Bể tự hoại đúng cách là bể kín, có ít nhất hai đến ba ngăn để chất thải lắng và phân huỷ dần, có ống thông hơi lên cao, chỉ nhận nước từ bồn cầu, đặt ngoài nhà ở chỗ xe hút tới được và cách xa giếng nước. Bể làm đúng có thể dùng nhiều năm mới phải hút; bể làm sai thường đầy sau một hai năm, bốc mùi vào nhà, và nguy hiểm hơn là rỉ ra làm bẩn giếng của chính gia đình và hàng xóm.
Ở nhiều vùng quê, nhà tiêu hai ngăn, hố xí đào và bể xây không đáy vẫn còn, và nhiều gia đình đang chuyển sang bồn cầu xả nước với bể tự hoại khi xây nhà mới. Bài này giải thích bể làm việc thế nào để chủ nhà hiểu vì sao thợ phải làm thế này mà không làm thế khác, và những câu nên hỏi khi thợ đổ bể.
Bể tự hoại làm việc thế nào
Tên gọi "tự hoại" nghĩa là chất thải tự phân huỷ trong bể nhờ vi sinh vật sống trong môi trường không có không khí. Chất thải từ bồn cầu chảy vào ngăn thứ nhất; phần nặng chìm xuống đáy thành bùn, phần nhẹ như dầu mỡ, giấy nổi lên thành váng. Ở giữa là lớp nước đã bớt cặn chảy qua lỗ hoặc ống thông sang ngăn sau, tiếp tục lắng, rồi mới ra ngoài.
Vi sinh trong bể phân huỷ một phần bùn thành khí và nước, nên bể đầy chậm hơn nhiều so với hố chứa thông thường. Nhưng bể không làm sạch hoàn toàn: nước ra khỏi bể vẫn còn bẩn, còn mầm bệnh, chỉ ít cặn hơn. Vì thế nước sau bể phải đi tiếp vào hố thấm, bãi lọc hoặc cống chung có xử lý, chứ không được xả thẳng ra ao, mương nơi người lấy nước, thả cá hay tắm rửa.
Hiểu nguyên lý này sẽ giải thích được hầu hết sự cố. Bể có một ngăn thì nước chưa kịp lắng đã ra ngoài, cặn trôi theo làm tắc hố thấm. Bể bị đổ nhiều nước quá thì nước chảy qua nhanh, vi sinh bị cuốn đi. Bể bị dội hoá chất tẩy mạnh liên tục thì vi sinh chết, bùn không phân huỷ, bể đầy nhanh và hôi.
Cấu tạo một bể làm đúng: những gì chủ nhà nên thấy tận mắt
Bể kín, đáy và thành không rò. Bể xây gạch phải trát và chống thấm cả trong lẫn ngoài; bể đúc bê tông hay bể làm sẵn bằng vật liệu composite, nhựa thì xem mối nối và nắp. Bể không đáy kiểu "để nước tự thấm" là cách làm cũ, nhanh làm bẩn nước ngầm.
Có nhiều ngăn. Bể ba ngăn phổ biến gồm ngăn chứa, ngăn lắng và ngăn lọc; bể hai ngăn cũng dùng được với gia đình ít người. Thợ nên giải thích nước đi từ ngăn này sang ngăn kia qua đâu, ở độ cao nào.
Ống vào và ống ra đúng độ cao. Ống ra phải thấp hơn ống vào một chút để nước chảy đúng chiều, và đầu ống thường có cút chữ T để không hút váng nổi hay bùn đáy ra ngoài.
Ống thông hơi. Khí sinh ra trong bể cần lối thoát lên cao, đầu ống có chụp chắn mưa và đặt xa cửa sổ, xa chỗ ngồi chơi. Thiếu ống thông hơi là lý do thường gặp nhất khiến nhà vệ sinh có mùi dù đã lau rửa sạch.
Nắp hút ở chỗ mở được. Mỗi bể cần ít nhất một nắp đủ rộng để đưa vòi hút vào, không bị lát gạch cố định hay xây đè bậc tam cấp lên. Ghi lại vị trí nắp vào hồ sơ nhà.
Đặt bể ở đâu: cách giếng, cách nhà, cách ranh đất
Nguyên tắc quan trọng nhất là xa nguồn nước sinh hoạt. Các hướng dẫn về nhà tiêu hợp vệ sinh của ngành y tế thường nêu khoảng cách tối thiểu chừng mười mét giữa nơi chứa phân và giếng nước. Đất cát, đất có nước ngầm nông như vùng ven biển hay đồng bằng thấp thì càng nên đặt xa hơn mức đó, và đặt bể ở phía thấp hơn giếng theo hướng nước ngầm chảy. Không chắc thì hỏi trạm y tế cấp xã hoặc người làm giếng lâu năm trong vùng.
