Trước khi vẽ nhà, gia đình cần trả lời được bốn nhóm câu hỏi: ai sẽ ở và ở bao lâu, mỗi ngày cả nhà sinh hoạt thế nào, nhà phục vụ thêm việc gì ngoài để ở (buôn bán, cất nông sản, để máy móc), và mười đến hai mươi năm nữa nhà sẽ thay đổi ra sao. Người thiết kế hay thợ cả chỉ vẽ đúng khi có câu trả lời đó; không có, họ vẽ theo thói quen của họ.
Bước này không tốn tiền, chỉ tốn vài buổi ngồi lại cùng nhau. Nhưng đây là bước quyết định nhà có dùng tiện trong nhiều năm hay không. Phần dưới là bảng câu hỏi mẫu, những tình huống hay bị bỏ quên ở nhà quê, và cách để các thế hệ trong nhà thống nhất mà không ai thấy mình bị gạt ra.
Vì sao nhà ở quê đặc biệt cần bước này
Nhà phố thường chỉ để ở; nhà quê thì gánh nhiều việc hơn hẳn. Một ngôi nhà ở nông thôn có thể vừa là nơi ngủ, vừa là chỗ đãi khách khi có giỗ, chỗ phơi và cất lúa, cà phê, tiêu, chỗ để xe máy, máy cày nhỏ, bình phun thuốc, đôi khi là quầy tạp hoá nhỏ phía trước.
Nhà quê cũng sống lâu hơn trong một gia đình. Người ta ít bán nhà ở quê để mua nhà khác; ngôi nhà thường được ở qua hai, ba thế hệ. Vì vậy một quyết định nhỏ hôm nay, như đặt phòng ông bà ở tầng hai hay để cầu thang dốc, sẽ ảnh hưởng tới sinh hoạt của nhiều người trong rất nhiều năm.
Một điều nữa: người góp tiền xây và người ở thường không trùng nhau. Con đi làm ở thành phố gửi tiền về xây cho cha mẹ, cha mẹ là người ở hằng ngày. Nếu chỉ người góp tiền quyết, nhà dễ thành "nhà phố đặt ở quê": đẹp, nhưng thiếu hiên, thiếu kho, bếp không hợp với cách nấu của người ở.
Bảng câu hỏi mẫu để cả nhà cùng trả lời
Có thể in bảng này ra (hoặc chép tay), mỗi người trả lời riêng rồi so với nhau. Chỗ nào trả lời khác nhau là chỗ phải bàn.
| Nhóm câu hỏi | Câu cụ thể | Ảnh hưởng tới bản vẽ |
|---|---|---|
| Người ở | Bao nhiêu người ngủ lại thường xuyên? Ai lớn tuổi, ai đi lại khó? Con cháu về chơi mấy lần một năm, ở mấy ngày? | Số phòng ngủ, phòng ở tầng trệt, chỗ ngủ linh hoạt cho khách |
| Sinh hoạt hằng ngày | Nấu bếp củi, bếp ga hay cả hai? Ăn trong nhà hay ngoài hiên? Giặt phơi ở đâu? Ai dậy sớm, ai về khuya? | Vị trí và kích thước bếp, hiên, sân phơi, cách bố trí phòng ngủ |
| Việc ngoài để ở | Có cất nông sản, phân bón, máy móc không? Có buôn bán nhỏ không? Có nuôi gà, heo không? | Kho, gian trước, lối vào riêng, khoảng cách chuồng trại với nhà |
| Tương lai | Mười năm nữa ai về ở cùng, ai ra riêng? Có ý định lên tầng, nối thêm nhà không? | Móng, cột tính cho tầng sau, chừa đất và lối nối |
| Tiền và thời gian | Có đủ tiền làm một lần không? Phần nào chấp nhận làm sau? | Chia giai đoạn hợp lý, phần làm trước phải dùng được độc lập |
Bảng này không có câu trả lời đúng hay sai. Nó chỉ giúp gia đình nói rõ điều mỗi người đang ngầm nghĩ, để người vẽ nhà không phải đoán.
Những nhu cầu hay bị quên ở nhà quê
Hiên và chỗ ngồi chơi. Hiên là nơi tiếp khách quen, ngồi nhặt rau, phơi đồ khi mưa bất chợt, cho trẻ chơi khi trời nắng. Nhà bỏ hiên để lấy diện tích phòng thường thấy bí và nóng.
Chỗ để ủng, nón, áo mưa, nông cụ. Người đi đồng, đi rẫy về cần một chỗ thay đồ, rửa tay chân trước khi vào nhà. Không có chỗ này, bùn đất theo vào phòng khách.
Kho khô và thoáng. Lúa, cà phê, tiêu, hạt điều cất trong phòng ngủ là chuyện khá phổ biến khi nhà không có kho. Kho cần nền cao, thoáng, tránh chuột và ẩm.
