Trước khi xây nhà ở quê, cần xem bốn thứ của mảnh đất: nền đất cứng hay yếu (có phải ao, ruộng, mương lấp không), nước mưa và nước ngầm đi đâu, đường vào có cho xe chở vật liệu không, và điện nước lấy từ đâu. Bốn điều này quyết định móng làm kiểu gì, nền nhà đặt cao bao nhiêu, dự toán phải cộng thêm những khoản nào. Chúng không thấy trên mẫu nhà đẹp, chỉ thấy khi đứng trên đất.
Phần lớn việc xem đất chủ nhà tự làm được bằng mắt, bằng cách hỏi người trong xóm và đứng xem lúc trời mưa. Phần đánh giá sức chịu của nền thì phải để người có chuyên môn làm khi nhà lớn hoặc đất có dấu hiệu yếu. Bài này chỉ ra việc nào tự làm, việc nào phải thuê, và những dấu hiệu nên dừng lại hỏi kỹ.
Lịch sử mảnh đất: hỏi người già trong xóm
Trước đây chỗ này là gì. Ruộng lúa, ao cá, mương nước, bãi tre, nền nhà cũ hay vườn cây lâu năm. Đất ao, ruộng, mương mới lấp là loại đáng lo nhất vì bên dưới thường còn lớp bùn mềm.
Lấp từ năm nào, bằng gì. Đất lấp bằng đất đồi đầm kỹ khác hẳn đất lấp bằng xà bần, rác, đất bùn nạo vét. Lấp càng mới càng có khả năng còn lún tiếp.
Nhà xung quanh có bị lún nứt không. Đi một vòng xem nhà hàng xóm: tường có vết nứt chéo, nền có sụt, cửa có kẹt không. Nhà gần đó gặp chuyện gì, nhà mới trên cùng loại đất dễ gặp chuyện tương tự.
Mùa lũ năm lớn nước lên tới đâu. Ở vùng trũng ven sông, hỏi vạch nước của trận lũ lớn nhất người ta còn nhớ. Đây là cơ sở để đặt nền nhà và gác lửng, quan trọng hơn mực nước của năm ngoái.
Có mồ mả, giếng cũ, bể ngầm cũ không. Giếng cũ, hầm cũ lấp sơ sài nằm dưới móng là nguyên nhân lún cục bộ. Nếu có, phải đánh dấu vị trí để thợ và người thiết kế xử lý.
Nhìn và đào thử: những gì chủ nhà tự làm được
Không cần máy móc, chủ nhà vẫn biết khá nhiều về nền đất bằng cách đào một vài hố thử nông ở các góc dự kiến đặt nhà. Lớp đất trên cùng thường là đất mặt có rễ cây; bên dưới, nếu gặp lớp đất sét nâu chặt, sỏi đỏ hay đá ong thì là dấu hiệu tốt. Nếu đào xuống vẫn gặp đất đen nhão, có mùi bùn, có nước rỉ ra nhanh thì nền yếu hoặc mực nước ngầm cao.
Một mẹo dân gian là cắm thanh sắt nhỏ xuống đáy hố và ấn bằng tay: chỗ ấn ngập dễ dàng là đất mềm. Cách này chỉ để biết sơ bộ, không thay được đánh giá kỹ thuật, nhưng đủ để chủ nhà biết có cần hỏi sâu hơn hay không.
Ghi lại độ sâu mỗi lớp đất bằng cách đặt thước dây dựng đứng trong hố rồi chụp ảnh, mỗi hố một tấm, đánh số theo góc nhà dự kiến. Ba bốn tấm ảnh như vậy giúp người thiết kế ở xa hình dung nền đất nhanh hơn nhiều so với lời tả. Nếu các hố cho kết quả rất khác nhau, chẳng hạn một góc gặp đất chặt còn góc kia toàn bùn, đó là dấu hiệu nền không đều, dễ lún lệch, cần người có chuyên môn xem trực tiếp.
An toàn khi đào: hố thử không nên sâu quá đầu gối khi đất tơi hoặc có nước, không để trẻ con chơi gần hố, lấp lại hoặc rào khi xong. Đất ven đồi, đất cát rời có thể sụt thành hố bất ngờ; không xuống hố sâu một mình.
Khi nào cần thuê khoan khảo sát địa chất
Khoan khảo sát địa chất là lấy mẫu đất ở nhiều độ sâu, thí nghiệm để biết từng lớp chịu được bao nhiêu. Với nhà một tầng nhỏ trên nền đất cứng mà nhà xung quanh đều ổn, nhiều gia đình không làm bước này và dựa vào kinh nghiệm của người thiết kế, thợ địa phương.
Nhưng có những trường hợp nên làm: nhà từ hai tầng trở lên, đất là ao ruộng mới lấp, vùng đồng bằng ven sông có lớp bùn dày, đất dốc, hoặc nhà hàng xóm cùng loại đất đã bị lún nứt. Khi đó, chi phí khảo sát nhỏ so với rủi ro chọn sai móng, phải gia cố khi nhà đã đứng.
