Nhà ở quê chọn cách làm nước nóng theo ba câu hỏi: vùng mình lạnh bao nhiêu tháng trong năm, nhà có mái hứng nắng tốt và nước đủ sạch không, và ai sẽ dùng nước nóng vào giờ nào. Bình nóng lạnh điện gọn và rẻ lúc lắp nhưng tốn điện; máy nước nóng năng lượng mặt trời gần như không tốn điện khi có nắng nhưng cần mái chịu tải và nước ít cặn; bơm nhiệt tiết kiệm điện hơn bình thường nhưng phức tạp hơn.
Ở miền Bắc, vùng núi phía Bắc và cao nguyên Lâm Đồng, mùa đông tắm nước lạnh là chuyện nguy hiểm với người già và trẻ nhỏ. Ở Nam Bộ, nhiều nhà gần như không cần nước nóng. Bài này so sánh ở góc chủ nhà: hiểu nguyên lý, biết rủi ro, biết hỏi thợ. Không có tên hãng hay giá, vì hai thứ đó đổi liên tục.
Ba cách làm nước nóng phổ biến ở nhà ở quê
Mỗi cách có chỗ mạnh, chỗ yếu riêng. Bảng sau đặt chúng cạnh nhau theo những điều chủ nhà ở quê hay quan tâm:
| Tiêu chí | Bình nóng lạnh điện | Máy năng lượng mặt trời | Bơm nhiệt |
|---|---|---|---|
| Nguồn năng lượng | Điện, đun bằng thanh nhiệt | Nhiệt trực tiếp từ nắng, có thể kèm thanh điện phụ | Điện, nhưng lấy nhiệt từ không khí nên dùng ít điện hơn |
| Phụ thuộc thời tiết | Không | Có; ngày âm u, mưa dài nước kém nóng | Ít; kém hiệu quả hơn khi trời rất lạnh |
| Đặt ở đâu | Trong nhà vệ sinh, trên tường chắc | Trên mái, mái phải chịu tải và hứng nắng | Ngoài trời hoặc chỗ thoáng, có cục ngoài như máy lạnh |
| Nhạy với nước nhiều cặn | Có, thanh nhiệt đóng cặn | Có, ống và bồn đóng cặn | Có, bộ trao đổi nhiệt đóng cặn |
| Độ phức tạp khi sửa | Thấp, thợ ở đâu cũng sửa được | Trung bình, cần lên mái | Cao hơn, cần thợ hiểu loại máy này |
Không có lựa chọn tốt nhất cho mọi nhà. Nhà ông bà ở hai người, chỉ tắm nước nóng mấy tháng rét, một bình điện nhỏ là đủ. Nhà đông người ở vùng lạnh dài như vùng núi phía Bắc hay cao nguyên, nắng mùa đông vẫn khá, máy năng lượng mặt trời đáng tính. Nhà dùng nhiều nước nóng quanh năm, không có mái phù hợp thì bơm nhiệt là hướng đáng hỏi.
Ước lượng nhu cầu nước nóng của gia đình trước khi chọn
Trước khi hỏi thợ loại máy nào, nên tự ghi lại vài điều: nhà có mấy người tắm nước nóng, tắm vào giờ nào, có ai tắm lâu hay tắm bồn không, có dùng nước nóng rửa bát, giặt không, và bao nhiêu tháng trong năm cần. Nhà mà mọi người tắm dồn vào một khung giờ buổi tối cần lượng nước nóng trữ sẵn lớn hơn nhà tắm rải rác. Người lớn tuổi thường cần nước ấm cả vào buổi sáng để rửa mặt, ngâm chân mùa rét.
Dung tích bình, số ống của máy năng lượng mặt trời, cỡ bơm nhiệt đều do thợ hoặc người bán tính theo những thông tin này. Chọn thiếu thì người tắm sau cùng gặp nước nguội; chọn thừa thì tốn điện đun nước không dùng tới, bồn to chiếm mái. Nhà có con cháu về đông dịp Tết có thể chấp nhận vài ngày thiếu nước nóng, hoặc đun thêm bằng ấm, thay vì lắp máy lớn cho cả năm chỉ vì một tuần.
Một câu nên tự hỏi nữa: nhà vệ sinh nằm ở đâu so với chỗ đặt máy. Nhà có hai nhà vệ sinh cách xa nhau thường hợp với hai nguồn nhỏ tại chỗ hơn một nguồn lớn kéo ống dài.
Bình nóng lạnh điện: an toàn là chuyện đầu tiên
Bình nóng lạnh là thiết bị điện đặt ngay trong chỗ ẩm ướt nhất nhà, và người dùng đứng chân trần trên nền ướt. Những vụ điện giật trong nhà tắm thường liên quan tới bình nóng lạnh rò điện mà nhà không có cầu dao chống giật, không có nối đất. Vì vậy ba thứ không được thiếu: đường dây riêng từ tủ điện có aptomat và cầu dao chống giật, dây nối đất nối vào vỏ bình, và ổ cắm hay công tắc đặt cao, xa vòi sen.
