Nhà ở nông thôn nên có ba đường nước tách nhau: nước mưa từ mái và sân đi rãnh hở hoặc ống riêng ra mương, ao, cống chung; nước xám từ tắm, giặt, rửa đi qua hố ga có lưới chắn rác rồi ra hố thấm hoặc cống; chỉ nước từ bồn cầu mới vào bể tự hoại. Gộp ba đường làm một là nguyên nhân của bể phốt trào khi mưa, sân lầy, chân tường ẩm mốc và mùi hôi quanh nhà.
Thoát nước là phần không ai khen khi làm đúng, nhưng làm sai thì cả nhà sống chung với nó mỗi mùa mưa. Ở vùng đồi, nước mưa chảy tràn còn gây xói chân móng và sạt taluy. Bài này đi từ mái xuống đất, chỉ ra những chỗ chủ nhà nên nhìn và những câu nên hỏi thợ trước khi đổ sân.
Nước từ mái: máng xối và ống đứng
Mái nhà là nơi gom nước lớn nhất. Một trận mưa rào nhiệt đới đổ xuống mái tôn hay mái ngói vài chục mét vuông tạo ra dòng nước rất mạnh ở mép mái. Nếu không có máng xối, nước rơi thẳng xuống chân tường, bắn bùn lên tường, xói đất chân móng và làm hiên trước lúc nào cũng ướt. Nhà mái ngói truyền thống thường có mái đua rộng để đẩy nước xa tường; nhà mái tôn mới, mái đua ngắn, càng cần máng xối.
Máng xối phải đủ lớn, dốc đều về phía ống đứng, có lưới chắn lá ở miệng ống. Nhà gần cây cao như xoài, mít, tre thì lá rụng rất nhanh làm tắc máng; máng tắc tràn nước ngược vào trần, gây dột mà chủ nhà tưởng là mái thủng. Ống đứng nên có đủ số lượng để mỗi ống không phải gánh quá dài một đoạn máng, đi ngoài tường hoặc trong hộp có chỗ mở thông tắc.
Chân ống đứng không nên đổ thẳng xuống đất trống. Đặt một hố nhận nước hay cho chảy vào rãnh xây, và tạo dốc dẫn nước ra xa nhà. Nhà muốn trữ nước mưa thì nối ống đứng vào bể chứa có nắp, có cách bỏ những phút nước đầu trận mưa mang theo bụi bẩn trên mái.
Vệ sinh máng xối là việc trên cao. Chỉ làm khi trời khô, có thang chắc, có người giữ thang, không đứng trên mái tôn ướt hay mái ngói cũ mục; nhà hai tầng nên thuê người có dây an toàn.
Rãnh quanh nhà và độ dốc của nền đất
Nền đất quanh nhà phải dốc ra ngoài, không dốc vào chân tường. Nghe đơn giản nhưng rất nhiều nhà ở quê làm sân cao hơn nền nhà sau vài lần tôn sân, hoặc lấp đất vườn cao dần qua năm tháng, đến lúc nước mưa chảy ngược vào hiên. Nguyên tắc là nền nhà cao nhất, hiên thấp hơn, sân thấp hơn nữa, rồi tới rãnh.
Một rãnh thoát chạy quanh nhà, cách chân tường một khoảng, giúp gom nước mái và nước sân. Rãnh hở dễ vét bùn, rãnh có nắp đan thì an toàn cho trẻ nhỏ và xe đi qua; nắp nên có khe hay lỗ để nước xuống được và nhấc lên được khi cần vét. Rãnh nên dốc đều về một điểm thoát, và chỗ thoát cuối phải được hỏi ý xóm: ra mương chung, ao nhà mình, hay cống dọc đường.
Ở vùng đồi, nước mưa từ phía trên dốc chảy xuống nhà là mối lo lớn hơn nước từ mái. Cần một rãnh chặn ở phía trên nhà, cắt ngang dòng nước tràn và dẫn nó vòng qua hai bên nhà. Nhà xây sát taluy, nền dốc hay có dấu hiệu nứt đất thì phần thoát nước và gia cố mái dốc phải được người có chuyên môn tính, không chỉ dựa vào kinh nghiệm thợ.
Hố ga: chỗ nhỏ quyết định đường ống có tắc hay không
Hố ga là gì. Một hố nhỏ có nắp trên đường ống thoát, nơi cát, rác, mỡ lắng lại trước khi nước chảy tiếp. Nhờ hố ga, ống phía sau ít bị tắc, và khi tắc thì có chỗ mở ra thông.
Đặt ở đâu. Ở chỗ ống đổi hướng, chỗ nhiều ống gặp nhau, và cách nhau đều trên đoạn ống dài. Hố ga ngay sau bếp nên có ngăn tách mỡ.
Có lưới chắn rác và bẫy mùi. Lưới giữ lại lá, tóc, rác; bẫy nước hay nắp kín ngăn mùi từ cống bay lên. Hố ga gần cửa sổ phòng ngủ mà không có nắp kín là nguồn mùi thường xuyên.