Việc khoan và đọc kết quả thuộc về đơn vị có năng lực khảo sát và người có chứng chỉ thiết kế. Chủ nhà không cần hiểu từng chỉ số, nhưng nên hỏi được ba câu: lớp đất tốt nằm ở độ sâu nào, móng đề xuất là loại gì và vì sao, có cần xử lý nền trước khi làm móng không. Câu trả lời rõ ràng, có lý do là dấu hiệu người làm có trách nhiệm.
Nước: mưa, ngầm và nguồn nước sinh hoạt
Nước là thứ gây hư hại nhà ở quê nhiều nhất, từ chân tường ẩm mốc tới nền ngập. Bảng dưới gom những điều cần xem và lý do.
| Cần xem | Cách xem | Ảnh hưởng tới kế hoạch |
|---|---|---|
| Nước mưa chảy về đâu | Đứng xem trong một trận mưa to, chụp ảnh hướng nước chảy | Cao độ nền nhà, rãnh thoát quanh nhà, hướng dốc sân |
| So với mặt đường thôn | Đo chênh cao giữa đất và mặt đường, hỏi kế hoạch nâng đường | Nền phải cao hơn mặt đường tương lai, không chỉ hiện tại |
| Mực nước ngầm | Xem giếng gần đó mùa khô và mùa mưa, nước có rỉ vào hố thử không | Cách làm móng, chống thấm chân tường, vị trí bể tự hoại |
| Nguồn nước sinh hoạt | Có nước máy không; nếu khoan giếng thì nhà bên cạnh khoan sâu bao nhiêu, nước có mùi, màu lạ không | Có cần bể chứa, bộ lọc; vị trí giếng xa nhà vệ sinh |
| Nơi thoát nước thải | Có mương chung, cống thôn không; đất có thấm được không | Kiểu bể tự hoại, hố thấm, đường ống ra ngoài |
Nước giếng khoan ở một số vùng có thể nhiễm sắt, mangan, có nơi nhiễm asen. Trước khi dùng cho ăn uống, nên gửi mẫu tới cơ sở xét nghiệm nước để biết có cần lọc và lọc loại gì; nhìn nước trong không có nghĩa là nước sạch.
Đường vào: khoản chi bị quên nhiều nhất
Ở nhiều xóm, đường vào nhà là ngõ nhỏ, đường bờ ruộng, đường dốc lên đồi. Xe tải chở cát, đá, gạch, thép không vào được thì vật liệu phải đổ ở đầu ngõ rồi trung chuyển bằng xe ba gác, xe rùa, có khi gánh tay. Mỗi lần trung chuyển là thêm công, thêm hao hụt, thêm thời gian. Với cả một ngôi nhà, khoản này không nhỏ.
Đường dốc, đường đất trơn khi mưa còn khiến xe bê tông, xe chở vật liệu không lên được đúng ngày, làm lỡ lịch đổ bê tông. Ở vùng đồi Tây Nguyên, nhiều gia đình phải làm tạm một đoạn đường cấp phối trước khi khởi công.
Khi xem đất, nên hỏi: xe tải cỡ nào vào được, có chỗ quay đầu không, có chỗ tập kết vật liệu mà không lấn lối đi chung không. Nếu phải mượn đất nhà bên cạnh để đổ cát, đặt giàn giáo, hãy thoả thuận rõ trước, nói rõ thời gian và việc dọn trả lại mặt bằng.
Điện: từ cột gần nhất tới công trường
Công trường cần điện cho máy trộn, máy cắt, máy đầm, máy bơm từ những ngày đầu. Nếu mảnh đất chưa có công tơ, cần làm thủ tục xin cấp điện với đơn vị điện lực ở địa phương, và việc này có thể mất thời gian, nhất là khi phải kéo thêm dây từ xa.
Khi xem đất, nên để ý cột điện hạ thế gần nhất cách bao xa, dây có đi qua đất nhà không, có đường dây trung thế, cao thế nào chạy gần không. Đường dây cao thế có hành lang bảo vệ, xây nhà trong hành lang là vi phạm và nguy hiểm; giàn giáo, cần cẩu đưa vật liệu gần dây điện là tình huống chết người đã xảy ra nhiều lần.
Điện tạm cho công trường phải có cầu dao chống giật, dây không nằm trong vũng nước, ổ cắm treo cao, do thợ điện có nghề lắp. Chủ nhà nên kiểm điều này ngay ngày đầu, vì công trường nông thôn thường có trẻ con trong xóm sang chơi.
Đất dốc, đất đồi: thêm những điều phải xem
Ở Tây Nguyên, Lâm Đồng, vùng trung du miền Bắc và miền núi miền Trung, nhiều gia đình làm nhà trên đất dốc, đất đồi. Loại đất này có cái lợi là thoát nước nhanh, ít ngập; cái khó là phải san gạt, đắp, kè, và luôn có nguy cơ trượt khi mưa dài ngày.