Bình có van an toàn để xả bớt áp khi nước nóng nở ra. Van này đôi khi nhỏ giọt, đó là bình thường; người dùng không được bịt van lại cho khỏi nhỏ nước. Van an toàn hỏng hoặc bị bịt là lúc bình có thể phồng, rò hay nguy hiểm hơn. Ống xả của van nên dẫn ra phễu thu, không để chảy dọc tường.
Nhiều người có thói quen tắt bình trước khi tắm cho chắc. Đó là thói quen tốt với nhà chưa có cầu dao chống giật, nhưng không thay được việc lắp nó. Nhà có người già hay quên, nên dùng loại có hẹn giờ hoặc tự ngắt khi đủ nóng. Bình treo phải bắt vào tường đặc, không treo lên vách thạch cao, tường gạch rỗng nứt.
Mọi việc lắp, thay, đấu dây bình nóng lạnh nên do thợ có nghề làm. Mỗi năm một lần, nhờ thợ kiểm thanh nhiệt, xả cặn đáy bình, kiểm dây nối đất, nhất là ở vùng nước giếng nhiều vôi.
Máy nước nóng năng lượng mặt trời: hợp khi nào
Loại phổ biến gồm một dãy ống thuỷ tinh hai lớp hút nhiệt, cắm vào một bồn chứa cách nhiệt đặt trên mái. Nước nóng lên trong ống, nhẹ hơn nên tự đi lên bồn, nước lạnh đi xuống, cứ thế tuần hoàn không cần bơm. Cũng có loại tấm phẳng, bền hơn với va đập nhưng nguyên lý tương tự. Vì bồn đặt trên cao, nước nóng chảy xuống nhà nhờ trọng lực, nên máy thường lắp cùng hoặc cao hơn bồn nước lạnh.
Máy hợp với nhà có mái hứng nắng tốt, ít bóng cây, mái chịu được bồn đầy nước, và vùng có nắng cả trong mùa lạnh. Miền Bắc có những đợt mưa phùn, nồm kéo dài nhiều ngày, nước kém nóng, nên nhiều nhà chọn loại có thanh điện phụ để đun thêm khi cần. Ở vùng cao như Đà Lạt cũ (nay thuộc Lâm Đồng), đêm có thể rất lạnh; ống thuỷ tinh và đường ống trên mái cần loại chịu được, tránh nước đọng đóng băng ở nơi có sương muối.
Bồn đầy nước trên mái là một tải tập trung lớn. Mái tôn trên xà gồ mỏng hay mái ngói cũ không nên đặt thẳng lên; cần giá đỡ bắt vào kết cấu chịu lực hoặc đặt trên sàn mái bê tông. Nhà vùng bão phải chằng neo kỹ. Nếu không chắc mái chịu được, nhờ người có chuyên môn xem trước khi lắp.
Nước giếng nhiều vôi, sắt làm ống thuỷ tinh và bồn đóng cặn, nước nóng kém dần qua năm. Nên có lõi lọc thô trước khi vào máy và vệ sinh định kỳ. Leo mái để vệ sinh hay thay ống vỡ là việc trên cao, chỉ làm khi mái khô, có người hỗ trợ, có dây an toàn với mái cao.
Bơm nhiệt: tiết kiệm điện nhưng cần tính kỹ
Bơm nhiệt làm nước nóng theo nguyên lý giống máy lạnh chạy ngược: lấy nhiệt từ không khí bên ngoài, nén lại và chuyển vào nước. Vì phần lớn nhiệt lấy từ không khí, lượng điện tiêu thụ ít hơn đáng kể so với đun trực tiếp bằng thanh nhiệt cho cùng một lượng nước nóng. Máy thường có cục ngoài trời và một bồn chứa.
Bơm nhiệt chạy tốt nhất khi không khí không quá lạnh; ở vùng núi rất lạnh, hiệu quả giảm và nhiều máy có thanh điện phụ. Máy phức tạp hơn, cần thợ hiểu loại thiết bị này để lắp và bảo trì, và cục ngoài trời phát ra tiếng ồn như máy lạnh. Ở vùng nông thôn xa, nên hỏi trước có thợ quanh vùng sửa được không.
Bơm nhiệt hợp với nhà dùng nhiều nước nóng mỗi ngày: nhà đông người, nhà có người già tắm nước ấm quanh năm, nhà có quán ăn nhỏ cần nước nóng rửa bát. Nhà chỉ dùng nước nóng vài tháng rét mỗi năm thì lợi ích tiết kiệm điện khó bù được độ phức tạp.
Đường ống nước nóng: vì sao mở vòi lâu mới có nước nóng
Nước nóng từ bình hay bồn phải chảy qua ống tới vòi. Nước nằm sẵn trong ống đã nguội từ lần dùng trước, nên mở vòi phải xả hết đoạn nước nguội đó mới tới nước nóng. Ống càng dài, phải chờ càng lâu, tốn nước. Đây là lý do nên đặt nguồn nước nóng gần chỗ dùng: bình nóng lạnh treo ngay trong nhà vệ sinh, máy năng lượng mặt trời đặt trên mái ngay phía trên nhà vệ sinh.
