách là đã chặn được phần lớn hao hụt và hàng kém ở công trường nhà ở.
Bài này không nêu giá và không nhắc hãng. Mục đích là giúp gia đình, nhất là khi thuê khoán nhân công và tự mua vật liệu, biết nhìn gì, hỏi gì và lưu gì khi nhận hàng. Phần thử nghiệm chuyên sâu như thử cường độ thì cần phòng thí nghiệm, chỉ áp dụng khi kỹ sư yêu cầu.
Vì sao chủ nhà nên có mặt khi nhận vật liệu
Ở nhà ở nông thôn, phổ biến nhất là hai kiểu hợp đồng: khoán trọn gói cả vật liệu lẫn nhân công, và khoán nhân công còn chủ nhà tự mua vật liệu. Với kiểu thứ hai, chủ nhà là người chịu trách nhiệm về vật liệu; với kiểu thứ nhất, vẫn nên kiểm để biết thợ dùng đúng loại đã thoả thuận.
Vật liệu kém thường không lộ ra ngay mà lộ ra sau vài năm: tường thấm vì gạch non, trát bong vì cát lẫn bùn, bê tông yếu vì xi măng đã vón, thép gỉ trong bê tông vì cát nhiễm mặn. Lúc đó rất khó xác định lỗi của ai, và sửa thì tốn gấp nhiều lần.
Có mặt khi nhận hàng cũng giúp giải quyết chuyện thiếu hụt số lượng ngay tại chỗ. Một xe cát thiếu, một chồng gạch nhiều viên vỡ, khi xe còn đó thì dễ nói, khi xe đi rồi thì thành chuyện cãi nhau. Nếu ở xa, hãy nhờ người tin cậy nhận, chụp ảnh, quay video từng chuyến.
Một thói quen tốt là thống nhất trước với người bán: hàng không đạt thì trả lại hoặc đổi, số lượng đếm theo cách nào, ai chịu hao hụt khi bốc dỡ. Ghi những điều này vào tin nhắn hoặc giấy viết tay cũng tốt hơn chỉ nói miệng.
Gạch: nhìn, gõ, bẻ thử vài viên
Màu đều, nung đủ. Gạch đất nung đủ có màu đỏ đều, không có viên quá nhạt màu cam vàng (non lửa) hoặc cháy đen cong vênh (quá lửa). Gạch non hút nước nhiều, dễ mủn, tường xây bằng gạch non dễ thấm.
Gõ hai viên vào nhau. Gạch tốt kêu trong và chắc, gạch non kêu bịch đục. Thử ngẫu nhiên vài cặp ở các vị trí khác nhau trong chồng gạch.
Hình dạng và kích thước. Các viên tương đối đều nhau, mặt phẳng, cạnh thẳng, không cong vênh, không nứt chân chim nhiều. Gạch méo làm mạch vữa dày mỏng không đều và tường không phẳng.
Tỷ lệ vỡ. Đếm số viên vỡ, sứt mẻ khi nhận. Vỡ nhiều do bốc dỡ thô bạo hoặc do gạch giòn; thoả thuận với người bán trước về mức vỡ chấp nhận.
Gạch không nung. Kiểm viên đặc chắc, cạnh không bở, không có vết nứt. Loại gạch này cần đủ thời gian dưỡng ở nơi sản xuất trước khi đem xây, hỏi người bán về điều này.
Vết muối trắng. Gạch có lớp muối trắng loang khi khô có thể đã ngấm nước nhiễm mặn hoặc nguyên liệu chứa nhiều muối, tường xây lên dễ bị loang trắng và bong sơn về sau.
Cát và đá: sạch là tiêu chí số một
Cát cho bê tông, cát xây và cát trát là những loại khác nhau về độ to hạt. Cát hạt to, sạch dùng cho bê tông; cát hạt vừa cho xây; cát hạt mịn cho trát. Dùng lẫn lộn làm vữa và bê tông kém chất lượng, nên hỏi rõ người bán đây là cát dùng cho việc gì.
Cát lẫn bùn, đất sét là lỗi phổ biến nhất. Cách thử đơn giản: nắm một nắm cát ẩm bóp chặt rồi mở tay, cát sạch rời ra và tay không dính bẩn nhiều; cát nhiều bùn vón thành cục, để lại vệt bẩn trên tay. Hoặc cho cát vào chai nước trong, lắc kỹ rồi để lắng, lớp bùn mịn nổi phía trên lớp cát cho biết cát bẩn đến đâu.
Ở vùng ven biển, vùng cửa sông, cần chú ý cát nhiễm mặn. Muối trong cát làm thép trong bê tông gỉ nhanh và làm tường loang trắng. Nếu không chắc nguồn gốc, hỏi người bán cát lấy từ đâu; khi nghi ngờ thì nhờ kỹ sư tư vấn có cần kiểm tra không.