Khi xem đất dốc, chú ý các dấu hiệu: vết nứt dài chạy ngang sườn đồi, cây cối nghiêng cùng một hướng, mạch nước rỉ ra ở chân dốc sau mưa, hàng rào hoặc cột điện gần đó bị xô lệch. Những dấu hiệu này cho thấy sườn dốc đang chuyển động, không nên đặt nhà ở đó dù cảnh đẹp đến đâu.
Nhà trên đất dốc không nên đặt sát mép taluy, cả phía trên lẫn phía dưới. Phần đất đắp để tạo mặt bằng thường yếu hơn phần đất đào vào sườn đồi; móng đặt nửa trên đất đào nửa trên đất đắp dễ lún lệch. Đây là trường hợp nên thuê người có chứng chỉ thiết kế và khảo sát, không xây theo ước lượng. Rãnh thu nước phía trên nhà để chặn nước từ sườn đồi chảy xuống cũng phải tính ngay từ đầu.
Một buổi xem đất có hệ thống
Có thể gom việc xem đất vào một hai buổi, theo thứ tự dưới đây, ghi lại bằng ảnh và sổ tay:
- Hỏi người già trong xóm về lịch sử mảnh đất và mực lũ lớn nhất họ nhớ.
- Đi một vòng xem nhà hàng xóm có lún nứt không, họ làm móng kiểu gì.
- Đào hai, ba hố thử nông ở các góc dự kiến đặt nhà, chụp ảnh lớp đất.
- Đo chênh cao giữa đất và mặt đường, hỏi xã có kế hoạch nâng đường không.
- Xem đường vào, chỗ tập kết vật liệu, khoảng cách tới cột điện và nguồn nước.
- Hỏi UBND cấp xã về hành lang đường, đê, kênh, lưới điện và khoảng lùi xây dựng.
- Quay lại xem trong một trận mưa to.
Nếu mảnh đất nằm xa nơi gia đình đang sống, có thể nhờ người thân ở quê làm các bước này theo danh sách, gửi ảnh và đoạn phim ngắn về, rồi để dành buổi về tận nơi cho những điểm còn nghi ngờ. Gửi toàn bộ ảnh và ghi chép cho người thiết kế. Hồ sơ ấy giúp họ chọn móng, đặt cao độ nền hợp lý, và giúp gia đình lập dự toán sát hơn ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Đất ruộng đã lấp lâu năm có xây nhà được không?
Nhiều nhà vẫn xây trên đất ruộng đã lấp, nhưng phải được chuyển thành đất ở hợp pháp trước, và móng phải được tính cho nền yếu. Đất lấp càng lâu và được đầm kỹ thì càng ổn định hơn. Nên có người có chứng chỉ thiết kế đánh giá, nhà hai tầng thì nên khoan khảo sát.
Nhà một tầng có cần khoan khảo sát địa chất không?
Nhà một tầng nhỏ trên đất cứng, nhà xung quanh không lún nứt thì nhiều gia đình không khoan và dựa vào kinh nghiệm địa phương. Nếu đất là ao ruộng mới lấp, ven sông, đất dốc hoặc nhà bên cạnh đã có vết nứt thì nên khoan, vì chi phí nhỏ hơn nhiều so với gia cố sau này.
Nền nhà nên cao hơn mặt đường bao nhiêu?
Không có con số chung, vì phụ thuộc vào mực nước mưa, lũ của vùng và kế hoạch nâng đường. Nguyên tắc là nền phải cao hơn mặt đường dự kiến trong tương lai và cao hơn mực nước lớn đã từng xảy ra. Hỏi UBND cấp xã và người già trong xóm để có căn cứ.
Làm sao biết nước giếng khoan có dùng được không?
Gửi mẫu nước tới cơ sở xét nghiệm nước để kiểm các chỉ tiêu cơ bản như sắt, mangan, độ cứng, vi sinh, và asen ở vùng có nguy cơ. Nước trong, không mùi vẫn có thể không đạt cho ăn uống. Kết quả xét nghiệm giúp chọn đúng cách lọc, không mua thiết bị theo cảm tính.
Đường vào nhỏ, xe tải không vào được thì làm sao?
Thường phải tập kết vật liệu ở đầu ngõ rồi trung chuyển bằng xe nhỏ. Cần tính khoản công này vào dự toán, thoả thuận chỗ đổ vật liệu với hàng xóm, và chọn ngày đổ bê tông khi đường khô. Ở vùng đồi, có thể phải làm tạm một đoạn đường trước khi khởi công.
Đất có đường dây điện đi ngang thì có xây được không?
Tuỳ loại dây. Dây hạ thế dẫn vào nhà dân thường chỉ cần dời hoặc nâng theo thoả thuận với điện lực. Đường dây trung thế, cao thế có hành lang bảo vệ, không được xây nhà trong đó. Cần hỏi điện lực địa phương và UBND cấp xã trước khi vẽ nhà.