Bê tông cứng lại nhờ phản ứng giữa xi măng và nước, phản ứng này kéo dài nhiều ngày sau khi đổ; nếu bê tông mất nước quá sớm vì nắng, gió hay thời tiết khô, nó sẽ yếu hơn và nứt mặt. Bảo dưỡng là giữ cho bê tông đủ ẩm, không bị va chạm, không chịu tải sớm, rồi tháo cốp pha và cây chống đúng thời điểm mà kỹ sư hoặc thợ chính cho phép.
Việc này đơn giản, tốn ít tiền nhưng hay bị bỏ bê vì đội thợ đã chuyển sang việc khác. Bài dưới giải thích cơ chế, những việc cần làm trong ngày đầu và những ngày tiếp theo, khác biệt giữa mùa nắng và mùa lạnh, dấu hiệu bảo dưỡng kém và danh sách chuẩn bị trước ngày đổ.
Vì sao bê tông cần nước sau khi đã đổ xong
Nhiều người nghĩ bê tông "khô" là cứng, nên phơi nắng cho mau khô. Thực ra bê tông cứng lên nhờ quá trình thuỷ hoá: các hạt xi măng phản ứng với nước tạo thành chất kết dính bọc lấy cát đá. Quá trình này mạnh nhất trong những ngày đầu và tiếp tục chậm dần trong nhiều tuần.
Nếu nước trong bê tông bay hơi hết trước khi xi măng kịp phản ứng, phần xi măng còn lại không bao giờ đóng góp vào độ cứng nữa. Bê tông ấy vẫn trông bình thường nhưng yếu hơn mức thiết kế, đặc biệt ở lớp mặt, là lớp phải chống mài mòn và chống thấm.
Mất nước nhanh còn gây co ngót. Lớp mặt khô co lại trong khi lớp bên dưới còn ẩm, tạo ra những vết nứt mảnh như mạng nhện trên mặt sàn. Vết nứt này về sau là đường cho nước mưa thấm qua mái bằng, là chỗ bắt đầu của nhiều ca thấm trần.
Bê tông bảo dưỡng tốt còn đặc hơn ở lớp mặt, tức là các lỗ rỗng nhỏ được lấp kín bởi sản phẩm của phản ứng thuỷ hoá. Lớp mặt đặc là hàng rào đầu tiên chống nước và không khí ẩm đi vào tới cốt thép. Ở vùng ven biển, nơi hơi muối thúc đẩy thép gỉ, chất lượng lớp bê tông bảo vệ bên ngoài cốt thép quyết định phần lớn tuổi thọ của cột, dầm, sàn. Một tuần tưới cẩn thận vì thế không chỉ cho độ cứng mà cho cả việc nhà có bị bong bê tông lộ thép sau mười, hai mươi năm hay không.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải "bao lâu thì bê tông khô" mà là "giữ ẩm bao lâu và tránh tải bao lâu". Thời gian cụ thể tuỳ loại xi măng, thời tiết và bộ phận, do kỹ sư hoặc thợ chính có kinh nghiệm quyết định; chủ nhà cần biết để nhắc và kiểm.
Những việc trong ngày đầu tiên
Vài giờ đầu sau khi đổ là lúc bê tông dễ tổn thương nhất. Những việc cần có người làm và người kiểm:
- Hoàn thiện mặt xong thì che ngay khi nắng gắt hoặc gió mạnh: bạt, bao tải, tấm nilon căng cách mặt bê tông, để hơi nước không bay đi quá nhanh.
- Khi mặt bê tông đã se lại, ấn nhẹ không lún vết, bắt đầu giữ ẩm bằng cách phủ bao tải ướt, tưới phun nhẹ hoặc giữ một lớp nước mỏng trên mặt sàn.
- Không tưới bằng vòi xối mạnh khi bê tông còn non, vì làm rửa trôi lớp xi măng mặt và để lại vết lõm.
- Rào chắn, không cho người, gia súc, xe đi lên; không chất vật liệu lên sàn vừa đổ.
- Không đóng đinh, khoan, va đập vào cốp pha và cây chống; giữ nguyên cây chống dưới sàn và dầm.
- Ghi lại giờ đổ xong và thời tiết, để tính thời gian bảo dưỡng và tháo cốp pha về sau.
Đi trên sàn mái đang bảo dưỡng để tưới nước cần cẩn thận vì mặt ướt trơn và mép sàn chưa có lan can. Người tưới nên đi ở vùng giữa, có lan can tạm hoặc dây an toàn khi phải ra sát mép.
Những ngày tiếp theo: giữ ẩm đều, không để khô rồi lại ướt
Sau ngày đầu, việc chính là giữ cho bề mặt luôn ẩm. Bao tải ướt phủ kín và được tưới thêm nhiều lần trong ngày là cách đơn giản, hiệu quả ở nông thôn. Với sàn mái, có thể đắp gờ quanh mép để giữ một lớp nước mỏng trên mặt sàn.
