Trước ngày khởi công, mặt bằng nên có sẵn: nhà cũ đã tháo dỡ và dọn xà bần, điện thi công có cầu dao chống giật, nguồn nước trộn vữa và bảo dưỡng bê tông, chỗ cất xi măng có mái và kê cao, chỗ đổ cát đá không chắn lối đi chung, chỗ nghỉ và nhà vệ sinh cho thợ, và hàng xóm đã được báo trước. Thợ tới mà thiếu một trong những thứ này thì ngày đầu thành ngày chờ.
Phần chuẩn bị này hay bị xem nhẹ vì không "ra hình ngôi nhà". Nhưng nó quyết định công trường có an toàn, vật tư có bị hỏng, và quan hệ với xóm giềng có êm suốt mấy tháng ồn ào hay không. Bài này đi qua từng hạng mục, kèm những điều về an toàn mà người không làm nghề dễ bỏ qua.
Tháo dỡ nhà cũ: an toàn trước, tiết kiệm sau
Nhiều gia đình ở quê xây nhà mới ngay trên nền nhà cũ. Tháo dỡ nhà cũ trông đơn giản nhưng là phần nguy hiểm: mái ngói nặng, kèo có thể mục, tường gạch đứng một mình sau khi tháo mái dễ đổ. Tháo theo thứ tự từ trên xuống, ngói trước, rồi kèo, rồi tường; không giật đổ tường bằng dây khi có người đứng gần.
Trước khi tháo, cắt điện của căn nhà cũ ở cầu dao tổng, khoá van nước, tháo bình ga nếu có. Mái fibro xi măng cũ, loại tấm lượn sóng màu xám, ở nhiều nhà xưa có thể chứa amiăng; không đập vỡ, không cưa, nên tháo nguyên tấm, làm ướt bề mặt, đeo khẩu trang phù hợp, và hỏi địa phương nơi đổ bỏ đúng cách.
Nếu cả nhà vẫn phải ở ngay cạnh trong lúc tháo dỡ, khoanh vùng khu đang tháo bằng rào chắn rõ ràng, không cho trẻ em và người già đi qua. Bụi vữa cũ, bụi mái nhiều năm có thể gây khó chịu cho người có bệnh hô hấp; đóng cửa phía khu tháo dỡ và tưới ẩm khi làm giúp giảm bụi.
Vật liệu cũ còn dùng được như ngói, gạch, gỗ tốt, cửa nên được tháo cẩn thận, xếp riêng. Gỗ lim, gỗ mít của nhà xưa có thể dùng lại làm cửa, bậc, đồ nội thất. Xà bần thì phải có chỗ đổ: hỏi UBND cấp xã nơi tập kết, không đổ xuống ao, mương, ven đường.
Điện thi công: phần dễ gây tai nạn nhất
Tủ điện riêng có cầu dao chống giật. Điện cho máy trộn, máy cắt, máy đầm, máy bơm nên đi qua một tủ điện riêng có thiết bị chống giật, đặt cao, có mái che, do thợ điện có nghề lắp.
Dây đủ lớn, không nối chắp vá. Dây nhỏ chạy máy lớn sẽ nóng, cháy vỏ. Mối nối phải bọc kỹ, không để nằm trong nước hay trên lối xe chạy qua.
Nối đất cho máy móc. Máy trộn, máy cắt vỏ kim loại nên được nối đất. Thợ điện có nghề biết cách làm; chủ nhà chỉ cần hỏi và nhìn thấy dây nối đất.
Tránh xa đường dây trên cao. Giàn giáo, thanh thép dài, cần đưa vật liệu không được lại gần đường dây điện. Đây là nguyên nhân của nhiều tai nạn chết người trên công trường nhà dân.
Ngắt điện khi mưa và cuối ngày. Khi có nước đọng quanh máy hoặc trời mưa giông, ngắt điện ở tủ. Cuối ngày ngắt toàn bộ, nhất là khi trẻ con trong xóm hay sang chơi.
Nước cho công trường
Công trường cần nhiều nước: trộn vữa, trộn bê tông, tưới bảo dưỡng bê tông trong nhiều ngày, rửa dụng cụ. Nếu nhà có nước máy, nên có đồng hồ hoặc nhánh riêng cho công trường để không ảnh hưởng nước sinh hoạt của gia đình đang ở cạnh. Nếu dùng giếng, cần máy bơm và bể hoặc thùng chứa đặt gần chỗ trộn.
Nước trộn bê tông và vữa nên là nước sạch, không lấy nước ao bùn, nước mương có phân bón, nước nhiễm mặn ở vùng ven biển, vì tạp chất ảnh hưởng tới chất lượng. Ở vùng đồng bằng sông Cửu Long mùa khô, xâm nhập mặn vào kênh rạch là chuyện nhiều năm gặp; hỏi thợ địa phương nguồn nước họ thường dùng.