Nắp nhấc được. Nắp hố ga không lát gạch cố định, không xây bậc đè lên. Ghi vị trí hố ga vào sơ đồ nhà.
Vét định kỳ. Trước mùa mưa nên mở nắp vét bùn, mỡ. Đây là việc gia đình tự làm được, đeo găng tay, ủng, và không để trẻ đến gần hố đang mở.
Đủ sâu, đủ rộng để thao tác. Hố ga quá nhỏ thì tay không đưa vào vét được, quá nông thì lớp cặn dày lên nhanh chạm miệng ống. Hỏi thợ đáy hố ga thấp hơn miệng ống ra bao nhiêu để có chỗ lắng, và để nắp đủ rộng cho một cái xẻng nhỏ.
Hố thấm và bãi lọc cho nước xám
Ở nhiều vùng quê chưa có cống chung thu gom nước thải, nước xám thường được cho ngấm vào đất qua hố thấm. Hố thấm là một hố đào, đổ lớp sỏi, đá, có thể lót gạch vỡ xếp thoáng, để nước thấm dần ra đất xung quanh. Hố thấm phải đặt xa giếng, thấp hơn giếng, xa móng nhà, và nước vào hố phải qua hố ga lắng cặn trước, nếu không hố nhanh bít.
Một số gia đình làm bãi lọc trồng cây: nước xám chảy qua một luống đất cát, sỏi trồng cây ưa nước như chuối, môn, khoai nước, rễ cây và đất giữ lại một phần chất bẩn. Cách này hợp với nhà vườn rộng, nhưng phải đặt xa giếng và không trồng rau ăn sống trên đó. Bãi lọc làm tốt thì không có mùi, không đọng nước bề mặt.
Đất sét chặt thấm rất chậm, hố thấm nhanh đầy; đất cát thấm nhanh nhưng dễ đưa chất bẩn đi xa; vùng nước ngầm nông thì hố thấm gần như luôn đầy nước. Ở những nơi này, nên hỏi thợ địa phương và cán bộ môi trường cấp xã về cách thoát phù hợp, có khi phải dẫn nước ra cống chung hoặc mương có xử lý.
Một nguyên tắc chung: không xả nước thải sang đất nhà bên, không xả xuống ao cá, không xả ra đường làng. Nhiều mâu thuẫn hàng xóm ở nông thôn bắt đầu từ một ống nước thải chĩa sang vườn nhà khác.
Thoát nước trong nhà: ống đứng, bẫy mùi và chỗ thông tắc
Bên trong nhà, nước thải đi từ chậu rửa, phễu thu, bồn cầu theo các ống nhánh vào ống chính rồi ra ngoài. Mỗi điểm thu nước nên có bẫy nước, tức một đoạn ống cong hay hộp giữ lại một lớp nước, để chặn mùi và côn trùng từ đường ống đi ngược lên. Chậu rửa không có ống cong bên dưới, phễu thu mua loại rẻ không có bẫy, là lý do của mùi cống trong bếp và nhà vệ sinh ở rất nhiều nhà mới.
Nhà hai tầng có ống đứng đi từ tầng trên xuống. Ống đứng cần có đường thông hơi lên mái; thiếu thông hơi, mỗi lần xả bồn cầu tầng trên, nước chảy mạnh tạo áp hút làm cạn bẫy nước ở các phễu tầng dưới, mùi lại bốc lên. Ống đứng đi trong hộp kỹ thuật thì hộp phải có cửa thăm ở chân, chỗ ống chuyển từ đứng sang ngang, vì đây là chỗ hay tắc nhất.
Ống nằm ngang dưới nền cần độ dốc đều. Thợ hay đặt ống võng ở giữa vì nền đất lún sau khi lấp; chỗ võng giữ cặn và thành điểm tắc lâu dài. Khi đặt ống, nên kê đỡ chắc và lấp đất, cát đầm từng lớp chứ không đổ ào. Chủ nhà có mặt lúc này chỉ cần hỏi: ống đã thử thoát nước chưa, đổ nước ở đầu này có ra đều ở đầu kia không, trước khi lấp.
Những dấu hiệu thoát nước có vấn đề
Hệ thoát nước hỏng thường báo hiệu từ sớm. Để ý các dấu hiệu sau, nhất là sau mỗi trận mưa lớn:
- Chân tường ngoài ẩm thành vệt cao dần, rêu mọc, vữa bong; chân tường trong nhà có muối trắng.
- Sân đọng vũng sau mưa vài giờ chưa rút, có chỗ lún trũng.
- Nước chảy ngược vào hiên hoặc vào nhà qua ngưỡng cửa.
- Phễu thu nhà vệ sinh, chậu rửa thoát chậm hoặc sủi bọt, có mùi khi trời mưa.
- Đất quanh chân móng bị xói thành rãnh, lộ móng, hoặc có vết nứt ở góc nhà.
