Bếp ở quê thường cần hai khu: một khu bếp củi hoặc bếp trấu đặt ở gian riêng hay chái sau, thoáng gió, có đường thoát khói lên cao; và một khu bếp ga, bếp điện sạch trong nhà, gần chỗ ăn. Giữ khói củi ra khỏi nhà chính, đặt bình ga ở chỗ thoáng, để củi xa lửa và đi điện bếp bằng mạch riêng là bốn việc quyết định gian bếp an toàn hay không.
Nhiều gia đình xây nhà mới muốn bỏ hẳn bếp củi, nhưng thực tế vẫn cần nó để nấu cám, luộc bánh chưng, nấu nồi nước lớn ngày giỗ, hoặc vì củi, rơm, vỏ cà phê có sẵn. Thay vì giấu bếp củi vào một góc khói đen, nên thiết kế cho nó một chỗ đàng hoàng. Phần dưới đi qua từng khu, kèm những sai lầm hay gặp ở bếp nhà quê.
Vì sao nên tách bếp củi khỏi gian bếp chính
Khói củi chứa bụi mịn và khí độc như cacbon monoxit. Tổ chức Y tế Thế giới từ lâu đã xếp ô nhiễm không khí trong nhà do đun nấu bằng nhiên liệu rắn vào nhóm nguy cơ sức khoẻ lớn, nhất là với phụ nữ và trẻ nhỏ thường ở gần bếp. Người lớn tuổi ở quê bị ho kéo dài, khó thở, nhiều người đã đứng bếp củi kín suốt mấy chục năm.
Ngoài sức khoẻ, khói còn làm đen trần, đen tường, bám vào tủ bếp, đồ điện; mồ hóng trên kèo mái lâu ngày lại là thứ bắt lửa. Bếp củi đặt chung gian với bếp ga, tủ lạnh, ổ cắm là dồn nhiệt, khói và điện vào một chỗ.
Cách nhiều nhà làm hợp lý: bếp củi đặt ở gian bếp phụ hoặc chái sau nối với nhà chính bằng hiên có mái, cuối hướng gió chính của mùa nấu nhiều. Gian bếp phụ không cần ốp lát đẹp, nhưng cần nền cao ráo, tường gạch hoặc vật liệu không cháy, mái thoáng. Khu bếp ga, bếp điện trong nhà chính dùng cho bữa ăn hằng ngày, giữ sạch như bếp ở phố.
Gian bếp chính trong nhà cũng cần thoáng: một cửa sổ mở được ngay cạnh khu nấu, hoặc máy hút mùi có đường thải ra ngoài trời chứ không chỉ thổi vòng trong phòng. Bếp ga cháy cũng sinh hơi nước và khí thải, nhà đóng kín cửa mùa rét mà nấu lâu dễ ngột và đọng hơi trên trần. Khoảng cách giữa hai gian nên vừa đủ để khói không lùa sang, nhưng không quá xa để người nấu không phải đội mưa đi lại; một dải hiên có mái là đủ.
Thoát khói cho bếp củi: những cách làm đã thấy hiệu quả
Đặt bếp cuối hướng gió. Ở miền Bắc mùa đông gió bấc thổi từ phía bắc và đông bắc, mùa hè gió nồm từ phía nam; ở miền Trung có thêm gió Lào khô nóng từ phía tây. Gian bếp đặt sao cho gió mùa nấu nhiều thổi từ nhà chính sang bếp, đẩy khói ra xa nhà chứ không lùa khói vào. Hỏi người già trong xóm gió mùa nào mạnh nhất là cách đơn giản để biết.
Chụp hút và ống khói lên quá mái. Một chụp bằng tôn hoặc xây gạch ngay trên miệng bếp, nối với ống khói đi thẳng lên cao hơn đỉnh mái. Ống khói thấp hơn mái thì gió đập khói ngược vào nhà. Chỗ ống khói xuyên mái phải bọc kín để nước mưa không lọt và nhiệt không đốt kèo.
Bếp có buồng đốt kín. Bếp kiểu lò có buồng đốt và cửa cho củi, khói đi vào ống chứ không toả ra miệng nồi. Loại bếp cải tiến này tốn ít củi hơn bếp kiềng ba chân, khói trong gian bếp giảm rõ.
Ô thoáng cao và cửa thấp. Khói nóng bốc lên, nên gian bếp cần ô thoáng sát mái hoặc đầu hồi để khói thoát, và cửa hay ô thấp để gió sạch vào. Gian bếp đóng kín bốn mặt mà chỉ có một cửa là gian bếp đầy khói.
Không đặt bếp củi dưới gác chứa đồ. Nhiều nhà làm gác gỗ trên bếp để sấy ngô, để đồ. Hơi nóng và tàn lửa bay lên gác là nguy cơ cháy. Nếu muốn sấy, làm giàn cách xa miệng bếp và không chất rơm, bao bì trên đó.