Vào những ngày đổ bê tông lớn, lượng nước cần dùng tăng vọt trong vài giờ. Nên trữ đầy bể, thùng từ hôm trước, phòng khi mất điện không bơm được giữa chừng.
Nước thải từ khu trộn mang xi măng, không nên cho chảy thẳng xuống ruộng, ao nhà mình hay nhà hàng xóm. Đào hố lắng nhỏ để nước trong chảy đi, cặn xi măng giữ lại, dọn khi xong việc.
Chỗ chứa vật tư: giữ cho vật liệu không hỏng trước khi dùng
Xi măng: kê cao, có mái, che kín. Xi măng hút ẩm từ nền và không khí rồi vón cục. Bao phải đặt trên kệ hoặc ván kê cao khỏi nền, có mái, che bạt quanh, không xếp quá cao, dùng bao nhập trước trước.
Thép: kê khỏi đất, che mưa. Thép nằm trên đất ẩm, ngâm nước mưa sẽ gỉ. Kê trên gỗ hoặc gạch, phủ bạt, không để lâu ngày trước khi dùng.
Cát, đá: bãi riêng, có quây. Đổ trên nền đã dọn sạch, có quây ván để không trôi khi mưa, không trộn lẫn đất. Không đổ chắn ngõ, chắn rãnh nước chung.
Gạch: xếp gọn, gần chỗ xây. Xếp thành khối vững, không xếp quá cao gần lối đi; khối gạch đổ có thể gây thương tích cho trẻ. Gạch nhận về nên đếm và nhìn qua độ đều màu, độ cong vênh ngay khi xe đổ xuống.
Đồ giá trị: có khoá. Thiết bị điện, dây điện, ống, dụng cụ cầm tay cất trong kho có khoá. Mất trộm vật tư ở công trường nông thôn không hiếm, nhất là dây điện.
Lối xe và chỗ tập kết
Xe chở vật liệu cần lối vào và chỗ quay đầu. Trước ngày khởi công, đi thử đường từ đường chính vào đất, xem có cành cây thấp, dây điện, dây cáp võng thấp, cống yếu, đoạn đất mềm nào không. Một chiếc xe tải sa lầy ngay ngày đầu làm mất cả buổi và có khi làm hỏng đường của xóm.
Nếu đường vào hẹp, thoả thuận trước với nơi bán vật liệu về cỡ xe, giờ giao, chỗ đổ ở đầu ngõ và cách trung chuyển. Lịch giao nên tránh giờ trẻ đi học, giờ người dân ra đồng, để xe không chắn đường lúc đông người.
Nên dành một khoảng trống nhỏ cạnh chỗ tập kết làm chỗ trộn vữa, bê tông, gần nguồn nước và điện nhưng không sát tường nhà hàng xóm. Đặt máy trộn sai chỗ ngay từ đầu thì cả mấy tháng thợ phải khiêng vật liệu vòng vèo, hoặc bụi, nước xi măng bắn sang nhà bên.
Đường thôn nếu bị xe nặng làm hư, gia đình nên chủ động sửa lại khi xong việc. Đây là chuyện tình làng nghĩa xóm, và cũng là cách giữ quan hệ cho những lần cần nhờ nhau sau này.
Chỗ nghỉ, nước uống và nhà vệ sinh cho thợ
Lán nghỉ nên đặt ở chỗ không có vật rơi từ trên cao, cách xa khu trộn và đường xe. Thợ làm ngoài trời nhiều giờ cần chỗ nghỉ trưa có mái, nước uống sạch, chỗ rửa tay chân và nhà vệ sinh dùng được. Nếu nhà cũ đã tháo, nên dựng một lán nhỏ bằng vật liệu nhẹ; lán ấy cũng dùng làm kho dụng cụ. Thợ ở xa đến thì cần bàn trước chuyện ngủ lại: ở lán, thuê chỗ trọ, hay về trong ngày.
Ở nhiều vùng quê, chủ nhà có lệ lo nước chè, bữa phụ cho thợ. Đây là phong tục tốt, nhưng nên nói rõ từ đầu cái gì gia đình lo, cái gì đã nằm trong giá công, để không thành gánh nặng cho người ở nhà, nhất là khi cha mẹ lớn tuổi phải nấu.
Trong lán nên có hộp sơ cứu cơ bản: băng, gạc, thuốc sát trùng, và mọi người biết số khẩn cấp, biết đường tới trạm y tế xã gần nhất. Vết cắt do sắt thép, gạch đá là chuyện thường gặp; xử lý sạch sẽ ngay giúp tránh nhiễm trùng.