Điều quan trọng là ẩm đều và liên tục. Tưới một lần buổi sáng rồi để cả buổi trưa nắng gắt khô trắng, chiều lại tưới, thì bê tông liên tục co rồi nở, dễ nứt hơn là không tưới. Nên giao rõ người chịu trách nhiệm tưới, số lần mỗi ngày, và chủ nhà ghé xem vào buổi trưa, lúc dễ bị bỏ qua nhất.
Cột, dầm còn trong cốp pha được cốp pha che bớt, nhưng phần đỉnh lộ ra và các cạnh hở vẫn cần giữ ẩm. Khi tháo cốp pha thành, bề mặt bê tông mới lộ ra cũng cần tiếp tục tưới hoặc phủ ẩm thêm một thời gian.
Thời gian bảo dưỡng ẩm thường tính bằng ngày chứ không phải bằng giờ, và dài hơn khi trời khô nóng. Nếu đội thợ muốn rút ngắn để chuyển sang làm việc khác, hãy hỏi kỹ sư. Một tuần tưới cẩn thận là khoản đầu tư rẻ nhất cho tuổi thọ của tấm sàn.
Mùa nắng gió khô, mùa mưa và mùa lạnh khác nhau thế nào
Thời tiết quyết định phần lớn cách bảo dưỡng. Bảng dưới gom những điểm cần chú ý theo từng kiểu thời tiết ở các vùng.
| Thời tiết | Rủi ro chính | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Nắng gắt, gió khô, gió Lào | Mất nước rất nhanh, nứt mặt, bê tông yếu lớp mặt | Đổ sáng sớm hoặc chiều mát, che ngay, tưới nhiều lần, có người trực buổi trưa |
| Mưa to bất chợt | Nước mưa rửa trôi mặt bê tông vừa đổ, làm loãng hỗn hợp | Chuẩn bị bạt sẵn, che kịp thời, tính trước điểm dừng nếu phải ngưng đổ |
| Mưa dầm kéo dài | Ít lo mất nước nhưng công trường ngập, cây chống lún | Kê chân cây chống trên ván chắc, thoát nước quanh công trường |
| Rét đậm miền Bắc, đêm lạnh vùng cao | Bê tông đông kết chậm, lâu đạt độ cứng | Che phủ giữ nhiệt ban đêm, kéo dài thời gian trước khi tháo cốp pha theo chỉ dẫn kỹ sư |
| Nồm ẩm | Ít mất nước, nhưng mặt lâu khô khi cần làm lớp tiếp theo | Giữ thông thoáng, chờ đủ thời gian trước khi chống thấm hoặc lát |
Ở vùng đồi Tây Nguyên, chênh lệch nhiệt độ ngày và đêm lớn làm bê tông co giãn nhiều trong những ngày đầu. Che phủ cả ngày lẫn đêm giúp giảm nứt.
Tháo cốp pha và cây chống: đừng vội
Cốp pha thành (hai bên cột, hai bên dầm) chỉ giữ hình dạng, nên tháo sớm hơn. Cốp pha đáy và cây chống dưới dầm, sàn thì đỡ toàn bộ trọng lượng bê tông cho tới khi bê tông đủ sức tự mang mình, nên phải giữ lâu hơn nhiều. Tháo sớm phần này là nguyên nhân của sàn võng, dầm nứt, thậm chí sập.
Thời điểm tháo do kỹ sư thiết kế hoặc thợ chính có kinh nghiệm quyết định dựa trên nhịp dầm sàn, loại xi măng và thời tiết. Chủ nhà không cần biết con số nhưng nên hỏi trước: phần nào tháo khi nào, có để lại cây chống an toàn ở giữa nhịp sau khi tháo cốp pha không.
Một sai lầm hay gặp là vừa đổ sàn tầng trên xong đã chất gạch, xi măng lên để xây tiếp, hoặc tháo cây chống tầng dưới để dùng cho tầng trên. Sàn non chịu thêm tải nặng sẽ võng và nứt vĩnh viễn. Nếu thiếu cây chống, hãy thuê thêm thay vì tháo sớm.
Cốp pha gỗ, ván ép dùng lại nhiều lần cũng cần để ý. Ván cong vênh, thủng lỗ, dính vữa cũ làm bê tông lần sau bị rỗ, mất nước xi măng qua khe hở và bề mặt lồi lõm. Trước khi lắp cho đợt đổ mới, ván cần được cạo sạch, chèn kín khe; cây chống bị nứt, mục chân thì loại ra, không dùng cho sàn mái hay dầm nhịp lớn.
Khi tháo, tháo từ từ theo thứ tự, không giật mạnh, không đứng ngay dưới phần đang tháo. Sau khi tháo, nhìn kỹ mặt dưới sàn và đáy dầm: có võng, có nứt, có rỗ, có lộ thép không. Bất thường nào cũng nên chụp ảnh và báo kỹ sư.