- Hố ga, hố thấm tràn nước lên mặt đất.
Cách kiểm nhanh nhất là đi một vòng quanh nhà ngay trong lúc mưa to, cầm ô và đèn pin: nhìn nước từ máng xối rơi xuống đâu, rãnh có chảy hay tràn, nước sân đi về đâu. Mười phút trong mưa cho biết nhiều hơn cả buổi xem lúc trời khô.
Nứt tường kèm lún nền hay xói móng là dấu hiệu cần kỹ sư hoặc người có chuyên môn xem, không chỉ sửa đường nước. Các dấu hiệu còn lại phần nhiều xử lý được bằng cách nâng lại độ dốc, thêm máng xối, thông hố ga, tách nước mưa khỏi đường thải.
Làm thoát nước khi đổ sân, tôn nền
Khi gia đình tôn cao sân, làm sân phơi mới, lát lối đi, đó là lúc thoát nước hay bị phá vỡ nhất. Trước khi đổ, nên nhìn tổng thể: nước của sân này đi về đâu, có lấp mất rãnh cũ không, có cao hơn nền hiên không. Sân phơi lúa, phơi cà phê rộng cần dốc nhẹ về rãnh, đủ để nước không đọng mà hạt phơi không trôi.
Tôn nền nhà cũ cho khỏi ngập là việc phổ biến ở vùng thấp, nhưng nâng nền nhà mà quên nâng hố ga, ống thoát thì nước lại chảy ngược. Mỗi lần nâng nền phải tính lại cao độ của toàn bộ đường thoát từ trong nhà ra tới điểm xả. Nếu cả xóm cùng tôn nền, đường làng cũng tôn, thì nước từ đường sẽ đổ vào nhà nào thấp nhất; nên bàn với xóm trước.
Vùng đồng bằng thấp và vùng ven sông hay bị triều cường, nước ngoài mương dâng cao hơn miệng ống thoát của nhà, nước chảy ngược vào. Ở những nơi này, miệng xả nên có nắp lật một chiều hoặc van chặn mà người nhà đóng được khi nước lên, và hố ga cuối cùng nên có nắp kín.
Cuối cùng, nên chụp ảnh và vẽ lại đường ống, hố ga, rãnh sau mỗi lần sửa, cất vào hồ sơ nhà. Người sửa sau sẽ biết ống chạy dưới sân ở đâu, tránh đục trúng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho nước mưa chảy vào bể tự hoại cho bể đỡ đầy cặn không?
Không. Nước mưa làm bể tràn, cuốn bùn chưa phân huỷ ra hố thấm hay ra ngoài, và trận mưa lớn có thể làm bồn cầu trào ngược. Nước mưa phải đi đường riêng. Bể tự hoại chỉ nhận nước từ bồn cầu, có thể thêm nước rửa nhà vệ sinh.
Nhà không có máng xối thì có sao không?
Nhà mái đua rộng, nền cao, đất quanh nhà thoát tốt có thể không cần. Nhưng nhà mái ngắn, mái tôn, tường bị bắn bùn, chân tường ẩm, hiên ướt thì nên làm. Không có máng cũng cần ít nhất một rãnh hứng dưới mép mái và nền dốc ra xa nhà.
Hố thấm bao lâu thì bị bít?
Tuỳ đất, lượng nước và việc có lắng cặn trước khi vào hố hay không. Hố có hố ga lắng trước, đất thấm tốt có thể dùng nhiều năm; hố nhận thẳng nước rửa có mỡ, cặn thì bít nhanh. Dấu hiệu bít là nước dâng lên mặt hố sau khi tắm giặt.
Nước xả máy giặt có cho ra vườn tưới cây được không?
Nước giặt có xà phòng, chất tẩy, không nên tưới trực tiếp lên rau ăn hoặc đổ mãi một chỗ. Có thể dẫn qua hố lắng rồi ra bãi lọc trồng cây không ăn, như chuối hay cây bóng mát, và đặt xa giếng. Không dùng nước giặt có thuốc tẩy mạnh để tưới.
Nhà trên đất dốc nên làm thoát nước thế nào?
Quan trọng nhất là rãnh chặn phía trên dốc để nước tràn từ đồi không chảy vào nhà, rồi rãnh hai bên dẫn nước xuống dưới an toàn, không xói chân taluy. Mái taluy nên trồng cỏ giữ đất. Nhà sát taluy cao hay đất có vết nứt cần người có chuyên môn đánh giá.
Ai chịu trách nhiệm khi nước nhà bên chảy sang đất nhà mình?
Nguyên tắc chung là mỗi nhà phải thoát nước trên đất của mình, không gây hại cho nhà khác. Nên nói chuyện trực tiếp trước, cùng tìm hướng thoát chung. Không thống nhất được thì đề nghị trưởng thôn, tổ hoà giải hoặc UBND cấp xã hỗ trợ hoà giải.