Chỗ đông người vài lần mỗi năm. Ngày giỗ, Tết, cưới hỏi, nhà quê có thể đón vài chục người. Không cần phòng khách khổng lồ, nhưng nên tính sân, hiên, phòng có thể mở thông khi cần.
Chỗ để xe có mái, gần cửa. Nhà quê thường có hai, ba xe máy, có khi thêm xe đạp điện của con đi học. Để xe giữa phòng khách vừa chật vừa bẩn; một gian để xe có mái, có ổ cắm sạc đặt cao, xa chỗ ngủ, là thứ nên có từ bản vẽ đầu tiên.
Nhà vệ sinh gần phòng người già. Đêm đi vệ sinh là lúc người già dễ ngã nhất. Khoảng cách ngắn, lối đi phẳng, có đèn là điều nên chốt từ đầu.
Tính cho mười, hai mươi năm sau
Gia đình thay đổi nhanh hơn người ta tưởng. Con nhỏ hôm nay mười năm nữa cần phòng riêng; con trai lấy vợ có thể về ở chung một thời gian; ông bà có thể cần người chăm sát bên. Một ngôi nhà tốt không cần đáp ứng hết ngay từ đầu, nhưng không nên chặn đường thay đổi.
Có hai câu hỏi quan trọng nhất. Thứ nhất, sau này có lên tầng không. Nếu có, ngay từ đầu phần móng và khung phải được người có chứng chỉ thiết kế tính cho tải trọng của nhà nhiều tầng hơn, và vị trí cầu thang phải chừa sẵn. Làm móng nhà một tầng rồi mới muốn lên tầng là tình huống khó và tốn nhất.
Thứ hai, sau này có nối nhà sang ngang không. Nếu có, nên đặt nhà chính lệch về một phía mảnh đất, chừa phía kia đủ rộng, và đặt bể tự hoại, giếng, bể nước ở chỗ không chắn phần nối sau này. Nhiều gia đình đặt bể tự hoại giữa sân sau, mười năm sau muốn xây thêm thì đúng chỗ bể.
Còn một khả năng ít ai tính: nhà có thể trở thành nơi chỉ hai người già ở, khi con cái đều ra thành phố. Lúc ấy nhà quá rộng lại thành gánh nặng quét dọn, sửa mái, trả tiền điện. Một cách thiết kế được nhiều gia đình chọn là khu ở chính gọn, đủ cho hai ông bà sinh hoạt hằng ngày, và các phòng cho con cháu có thể khoá lại, đóng điện riêng khi không ai về.
Khi các thế hệ không cùng ý
Chuyện cha mẹ và con cái muốn nhà khác nhau là rất bình thường. Cha mẹ quen gian giữa rộng để tiếp khách và làm lễ giỗ, muốn bếp củi phía sau; con muốn phòng khách kiểu mới, bếp gọn trong nhà. Tranh luận về "đẹp hay xấu" thường không đi tới đâu; tranh luận về "ai dùng chỗ này, dùng thế nào" thì dễ đạt đồng thuận hơn.
Một nguyên tắc dễ được chấp nhận: người ở hằng ngày có tiếng nói lớn nhất về những chỗ họ dùng hằng ngày như bếp, phòng ngủ, nhà vệ sinh; người góp tiền có tiếng nói lớn về tổng quy mô và thứ tự làm. Những chỗ dùng chung như gian khách, sân thì bàn chung.
Nhiều gia đình giải quyết bằng cách làm cả hai: bếp ga gọn trong nhà cho ngày thường, bếp củi ở gian phụ phía sau để nấu nồi lớn, nấu bánh ngày Tết. Cách ấy tốn thêm một chút diện tích nhưng tránh được chuyện nhà mới xây xong, cha mẹ lại dựng thêm cái chái tạm bằng tôn ở sau nhà.
Nhà vừa ở vừa buôn bán nhỏ hoặc cất nông sản
Nhà mặt đường liên xã, đường thôn đông người qua lại hay được tính thêm một gian phía trước để bán tạp hoá, sửa xe, bán nông sản. Nếu có ý định này, dù chỉ là "biết đâu sau này", nên nói ngay với người vẽ nhà. Gian bán hàng cần lối vào riêng, cửa rộng, nền cao hơn mặt đường một chút để nước không tràn vào, và tách khỏi khu ngủ để buổi tối đóng hàng không ảnh hưởng sinh hoạt.
Nhà làm nông cần tính thêm đường đi của nông sản: từ xe chở về, qua sân phơi, vào kho, rồi ra xe bán. Đường đi ấy nên ngắn, không đi xuyên phòng khách. Bao phân bón, thuốc bảo vệ thực vật thì cất riêng, xa bếp và xa chỗ trẻ con chơi, có khoá.
Những nhu cầu này làm nhà rộng hơn, nhưng nếu không tính, gia đình sẽ dựng thêm chái tạm, kho tạm sau vài năm. Chái tạm làm vội thường dột, nóng và che mất ánh sáng của nhà chính.