Đá dăm cho bê tông cần đúng cỡ theo yêu cầu, sạch, không lẫn đất, không có quá nhiều viên dẹt, viên bở. Đá bám bụi đất nhiều cần rửa trước khi trộn. Đá và cát đổ trên nền đất trống sẽ lẫn đất ở lớp dưới cùng; nên đổ trên nền đã lót bạt, gạch hoặc sân bê tông.
Xi măng: nguyên bao, không vón, còn hạn và cất kê cao
Xi măng hút ẩm từ không khí và bắt đầu đông cứng ngay trong bao nếu bị ẩm. Bao xi măng tốt khi sờ thấy mềm, bột chảy được; bao có cục cứng sờ thấy qua vỏ là đã bị ẩm một phần. Cục vón bóp không vỡ thì xi măng đó không nên dùng cho bê tông chịu lực.
Khi nhận, kiểm bao còn nguyên, không rách, không ướt, có in ngày sản xuất. Xi măng để lâu dù không bị ẩm cũng yếu dần, nên mua vừa đủ dùng trong vài tuần thay vì mua một lần cho cả công trình, nhất là vào mùa mưa.
Xi măng phải cất trong lán, nhà kho có mái che kín, kê cao khỏi nền bằng ván hoặc pallet, cách tường một khoảng để không hút ẩm từ tường. Không xếp quá cao để bao dưới cùng không bị nén vón. Dùng theo nguyên tắc hàng về trước dùng trước.
Thợ đôi khi trộn vữa, bê tông bằng cách ước chừng xô, xẻng. Chủ nhà nên hỏi tỷ lệ trộn theo thiết kế, xem thợ đong bằng thùng có thể tích cố định không. Bớt xi măng là cách ăn bớt khó phát hiện nhất, vì bê tông vữa nhìn bằng mắt gần như giống nhau.
Thép: đúng loại trên bản vẽ, không gỉ vảy, cất khỏi đất
Thép xây dựng có nhiều loại đường kính và cấp độ bền khác nhau. Bản vẽ kết cấu ghi rõ loại thép dùng cho từng bộ phận. Khi nhận, so ký hiệu dập nổi trên thanh thép và nhãn bó thép với loại đã đặt, đo thử đường kính một vài thanh nếu có thước kẹp.
Gỉ nhẹ bề mặt màu nâu đều, lau tay chỉ bám bột mỏng thường không ảnh hưởng, thậm chí giúp bê tông bám tốt. Gỉ thành vảy bong ra, thanh thép bị rỗ, mỏng đi thì không nên dùng cho kết cấu. Thép dính dầu, bùn phải làm sạch trước khi buộc.
Thép cần kê cao khỏi mặt đất bằng gỗ hoặc gạch, che bạt khi chưa dùng lâu, tránh để ngâm trong nước mưa. Ở vùng ven biển, không để thép phơi lâu ngoài trời trước khi đổ bê tông.
Bốc dỡ thép dài cần ít nhất hai người, đeo găng, cẩn thận với đầu thanh khi quay người. Không để trẻ nhỏ chơi quanh bãi thép, nhất là khi thép đã được cắt sẵn có đầu nhọn chĩa ra.
Ngói, tôn, gạch lát và nước trộn: những thứ hay bị quên kiểm
Ngói đất nung kiểm giống gạch: màu đều, gõ kêu, không cong vênh, không nứt. Ngoài ra cần xếp thử vài viên khớp vào nhau xem các gờ móc có ăn khớp không, vì ngói lệch khuôn sẽ để hở khe và dột. Ngói nên mua dư một ít cùng lô để sau này thay viên vỡ không bị lệch màu, lệch kiểu.
Tôn kiểm độ dày ghi trên tấm hoặc hoá đơn, mặt sơn không trầy xước sâu, không móp ở sóng, chiều dài tấm đúng như đã đặt để tránh phải nối giữa mái. Tôn xếp chồng ngoài trời mưa có thể đọng nước giữa các tấm và gỉ trắng chỉ sau ít ngày; nên xếp nghiêng, kê cao và che kín.
Gạch lát nền, gạch ốp tường thường nhận theo thùng. Mở vài thùng ở các vị trí khác nhau, xem các viên có cùng lô, cùng sắc màu không, góc cạnh có sứt không. Mua dư một ít cùng lô để thay thế về sau, vì lô khác dù cùng mã cũng có thể lệch màu thấy rõ.
Nước trộn vữa, bê tông cũng là vật liệu. Nước bẩn, nước ao có bùn, nước nhiễm mặn hoặc nước đã dùng rửa dụng cụ dính dầu không nên dùng. Ở vùng nước giếng nhiễm phèn, nhiễm mặn, nên hỏi kỹ sư có cần dùng nguồn nước khác cho bê tông kết cấu không.
Bãi vật liệu: bố trí để ít hao hụt và an toàn
Hao hụt ở công trường nhà ở thường không do mất cắp mà do bố trí kém: cát đổ xa chỗ trộn phải xúc đi xúc lại, gạch xếp sát lối xe nên vỡ, xi măng để ngoài trời gặp mưa bất chợt. Dành nửa ngày trước khởi công để vạch chỗ để từng loại vật liệu là việc nhỏ mà lợi lâu.