Chỗ để củi, rơm và tro
Củi để trong gian bếp chỉ nên đủ dùng một hai ngày, đặt cách miệng bếp một khoảng an toàn, không chất sát tường phía sau bếp. Kho củi chính đặt ở chái riêng, có mái che mưa, kê cao khỏi nền để củi khô và tránh mối, rắn rết. Rơm, trấu, vỏ cà phê dễ bắt lửa hơn củi gỗ nhiều, phải để xa bếp hơn.
Tro bếp là nguồn cháy hay bị coi nhẹ. Tro trông đã nguội vẫn còn than hồng bên dưới hàng giờ. Đổ tro vào bao nilon, sọt tre hay góc kho rơm đã gây nhiều vụ cháy nhà ở nông thôn. Nên có một thùng kim loại có nắp để chứa tro, đặt trên nền đất hoặc nền gạch, để vài ngày cho nguội hẳn rồi mới đem bón vườn.
Gian bếp củi lợp mái tôn hoặc mái lá cần chú ý thêm: tôn hấp nhiệt làm gian bếp nóng hầm, còn mái lá, mái tranh thì một tàn lửa bay lên là đủ bắt cháy. Nếu buộc phải dùng mái nhẹ, nên làm trần ngăn bằng vật liệu không cháy phía trên miệng bếp và để ống khói đi xuyên qua có bọc cách nhiệt. Tường phía sau bếp nên là tường gạch, không ghép ván hay phên tre.
Cuối ngày, trước khi đi ngủ, nên có thói quen nhìn lại gian bếp củi: than đã được dập hoặc vùi kín chưa, không có đồ dễ cháy cạnh bếp, cửa bếp đóng để chó mèo không nằm sát lửa. Đây là việc ba mươi giây nhưng nhiều đám cháy bắt đầu từ chính lúc nửa đêm.
Bếp ga: đặt bình và đi dây thế nào cho an toàn
Bình ga ở chỗ thoáng. Khí ga nặng hơn không khí, khi rò sẽ đọng ở sàn và chỗ trũng. Bình đặt đứng, trong hộc tủ có lỗ thoáng ở chân, hoặc ngoài trời có mái che nắng mưa. Không nhốt bình trong tủ kín, không đặt bình dưới bếp củi hay gần nguồn nhiệt.
Dây dẫn ngắn, không gập, không đi sau bếp nóng. Dây dẫn ga để lộ để dễ kiểm, không chôn trong tường, không luồn qua chỗ chuột hay cắn. Dây cứng, nứt, phồng thì thay, đừng đợi rò.
Kiểm rò bằng nước xà phòng. Thoa nước xà phòng lên chỗ nối van, nối bếp; có bọt sủi là rò. Tuyệt đối không dùng lửa để thử.
Khoá van bình sau khi nấu. Nhất là khi cả nhà đi vắng hay đi ngủ. Nhà có người già hay quên nên dán một mẩu băng màu ở van để dễ nhớ.
Khi ngửi thấy mùi ga. Không bật hay tắt bất cứ công tắc điện nào, không đánh lửa, không rút phích cắm. Khoá van bình, mở cửa cho thoáng, đưa người ra ngoài. Nếu mùi không giảm hoặc có cháy, gọi 114.
Bếp điện, nồi cơm, ấm siêu tốc: phần điện của gian bếp
Bếp nhà quê bây giờ thường có nồi cơm điện, ấm đun nước, lò vi sóng, tủ lạnh, có nhà thêm bếp từ hay tủ đông. Cộng lại, gian bếp là nơi tiêu thụ điện lớn nhất trong nhà vào giờ nấu. Nên đề nghị thợ chia cho bếp một mạch riêng trong tủ điện, bếp từ hay bếp hồng ngoại công suất lớn có đường dây riêng, không dùng chung với đèn và quạt.
Ổ cắm bếp đặt cao hơn mặt bàn bếp, cách xa chậu rửa và bếp nấu, đủ số ổ để không phải dùng ổ cắm kéo dài nối nhiều thiết bị. Ổ kéo dài cắm nồi cơm, ấm siêu tốc và lò vi sóng cùng lúc là nguyên nhân thường thấy của dây nóng chảy. Thiết bị có vỏ kim loại như tủ lạnh, lò nướng nên dùng ổ cắm có chân nối đất.
Vùng hay ngập thì ổ cắm và các thiết bị bếp nên đặt cao hơn mức nước từng ngập. Mọi việc đấu điện bếp nên do thợ có nghề làm; chủ nhà chỉ tự cắm rút, không tự nối dây khi chưa tắt cầu dao và chưa có kỹ năng.