Cũng phải nghĩ tới giếng của hàng xóm. Đất ở quê thường hẹp chiều ngang, giếng nhà bên có khi chỉ cách ranh đất vài bước chân. Đặt bể sát ranh đất, ngay cạnh giếng nhà người khác là gây chuyện lâu dài, có khi thành tranh chấp. Nên đi một vòng xem giếng các nhà xung quanh nằm đâu trước khi chốt chỗ bể.
Bể nên nằm gần nhà vệ sinh để ống ngắn, ít cua, nhưng ở ngoài nhà, nơi xe hút hoặc ít nhất là ống hút kéo tới được. Vùng hay ngập nên đặt nắp bể và ống thông hơi cao hơn mức nước ngập; nước lũ tràn vào bể sẽ đẩy chất thải ra ngoài và làm trôi bùn ra sân, vườn.
Vì sao bể nhanh đầy hoặc bốc mùi
Phần lớn các ca bể đầy sớm và hôi đến từ thói quen dùng hoặc từ chỗ nối ống, không phải do bể quá nhỏ. Các nguyên nhân thường gặp:
- Cho cả nước tắm, giặt, rửa vào bể: lượng nước quá lớn làm bể tràn nhanh, cuốn bùn sang ngăn sau và ra hố thấm.
- Nước mưa chảy vào bể: ống máng xối nối nhầm vào đường thoát nhà vệ sinh, hoặc nắp bể thấp hơn sân nên nước mưa tràn vào.
- Bỏ giấy ướt, băng vệ sinh, tã, khăn vào bồn cầu: những thứ này không tan, làm tắc ống và chiếm chỗ trong bể.
- Dội hoá chất tẩy mạnh hằng ngày: vi sinh trong bể chết, bùn không phân huỷ được.
- Không có ống thông hơi hoặc ống bị tắc: khí trong bể đẩy ngược lên qua bồn cầu, phễu thu.
- Phễu thu sàn không có bẫy nước: mùi từ đường ống bay thẳng lên phòng.
- Bể nứt hoặc hố thấm phía sau đã bít: nước không thoát được, bể dâng, có khi trào lên bồn cầu khi mưa lớn.
Khi bể có mùi, đừng vội gọi hút. Kiểm theo thứ tự: ống thông hơi có thông không, phễu thu có còn nước trong bẫy không, có đường nước mưa hay nước giặt nào chạy vào bể không. Nhiều ca chỉ cần sửa một trong ba chỗ này.
Bể bao lớn là đủ: những yếu tố quyết định
Kích thước bể do người thiết kế hoặc thợ có kinh nghiệm tính, dựa trên số người thường xuyên ở, số người tăng thêm vào dịp lễ Tết, giỗ chạp, và việc bể có nhận nước xám hay không. Chủ nhà không cần tự tính, nhưng cần cung cấp đúng các thông tin đó. Nhà ba thế hệ, mỗi dịp Tết con cháu về đông gấp đôi, khác hẳn nhà hai ông bà ở; nhà có ý định sau này cho thuê vài phòng hay mở quán nhỏ lại khác nữa.
Bể quá nhỏ so với số người thì thời gian nước lưu trong bể ngắn, chất thải chưa kịp lắng đã trôi ra, hố thấm phía sau nhanh bít và bể phải hút liên tục. Bể quá lớn thì tốn chỗ, tốn công đào, nhưng ít gây hại hơn. Nếu đang phân vân giữa hai cỡ, với nhà ở quê đất rộng thường nên chọn rộng tay hơn một chút, nhất là khi gia đình có khả năng xây thêm phòng hay thêm nhà vệ sinh về sau.
Một chi tiết hay bị quên là hố thấm hoặc bãi lọc phía sau bể. Đất sét chặt thấm chậm, đất cát thấm nhanh nhưng dễ đưa chất bẩn đi xa tới giếng; vùng nước ngầm nông thì hố thấm gần như ngập quanh năm. Phần này phụ thuộc rất nhiều vào đất từng nơi, nên hỏi những nhà xung quanh xem hố thấm của họ có hay đầy không, và để thợ địa phương đề xuất cách làm hợp với đất.
Hút bể bao lâu một lần và an toàn khi mở bể
Không có một con số chung cho mọi nhà, vì nó tuỳ cỡ bể, số người ở và thói quen dùng. Gia đình dùng đúng cách thường vài năm mới phải hút một lần. Dấu hiệu cần hút: bồn cầu xả chậm dần, có tiếng ục ục khi xả, mùi nặng hơn bình thường, hoặc mở nắp thấy lớp váng và bùn đã chiếm phần lớn chiều sâu. Khi hút, nên để lại một ít bùn đáy làm "mồi" vi sinh cho bể chạy lại nhanh.
