Cách chọn thợ xây nhà đáng tin nhất là đi xem tận nơi hai ba ngôi nhà họ đã làm từ vài năm trước, hỏi chủ những nhà đó, rồi mới ngồi bàn với thợ. Lời giới thiệu và giá rẻ nói ít hơn nhiều so với một bức tường đã qua ba mùa mưa.
Ở quê, người làm nhà thường là một thợ cả dẫn một nhóm thợ phụ, đôi khi là một đội có tên tuổi trong vùng, ít khi là công ty lớn. Bài này chỉ cách so vài người, những câu nên hỏi, cách hiểu câu trả lời và những dấu hiệu nên dừng lại trước khi quá muộn.
Thợ cả, đội thợ, nhà thầu: ai làm gì
Thợ cả là người đứng đầu nhóm, nhận việc, chia việc, chịu trách nhiệm tay nghề chung. Thợ cả giỏi biết đọc bản vẽ, biết khi nào phải dừng hỏi kỹ sư, biết sắp thợ phụ theo phần việc. Nhiều thợ cả ở nông thôn làm nghề hai ba chục năm, có tiếng trong vài xã quanh.
Đội thợ có thể là một nhóm cố định đi theo thợ cả, hoặc nhóm ghép tạm cho từng công trình. Nhóm cố định thường đều tay hơn, nhóm ghép thì tuỳ người. Điện nước, cửa, sơn, ốp lát nhiều khi do người khác làm, thợ cả gọi đến hoặc chủ nhà tự thuê.
Nhà thầu ở đây là cá nhân hoặc doanh nghiệp nhỏ nhận làm trọn, có thể có kỹ sư, có người lo vật tư. Với nhà hai tầng, nhà trên đất yếu, đất dốc, hoặc khi chủ nhà ở xa không theo dõi được, một đơn vị có kỹ sư và có năng lực theo quy định thường đáng cân nhắc hơn.
Ở nhiều vùng còn có kiểu thợ làm theo mùa: nông nhàn thì đi xây, mùa vụ thì về ruộng. Đội như vậy tay nghề có thể tốt, nhưng lịch làm phụ thuộc mùa màng, chủ nhà nên hỏi rõ lúc gặt hái, thu hoạch cà phê, đội có nghỉ không và ai trông công trình.
Biết mình đang nói chuyện với loại nào giúp hỏi đúng câu. Hỏi thợ cả về cách tổ chức người và tiến độ; hỏi nhà thầu về người chịu trách nhiệm kỹ thuật, ai giám sát, ai ký biên bản.
Đi xem nhà cũ: nhìn vào đâu
Hãy hỏi thợ danh sách vài ngôi nhà họ đã làm, tốt nhất là nhà xong từ hai năm trở lên, rồi xin phép chủ nhà đến xem. Những chỗ đáng nhìn:
- Chân tường và góc trần: có vệt ố, mốc, bong sơn do thấm không.
- Tường dưới cửa sổ và quanh khung cửa: có nứt xiên từ góc cửa ra không.
- Nền nhà và sân: có lún, nứt, đọng nước không; nền nhà có bằng phẳng, nước sàn tắm có chảy về lỗ thoát không.
- Mái và mái hiên: đứng ngoài nhìn đường mái có thẳng không, hỏi mùa mưa có dột không.
- Cửa: đóng mở có kẹt, có khe hở không đều không.
- Chỗ giáp giữa phần nhà mới và nhà cũ, giữa nhà chính và nhà phụ: có nứt tách không.
- Đường điện, nước: ổ cắm có chắc, có cầu dao chống giật không; hỏi chủ nhà đường ống có bị rò không.
Đừng chỉ xem nhà vừa hoàn thiện. Sơn mới che được nhiều thứ; nhà qua vài mùa mưa nắng mới thật sự nói lên tay nghề. Nếu thợ chỉ đưa đi xem nhà đang làm hoặc vừa xong, hỏi vì sao không có nhà cũ hơn.
Hỏi chủ những ngôi nhà cũ
Chủ nhà cũ là nguồn thông tin quý nhất, vì họ đã trải qua đúng điều mình sắp trải qua. Vài câu đáng hỏi:
- Thợ có làm đúng thời gian đã hẹn không? Có những lúc bỏ công trình đi làm chỗ khác không?
- Cuối công trình có phát sinh nhiều không? Phát sinh có được báo trước không?
- Khi nhà có lỗi sau khi xong, thợ có quay lại sửa không, sửa nhanh hay phải gọi nhiều lần?
- Thợ có giữ công trường gọn, che chắn khi đổ bê tông, có cẩn thận với nhà hàng xóm không?
- Nếu xây lại, anh chị có chọn lại đội này không? Vì sao?