Nguyên tắc chung: chỗ để phải bằng phẳng, cao ráo, gần nơi dùng nhưng không chắn lối đi, xe vào đổ được mà không phải cán qua đường ống hay hố móng. Cát, đá đặt cạnh chỗ trộn; gạch đặt gần tường đang xây; xi măng trong lán; thép ở chỗ có mặt bằng dài để gia công.
Bãi vật liệu là nơi trẻ nhỏ trong xóm hay ra chơi: leo đống cát, trèo chồng gạch, nghịch thép. Chồng gạch cao có thể đổ, thép có đầu nhọn, hố vôi và hố móng có nước đều nguy hiểm. Cần rào tạm, nhắc người lớn trong nhà và hàng xóm để ý, và cuối ngày gom dụng cụ, che hố.
Nếu công trình nằm sát đường làng, đừng đổ vật liệu ra lòng đường hay mương thoát nước chung. Cát trôi xuống mương gây tắc, đống vật liệu chiếm đường gây tai nạn ban đêm và mất lòng hàng xóm. Có thể bàn với chính quyền thôn, xã nếu buộc phải tập kết tạm ngoài đường.
Sổ nhận hàng: ghi gì, đếm thế nào
Một cuốn sổ đơn giản hoặc bảng trong điện thoại, mỗi chuyến hàng một dòng, có ảnh đi kèm, là công cụ giám sát hiệu quả nhất của chủ nhà. Bảng dưới gợi ý cách đếm cho từng loại.
| Vật liệu | Cách đếm khi nhận | Ghi chú nên lưu |
|---|---|---|
| Gạch | Đếm theo chồng, số hàng nhân số viên mỗi hàng | Số viên vỡ, ảnh chồng gạch |
| Cát, đá | Đo kích thước thùng xe (dài, rộng, cao phần chứa hàng) để ước khối | Ảnh thùng xe trước khi đổ, loại cát hoặc cỡ đá |
| Xi măng | Đếm bao, xem ngày sản xuất trên bao | Số bao rách, ẩm, ngày sản xuất |
| Thép | Đếm bó, đếm thanh, xem ký hiệu | Loại, đường kính, tình trạng gỉ |
| Ngói, tôn | Đếm viên hoặc tấm, đo chiều dài tấm | Số viên vỡ, tấm móp méo |
Cuối mỗi tuần, đối chiếu lượng đã nhận với khối lượng công việc đã làm. Chênh lệch lớn là lúc nên hỏi thợ cả, không phải để buộc tội mà để hiểu hao hụt nằm ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Tự mua vật liệu hay để thợ mua thì tốt hơn?
Tự mua giúp chủ động chất lượng và nguồn gốc nhưng tốn thời gian và phải có người nhận hàng. Để thợ mua thì nhẹ việc hơn nhưng cần thoả thuận rõ loại vật liệu và cách kiểm. Dù chọn cách nào, chủ nhà vẫn nên tự kiểm khi hàng về và ghi sổ.
Cát nhiễm mặn nhận biết thế nào?
Cát lấy ở vùng ven biển hoặc cửa sông có thể nhiễm mặn. Nếm thử một nhúm thấy vị mặn, hoặc cát khi khô để lại vệt trắng, là dấu hiệu đáng ngờ. Tốt nhất hỏi nguồn gốc cát và khi nghi ngờ thì nhờ kỹ sư tư vấn kiểm tra trước khi dùng cho bê tông.
Xi măng bị vón nhẹ có dùng được không?
Cục vón bóp tay vỡ vụn thành bột thì có thể dùng cho việc phụ như xây, trát không chịu lực. Cục cứng bóp không vỡ thì không nên dùng, nhất là cho bê tông móng, cột, dầm, sàn. Khi không chắc, hỏi kỹ sư và để riêng bao đó ra.
Thép bị gỉ có cần đánh sạch trước khi buộc không?
Gỉ nhẹ bề mặt thường không cần đánh. Gỉ vảy bong ra phải được cạo sạch bằng bàn chải sắt; thanh thép đã rỗ, mỏng đi thì không nên dùng cho kết cấu. Dầu mỡ, bùn đất bám trên thép cũng phải làm sạch để bê tông bám tốt.
Đo khối cát trên xe như thế nào cho đúng?
Đo phần lòng thùng chứa hàng gồm chiều dài, chiều rộng và chiều cao hàng thực tế, nhân với nhau để ra thể tích. Hàng chất ngọn thì ước thêm phần ngọn. Chụp ảnh thùng xe trước khi đổ để có căn cứ nếu số lượng bị tranh cãi.
Mùa mưa nên chuẩn bị chỗ để vật liệu thế nào?
Dựng lán có mái cho xi măng và các vật liệu sợ ẩm, kê cao khỏi nền. Cát đá đổ trên nền cao, có bạt phủ và rãnh thoát nước xung quanh để không bị trôi. Thép kê cao và che bạt. Mua xi măng từng đợt nhỏ thay vì trữ nhiều.