Nhà có nhà vệ sinh ở hai đầu thì có khi hợp lý hơn khi dùng hai bình nhỏ riêng thay vì một nguồn chung kéo ống dài. Đường ống nước nóng phải là loại ống chịu nhiệt, nối bằng hàn nhiệt, và nên có lớp bọc cách nhiệt ở đoạn đi ngoài trời hay đi qua mái. Ống nước nóng đi ngoài trời không bọc, mùa đông nước tới vòi đã nguội đáng kể.
Một mẹo đơn giản để bớt chờ: đặt vòi sen và bồn rửa mặt dùng nước nóng ở phía tường gần nguồn nhất, và đi ống nước nóng theo đường ngắn nhất tới đó trước, các điểm ít dùng nước nóng như vòi bếp đặt sau. Lúc vẽ nhà mà nghĩ tới điều này thì gần như không tốn thêm gì.
Với máy năng lượng mặt trời, nước nóng có thể rất nóng vào chiều hè. Nên có van trộn để điều chỉnh, và nhắc người già, trẻ nhỏ thử nước bằng tay trước khi xối lên người để tránh bỏng.
Những nguyên tắc an toàn với mọi loại máy nước nóng
Không dùng máy nước nóng đốt ga đặt trong phòng tắm kín. Loại đốt ga sinh khí cacbon monoxit không màu, không mùi; phòng tắm nhỏ, kín cửa có thể gây ngộ độc, ngất. Nếu dùng, máy phải đặt ngoài trời hoặc có ống thải ra ngoài theo đúng hướng dẫn, do thợ có nghề lắp.
Có cầu dao chống giật và nối đất cho mọi máy dùng điện. Kể cả máy năng lượng mặt trời có thanh điện phụ.
Kiểm nhiệt độ nước trước khi tắm cho trẻ và người già. Da trẻ nhỏ và người già mỏng, bỏng nhanh hơn người lớn khoẻ mạnh.
Không tự sửa phần điện của máy. Thay thanh nhiệt, đấu dây, sửa bo mạch là việc của thợ, sau khi đã ngắt điện. Thấy vỏ bình có nước rỉ, có mùi khét hay tê tay khi chạm vòi nước nóng thì ngắt aptomat của bình ngay và gọi thợ, không dùng tiếp.
Người già tắm nước nóng mùa rét. Làm ấm nhà tắm trước, tắm nhanh, không tắm khuya, không tắm ngay sau bữa ăn no hay sau khi uống rượu; có người nhà biết đang tắm.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để bình nóng lạnh bật suốt ngày không?
Không cần thiết và tốn điện. Phần lớn bình có lớp cách nhiệt giữ nước nóng nhiều giờ. Bật trước giờ tắm một khoảng, hoặc dùng loại có hẹn giờ. Nhà chưa có cầu dao chống giật thì càng nên tắt bình khi tắm, nhưng việc cần làm là lắp cầu dao chống giật.
Máy nước nóng năng lượng mặt trời có dùng được ở miền Bắc mùa đông không?
Dùng được, nhưng những đợt mưa phùn, trời âm u nhiều ngày nước sẽ chỉ ấm hoặc nguội. Vì vậy nhiều nhà miền Bắc chọn loại có thanh điện phụ hoặc giữ thêm một bình điện nhỏ dự phòng. Ngày có nắng, kể cả nắng hanh mùa đông, máy vẫn làm nóng tốt.
Nước giếng nhiều vôi có lắp máy nước nóng được không?
Được, nhưng thiết bị sẽ đóng cặn nhanh, nước nóng kém dần và tuổi thọ giảm. Nên có lõi lọc thô hoặc thiết bị làm mềm nước ở đầu đường ống, và vệ sinh, xả cặn định kỳ. Hỏi thợ địa phương xem các nhà quanh vùng thường xử lý thế nào.
Bình nóng lạnh bị nhỏ giọt ở van có sao không?
Van an toàn nhỏ giọt khi bình đang đun là bình thường, vì nước nóng nở ra cần lối thoát. Nhưng nếu chảy thành dòng liên tục, hoặc nhỏ cả khi không đun, có thể van hỏng hay áp nước quá cao, nên nhờ thợ kiểm. Không bịt van lại.
Có nên dùng điện mặt trời để chạy bình nóng lạnh không?
Được, nhưng nếu mục đích chính chỉ là nước nóng, dùng máy nước nóng năng lượng mặt trời lấy nhiệt trực tiếp thường đơn giản hơn. Điện mặt trời hợp hơn khi nhà có nhiều nhu cầu điện ban ngày khác. Hai thứ có thể cùng tồn tại trên các mặt mái khác nhau.