Mặt bằng trên đất dốc và đất trũng
Trên đất dốc ở vùng đồi, chuẩn bị mặt bằng thường gồm san gạt tạo nền. Phần đất đào ra không nên đổ thành đống ở mép dốc phía dưới, vì đất tơi gặp mưa dễ trôi, có khi lấp mương, tràn sang đất nhà bên. Taluy vừa đào nên được che bạt trong mùa mưa và không để ai đứng, làm việc sát chân taluy cao. Việc đào sâu, tạo bậc nền trên đất dốc nên theo chỉ dẫn của người có chứng chỉ thiết kế.
Ở đất trũng, việc đầu tiên là làm rãnh thoát nước tạm quanh khu vực móng để nước mưa không đổ dồn vào hố. Nếu phải đắp nền, đất đắp nên được rải từng lớp và đầm chặt, không đổ một lần thật dày rồi để tự lún. Vật tư ở vùng trũng cần kê cao hơn mức nước có thể dâng khi mưa lớn.
Ở cả hai loại đất, nên làm mặt bằng sớm vài tuần trước khi thợ chính tới, để có thời gian thấy nước chảy thế nào sau một hai trận mưa. Những gì nhìn thấy trong thời gian này giúp điều chỉnh cao độ nền, hướng rãnh thoát trước khi đào móng.
Báo trước với hàng xóm và chính quyền
Mấy tháng xây nhà là mấy tháng ồn, bụi, xe ra vào. Chuẩn bị quan hệ với xung quanh cũng là chuẩn bị mặt bằng:
- Sang nhà các hộ liền kề, báo thời gian dự kiến khởi công và kết thúc, giờ làm việc trong ngày.
- Thống nhất ranh giới đất trước khi đào móng; nếu có mốc chưa rõ, mời hai bên cùng xem và ghi lại.
- Hỏi chỗ đặt giàn giáo nếu sát nhà bên cạnh, cách che chắn để vữa, gạch không rơi sang.
- Với nhà bên cạnh đã cũ, chụp ảnh hiện trạng tường, nền giáp ranh trước khi đào, có mặt hai bên, để sau này nếu có nứt thì có căn cứ.
- Hỏi UBND cấp xã về thủ tục cần có trước khi khởi công, và thông báo khởi công nếu địa phương yêu cầu.
- Dặn thợ không làm việc ồn vào giờ nghỉ trưa, ban đêm; không đốt rác thải công trình.
Nếu trong xóm có người già yếu, trẻ sơ sinh hay người bệnh ở sát bên, nên hỏi họ giờ nào cần yên tĩnh nhất và sắp các việc ồn như cắt gạch, đục bê tông tránh giờ đó. Những việc này không tốn tiền nhưng giữ được hoà khí suốt quá trình xây, và tránh được những tranh chấp ranh giới, nứt nhà bên cạnh vốn rất khó giải quyết khi đã xảy ra.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tự tháo nhà cũ để tiết kiệm không?
Có thể tự tháo phần đơn giản như dọn đồ, gỡ cửa, nhưng mái, kèo, tường nên để người có kinh nghiệm làm vì nguy cơ rơi ngã, sập đổ. Trước khi tháo phải cắt điện, khoá nước, tháo bình ga. Mái fibro xi măng cũ không nên đập vỡ, vì có loại chứa amiăng.
Điện thi công có cần lắp riêng không?
Nên có tủ điện riêng cho công trường, có cầu dao chống giật, đặt cao và có mái che, do thợ điện có nghề lắp. Không dùng chung ổ cắm trong nhà đang ở để chạy máy trộn, máy cắt. Cuối ngày và khi mưa giông nên ngắt điện ở tủ.
Xi măng nên mua trước bao lâu?
Chỉ nên mua đủ dùng trong một khoảng ngắn và cất kê cao, có mái che kín. Xi măng hút ẩm, để lâu dễ vón cục, giảm chất lượng. Dùng bao nhập trước trước, và kiểm bao còn tơi không trước khi trộn.
Có cần chụp ảnh nhà hàng xóm trước khi đào móng không?
Nên làm với các nhà liền kề, nhất là nhà đã cũ. Chụp tường, nền phía giáp ranh, có mặt cả hai bên, ghi ngày. Nếu sau này có vết nứt, ảnh giúp xác định nứt có từ trước hay do việc đào móng gây ra, tránh tranh cãi không có căn cứ.
Xà bần, rác công trình đổ ở đâu?
Hỏi UBND cấp xã về nơi tập kết được phép. Không đổ xuống ao, mương, ven đường hay đất trống của người khác. Vật liệu còn dùng được như gạch, ngói, gỗ tốt nên tách riêng để tận dụng, giảm lượng phải chở đi.
Thợ ở xa đến làm thì lo chỗ ở thế nào?
Bàn trước với thợ cả: thợ ngủ lại ở lán công trường, thuê nhà trọ gần đó, hay về trong ngày. Nếu ở lán, cần có mái, chỗ ngủ khô, nước sạch, nhà vệ sinh. Ghi rõ trong thoả thuận ai lo khoản này để tránh hiểu lầm.