So sánh nhanh ba loại bếp trong một nhà ở quê
Mỗi loại bếp có chỗ dùng riêng. Bảng sau so ở góc độ bố trí và an toàn, không phải để chọn một bỏ hai:
| Loại bếp | Hợp để nấu | Rủi ro chính | Cần chuẩn bị |
|---|---|---|---|
| Bếp củi, bếp trấu | Nồi lớn, nấu cám, luộc bánh, nấu lâu | Khói độc, tàn lửa, tro còn than | Gian riêng, ống khói lên quá mái, kho củi tách biệt |
| Bếp ga | Bữa ăn hằng ngày, xào nấu lửa to | Rò khí, cháy nổ | Bình ở chỗ thoáng, dây dẫn ngắn, khoá van sau khi nấu |
| Bếp điện, bếp từ | Nấu nhanh, sạch, hợp người già | Quá tải dây, giật điện khi ẩm | Mạch riêng, ổ cắm xa nước, cầu dao chống giật |
Nhà có người già sống một mình thường được con cái khuyên chuyển dần sang bếp điện, vì bếp tự ngắt và không có lửa trần. Tuy vậy, nhiều cụ quen bếp củi, bỏ hẳn sẽ không vui. Giữ bếp củi ở gian phụ, làm cho an toàn hơn thường là cách hoà hợp.
Nước và thoát nước trong gian bếp
Gian bếp ở quê nấu nhiều nước hơn bếp ở phố: rửa rau từ vườn còn dính đất, rửa nồi to, làm cá, làm gà ngày giỗ. Vì thế chậu rửa nên to và sâu, có vòi nước đủ áp, và nếu được thì có thêm một vòi thấp sát nền để hứng nước vào xô, rửa đồ lớn mà không phải bê lên cao. Nước nóng cho bếp không bắt buộc, nhưng mùa đông miền Bắc và vùng đồi cao, một vòi nước ấm ở chậu rửa giúp người già đỡ cóng tay; nếu định làm thì chừa ống chờ từ lúc xây.
Chậu rửa nên đặt dưới cửa sổ hoặc gần cửa ra sân sau: đủ sáng, thoáng, và đường ống thoát ra ngoài ngắn. Nước rửa bát có dầu mỡ, nếu đi thẳng vào ống ngầm lâu ngày sẽ đóng mỡ gây tắc. Nên có một hố tách mỡ nhỏ trước khi nước chảy vào hố ga chung, định kỳ vớt lớp mỡ nổi.
Ở bếp củi thường có chỗ rửa phụ ngoài sân để rửa rau, rửa nồi lớn. Chỗ này cần nền láng có dốc về một rãnh, nếu không nước sẽ tràn ra sân gây trơn và muỗi đẻ. Rác thực phẩm nên tách riêng ngay tại bếp để ủ phân hoặc cho gia súc, giảm lượng rác và mùi.
Mặt nền gian bếp phụ nên có độ dốc nhẹ ra cửa hoặc về một phễu thu, để lúc dội rửa sau khi làm cỗ nước không đọng ở chân tường. Nền gạch thô, không quá bóng, đỡ trơn khi dính nước và mỡ, nhất là với người già đi dép.
Câu hỏi thường gặp
Có nên làm bếp củi trong nhà chính cho tiện không?
Không nên nếu tránh được. Dù có chụp hút, khói và mồ hóng vẫn lọt vào nhà, làm hại phổi người ở và bám vào đồ đạc. Nếu đất chật, có thể làm một chái nhỏ nối với bếp chính qua cửa, có ống khói riêng lên quá mái.
Bình ga đặt ngoài trời có sao không?
Đặt ngoài trời có mái che nắng mưa là ổn, thậm chí thoáng hơn trong tủ. Cần tránh nắng chiếu trực tiếp cả ngày, tránh nơi trẻ nhỏ nghịch và nơi xe hay va vào. Dây dẫn xuyên tường vào bếp nên đi trong ống bảo vệ.
Mấy năm nên thay dây dẫn ga một lần?
Không có con số chung cho mọi loại dây, nên theo khuyến cáo ghi trên dây hoặc của người bán. Thực tế, cứ thấy dây cứng, nứt, đổi màu, phồng hay bị chuột cắn là thay ngay. Kiểm bằng nước xà phòng vài tháng một lần.
Bếp từ có cần đi dây riêng không?
Bếp từ hai vùng nấu có công suất lớn, chạy cùng lúc với nồi cơm và ấm đun rất dễ làm nóng dây chung. Nên có đường dây riêng từ tủ điện với aptomat riêng, do thợ chọn cỡ dây theo công suất bếp. Không cắm bếp từ qua ổ kéo dài.
Có thoát khói bếp củi bằng quạt hút được không?
Quạt hút giúp đẩy khói ra nhanh, nhưng quạt điện đặt trong luồng khói nóng, bụi than dễ bám và hỏng, thậm chí bắt lửa nếu là loại không chịu nhiệt. Cách bền hơn vẫn là ống khói đủ cao kéo khói theo đối lưu tự nhiên, quạt chỉ hỗ trợ.
Gian bếp củi có cần bình chữa cháy không?
Nên có một bình chữa cháy nhỏ loại dùng cho hộ gia đình, đặt gần cửa gian bếp chứ không sát bếp, và người lớn trong nhà biết cách dùng. Một xô cát hoặc tấm chăn chống cháy cũng hữu ích cho chảo dầu bắt lửa, tuyệt đối không dội nước vào dầu đang cháy.