Ví dụ giả định: một gia đình năm người ở vùng đồi
Ví dụ giả định: một gia đình ở vùng đồi trồng cà phê gồm hai vợ chồng ngoài bốn mươi, hai con đang đi học, và bà nội đã ngoài bảy mươi. Con lớn sắp vào đại học ở thành phố, mỗi năm về hai lần. Gia đình có vài tấn cà phê nhân mỗi vụ cần chỗ cất, có một xe máy cày nhỏ.
Khi ngồi lại trả lời bảng câu hỏi, họ nhận ra mấy điều. Bà nội cần phòng ở tầng trệt, gần nhà vệ sinh, có cửa sổ đón nắng sáng vì bà hay lạnh vào đêm mùa mưa. Con lớn chỉ về vài tuần mỗi năm, nên phòng của con có thể nhỏ và dùng làm phòng khách khi con vắng. Kho cà phê cần đặt cạnh sân phơi, nền cao, cửa đủ cho xe rùa vào.
Họ cũng thống nhất chưa lên tầng trong mười năm tới, nhưng muốn có khả năng nối thêm một dãy phòng phía đông khi con trai lập gia đình. Từ đó bản yêu cầu ghi rõ: nhà một tầng, đặt lệch về phía tây mảnh đất, bể tự hoại phía sau góc tây, chừa phía đông trống. Bản vẽ ra đời từ những dòng này sát với đời sống của họ hơn mọi mẫu nhà xem trên mạng.
Từ câu trả lời tới bản yêu cầu gửi người vẽ nhà
Khi đã có câu trả lời, gom lại thành một bản yêu cầu một hai trang. Đây là thứ đưa cho người thiết kế hoặc thợ cả, thay vì nói miệng.
- Ghi số người ở thường xuyên, tuổi, ai cần phòng tầng trệt.
- Liệt kê các phòng cần có và phòng "có thì tốt", tách rõ hai loại.
- Mô tả cách nấu ăn, chỗ ăn, chỗ giặt phơi, chỗ để xe và nông cụ.
- Ghi ý định tương lai: lên tầng, nối nhà, chỗ buôn bán.
- Ghi những điều không muốn: cầu thang dốc, phòng không có cửa sổ, nhà vệ sinh mở thẳng ra phòng khách.
- Gửi kèm ảnh mảnh đất, hướng nắng chiều, hướng gió chính, đường vào.
Với bản yêu cầu này, các phương án vẽ ra có thể so với nhau trên cùng một tiêu chí. Người vẽ nhà có nghề thường quý những khách hàng chuẩn bị kỹ như vậy, vì họ làm đúng ngay từ lần đầu.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ở quê cho bốn người nên có mấy phòng ngủ?
Tuỳ cách gia đình sinh hoạt và số lần con cháu về chơi. Nhiều nhà bốn người chọn ba phòng ngủ, trong đó một phòng ở tầng trệt dùng cho ông bà hoặc khách. Điều quan trọng hơn số phòng là mỗi phòng có cửa sổ thoáng và lối đi tiện tới nhà vệ sinh.
Có nên làm móng sẵn cho tầng hai dù chưa định lên tầng ngay?
Nếu khả năng lên tầng trong tương lai là thật, làm móng và khung tính sẵn cho tải trọng nhà hai tầng thường đỡ tốn hơn so với gia cố sau này. Việc này phải do người có chứng chỉ thiết kế tính toán, không nên để thợ ước chừng.
Cha mẹ muốn bếp củi, con muốn bếp ga, nên làm thế nào?
Nhiều gia đình làm cả hai: bếp ga hoặc bếp điện trong nhà cho ngày thường, bếp củi ở gian phụ hoặc chái sau có mái và thông khói tốt. Cách này giữ được thói quen nấu nồi lớn mà không làm khói ám vào nhà chính.
Có cần làm kho riêng nếu nhà không làm nông nữa?
Ngay cả khi không làm nông, gia đình ở quê vẫn hay có đồ cần cất: bàn ghế dùng ngày giỗ, đồ Tết, dụng cụ sửa chữa, gạo. Một kho nhỏ thoáng, nền cao giúp phòng ở gọn hơn nhiều. Có thể kết hợp kho với gầm cầu thang hoặc gian phụ.
Làm sao để người vẽ nhà hiểu đúng nhu cầu?
Đưa một bản yêu cầu viết sẵn, liệt kê người ở, các phòng cần có, cách sinh hoạt, ý định tương lai và những điều không muốn, kèm ảnh mảnh đất. Sau mỗi phương án, góp ý bằng cách chỉ ra ai dùng chỗ đó và dùng thế nào, thay vì chỉ nói thích hay không thích.
Nhà cho người già cần lưu ý gì ngay từ khi tính nhu cầu?
Đặt phòng ở tầng trệt, gần nhà vệ sinh, lối đi phẳng không bậc, cửa đủ rộng nếu sau này phải dùng xe lăn, có chỗ ngồi hiên đón nắng sáng. Những điều này dễ làm khi còn trên giấy, sửa lại sau khi đã xây thì tốn và khó.