Dấu hiệu bê tông bảo dưỡng kém
Nứt mạng nhện trên mặt sàn. Thường xuất hiện trong vài ngày đầu khi mặt bê tông khô quá nhanh. Nứt mảnh có thể xử lý trong lớp chống thấm, nhưng là lời nhắc rằng bảo dưỡng chưa tốt.
Mặt bê tông bở, có bụi phấn. Lấy vật cứng cạo nhẹ thấy bột trắng bong ra là lớp mặt bị mất nước khi còn non hoặc bị mưa rửa. Lớp này dễ mòn và dễ thấm.
Mặt có vết lõm, rỗ do tưới mạnh. Tưới xối khi bê tông còn non làm trôi lớp mặt. Cần xử lý lại bề mặt trước khi chống thấm.
Sàn võng nhìn thấy bằng mắt. Có thể do tháo cây chống sớm hoặc chất tải sớm. Đây là việc phải mời kỹ sư đánh giá.
Nứt ở đáy dầm, nứt xuyên sàn. Không phải nứt co ngót thông thường. Cần kỹ sư xem, không trát che lại.
Danh sách chuẩn bị trước ngày đổ bê tông
Bảo dưỡng tốt bắt đầu từ việc chuẩn bị. Nên rà danh sách này với thợ cả một hai ngày trước khi đổ:
- Xem dự báo thời tiết vài ngày tới, tránh ngày mưa to hoặc nắng gió cực đoan nếu có thể.
- Chuẩn bị đủ bạt, bao tải, nilon để che, nguồn nước và vòi phun nhẹ để tưới.
- Thống nhất ai là người tưới bảo dưỡng, tưới mấy lần một ngày, trong bao nhiêu ngày.
- Kiểm cây chống đặt trên nền chắc, có ván kê chân, có giằng ngang, không bị lún khi gặp mưa.
- Thống nhất điểm dừng nếu buộc phải ngưng đổ giữa chừng, để mạch ngừng nằm ở vị trí kỹ sư chấp nhận.
- Chuẩn bị rào chắn và nhắc mọi người trong nhà không đi lên sàn mới đổ.
- Hỏi trước lịch tháo cốp pha thành, cốp pha đáy và cây chống; ghi vào sổ cùng ngày đổ.
- Kiểm điện cho máy trộn, máy đầm có cầu dao chống giật, dây không nằm trong vũng nước.
Máy trộn, máy đầm dùng điện ở công trường ẩm ướt là nguy cơ giật điện thật sự. Dây điện phải treo cao hoặc đi trong ống, ổ cắm có che chắn, người vận hành mang ủng cao su và tắt máy khi di chuyển.
Câu hỏi thường gặp
Bê tông trộn sẵn có cần bảo dưỡng như bê tông trộn tay không?
Có. Bê tông trộn sẵn được kiểm soát tỷ lệ tốt hơn nhưng sau khi đổ vẫn cần nước để thuỷ hoá như mọi loại bê tông. Việc giữ ẩm, che nắng, không chất tải sớm và tháo cốp pha đúng thời điểm vẫn áp dụng đầy đủ.
Tưới nước bê tông bao nhiêu lần một ngày?
Không có con số cố định; mục tiêu là bề mặt không bao giờ khô trắng trong thời gian bảo dưỡng. Ngày nắng gió có thể phải tưới nhiều lần, nhất là buổi trưa. Phủ bao tải ướt giúp giữ ẩm lâu hơn và giảm số lần tưới.
Có dùng hoá chất bảo dưỡng thay cho tưới nước được không?
Có những loại hợp chất phủ lên mặt bê tông để giảm bay hơi, dùng khi khó tưới thường xuyên. Nên hỏi kỹ sư có phù hợp với lớp chống thấm, lớp lát sau này không, và làm theo hướng dẫn trên bao bì, có găng tay và khẩu trang khi phun.
Mới đổ sàn được vài ngày có xây tường lên được không?
Nên hỏi kỹ sư. Xây tường là chất tải tập trung lên sàn và dầm còn non. Thông thường cần chờ bê tông đạt đủ độ cứng và vẫn giữ cây chống bên dưới trong thời gian đó. Không tháo cây chống tầng dưới để dùng cho tầng trên.
Mặt sàn bị nứt chân chim sau khi đổ có nguy hiểm không?
Nứt mảnh, nông trên mặt sàn thường là nứt co ngót do mất nước sớm, ít ảnh hưởng chịu lực nhưng ảnh hưởng chống thấm. Cần xử lý trước khi làm lớp chống thấm mái. Nếu nứt sâu, nứt xuyên hoặc nứt ở đáy dầm thì mời kỹ sư xem.
Mưa ngay sau khi vừa đổ xong thì làm gì?
Che bạt kín ngay, không để nước mưa đọng hay xối lên mặt bê tông còn ướt. Mưa nhỏ sau khi bê tông đã se mặt thường không sao, thậm chí giúp giữ ẩm. Nếu mặt bị rửa trôi, rỗ nhiều, báo thợ chính và kỹ sư để xử lý lớp mặt.