Khí trong bể tự hoại có thể gây ngạt và dễ cháy. Tuyệt đối không xuống bể, không cúi sát miệng bể, không hút thuốc hay đánh lửa gần nắp bể đang mở. Đã có những vụ tai nạn chết người ở nông thôn khi một người xuống bể sửa ống bị ngạt, người thứ hai xuống cứu cũng ngạt theo. Việc sửa trong lòng bể phải để người có nghề, có thiết bị thông gió làm. Trẻ nhỏ phải tránh xa khi nắp bể đang mở, và nắp bể bình thường phải đủ chắc để không sụt khi người đi lên.
Bùn hút ra phải được xe hút chở đi xử lý theo quy định của địa phương, không đổ ra vườn, ra ruộng hay xuống mương. Bùn tươi chứa nhiều mầm bệnh, giun sán, đổ ra đất trồng rau là đưa mầm bệnh quay lại bữa ăn.
Thay nhà tiêu cũ bằng bể tự hoại khi sửa nhà
Nhà cũ có nhà tiêu hai ngăn khô hoặc hố đào, khi chuyển sang bồn cầu xả nước cần làm bể mới chứ không nối bồn cầu vào hố cũ. Hố cũ phải được hút sạch hoặc lấp đúng cách bằng đất, vôi, rồi đánh dấu để sau này không đào móng, đào giếng trúng chỗ đó. Đây là lúc tốt để dời vị trí bể ra xa giếng nếu chỗ cũ quá gần.
Nhà tiêu khô hai ngăn vẫn là lựa chọn hợp lý ở nơi thiếu nước, vùng núi cao hay vùng thường xuyên khô hạn, vì nó không cần nước xả. Nếu gia đình vẫn dùng loại này, điều quan trọng là luân phiên hai ngăn đúng cách, có tro hoặc vôi phủ, nắp kín và ống thông hơi. Bồn cầu xả nước không phải lúc nào cũng là bước tiến nếu nhà không đủ nước quanh năm.
Với nhà đất chật, nhiều gia đình chọn bể làm sẵn bằng vật liệu nhựa hoặc composite vì lắp nhanh, kín, nhẹ. Bể làm sẵn vẫn cần nền đặt chắc, lấp đất đúng cách để không bị đất ép méo hay nước ngầm đẩy nổi khi bể rỗng. Vùng đất yếu, nền lún thì nên hỏi thêm người có chuyên môn về cách đặt bể. Dù chọn loại nào, nguyên tắc ngăn lắng, ống thông hơi, nắp hút và khoảng cách với giếng vẫn y như bể xây.
Câu hỏi thường gặp
Bể tự hoại có nên làm không đáy cho nước tự thấm không?
Không nên. Bể không đáy cho chất thải chưa xử lý thấm thẳng vào đất và nước ngầm, làm bẩn giếng trong vùng. Bể phải kín; phần nước sau bể mới được dẫn ra hố thấm hay bãi lọc đặt xa giếng, hoặc vào cống chung nếu nơi đó có hệ thống thu gom.
Có nên đổ men vi sinh vào bể định kỳ không?
Bể dùng đúng cách thường tự duy trì được vi sinh từ chính chất thải đưa vào. Men vi sinh có thể giúp sau khi hút bể hoặc sau thời gian dùng nhiều hoá chất tẩy, nhưng không thay được việc dùng đúng cách. Nó không cứu được bể nứt, bể thiếu thông hơi hay bể bị nước mưa tràn vào.
Nước tắm giặt nên đi đâu nếu không vào bể tự hoại?
Nước xám nên đi đường riêng qua hố ga có lưới chắn rác, rồi ra hố thấm, rãnh lọc qua lớp sỏi cát, hoặc cống chung của xóm. Không xả thẳng ra ao cá, ra sát giếng hay sang đất nhà bên. Nước có nhiều xà phòng, mỡ nên qua một hố lắng nhỏ trước.
Nhà vệ sinh tầng hai có cần bể riêng không?
Thường không. Ống thoát của nhà vệ sinh tầng trên đi xuống theo trục đứng và nhập vào cùng bể với tầng dưới. Điều quan trọng là bể đủ cho tổng số người ở, ống đứng có thông hơi và có chỗ mở thông tắc. Phần ống xuyên sàn, xuyên dầm nên được tính từ lúc thiết kế.
Bồn cầu trào ngược khi mưa lớn là do đâu?
Thường do nước mưa tràn vào bể qua nắp thấp hoặc đường ống nối nhầm, hoặc hố thấm phía sau bể đã ngập, nước không còn chỗ thoát. Vùng ngập nên nâng nắp bể, tách hẳn nước mưa và có thể cần van một chiều ở đầu ra. Nên nhờ thợ có nghề kiểm cả hệ.
Có thể tự xây bể tự hoại không?
Gia đình có thợ hồ quen việc vẫn tự xây được bể nhỏ, nhưng nên làm theo một bản vẽ bể có ngăn, ống, thông hơi rõ ràng và tuân thủ khoảng cách với giếng. Không ai được xuống bể đã từng chứa chất thải khi chưa thông gió, và không làm một mình.