Câu cuối thường là câu thật nhất. Một chủ nhà ngập ngừng hoặc nói "cũng được" nghĩa là có chuyện chưa kể. Nên hỏi riêng chủ nhà, không có thợ đứng cạnh, để họ nói thoải mái.
Cũng đáng hỏi chủ nhà cũ xem họ trả tiền theo cách nào, có ký giấy không, và nếu làm lại thì họ sẽ ghi thêm điều gì vào giấy. Những bài học họ phải trả giá chính là danh sách điều khoản mình nên có.
Ngồi bàn với thợ: câu hỏi và cách nghe câu trả lời
Sau khi đã xem nhà cũ và lọc còn hai ba người, gặp từng người để bàn. Bảng dưới gợi ý câu hỏi và điều nên để ý trong câu trả lời.
| Câu hỏi | Câu trả lời đáng yên tâm | Câu trả lời nên dè dặt |
|---|---|---|
| Anh đang làm mấy công trình cùng lúc? | Nói rõ số nhà, khi nào xong, sắp người thế nào | "Bao nhiêu cũng được, người đông" |
| Phần nào anh tự làm, phần nào gọi người khác? | Kể ra cụ thể điện nước, sơn, cửa do ai | "Cái gì cũng làm hết" |
| Nếu đất yếu hoặc thấy nứt thì anh làm sao? | Dừng lại, đề nghị mời kỹ sư xem | "Cứ đổ thêm bê tông là được" |
| Phát sinh thì tính thế nào? | Báo trước, ghi giấy, hai bên đồng ý mới làm | "Đến đâu tính đến đó" |
| Sau khi xong, có lỗi thì sao? | Nói rõ thời gian quay lại sửa, phần nào bảo hành | "Nhà anh làm thì không bao giờ lỗi" |
| Anh có ngại ký giấy không? | Sẵn sàng ghi rõ, thậm chí tự đưa mẫu | Né tránh, nói "người quen cần gì giấy" |
Không cần thợ trả lời hay; cần thợ trả lời cụ thể. Người làm nghề lâu thường kể được chi tiết, ví dụ nhà nào, gặp chuyện gì, xử lý ra sao.
Nên mang theo bản vẽ hoặc bản phác khi gặp. Thợ xem bản vẽ rồi hỏi lại những câu như nền ở đây cao hay thấp, nước mưa thoát ra đâu, mái định lợp gì, là người đang nghĩ về ngôi nhà của mình.
Dấu hiệu nên dừng lại
Giá thấp hơn hẳn mặt bằng chung mà không giải thích được. Có thể do bớt vật tư, bớt công đoạn, hoặc định bù bằng phát sinh về sau. Hỏi rõ vì sao thấp; nếu câu trả lời mơ hồ thì cẩn thận.
Đòi ứng tiền lớn trước khi làm. Ứng một khoản nhỏ để chuẩn bị là bình thường. Đòi ứng phần lớn trước khi đào móng là rủi ro cho chủ nhà.
Không có nhà cũ nào để xem, hoặc né khi được hỏi. Thợ mới vào nghề không có lỗi, nhưng chủ nhà cần biết mình đang nhận rủi ro gì.
Coi nhẹ an toàn. Thợ lên mái không dây an toàn, kéo điện thi công lộn xộn, để hố móng không che. Người cẩu thả với an toàn của chính mình thường cũng cẩu thả với nhà của người khác.
Hứa xong quá nhanh. Một ngôi nhà cần thời gian cho bê tông đông kết, tường khô trước khi trát, sơn. Thợ hứa xong nhanh bất thường so với những đội khác có thể định rút ngắn các khoảng chờ này.
Không muốn chủ nhà xem lúc thi công. Thợ khó chịu khi chủ nhà đến xem móng, xem thép, hoặc đổ bê tông khi chủ nhà vắng mà không báo, là dấu hiệu không nên bỏ qua.
Gạt đi chuyện kỹ sư. Với nhà hai tầng, đất yếu, đất dốc, thợ tốt sẽ đồng ý cần người tính kết cấu. Thợ nói "không cần, làm bao năm rồi" với mọi chuyện là dấu hiệu đáng lo.
Thợ trong làng hay thợ nơi khác
Thợ trong làng có lợi thế ở gần: dễ gặp, dễ gọi lại sửa, biết đất trong vùng thường lún ở đâu, nước ngập tới đâu mỗi mùa. Họ cũng chịu sức ép của tiếng tăm, vì làm hỏng một nhà là cả xóm biết. Điểm yếu là đôi khi chỉ quen một kiểu nhà, ngại cách làm mới, và chủ nhà ngại góp ý vì nể.
Thợ nơi khác có thể mạnh hơn ở loại nhà mình định làm, ví dụ nhà khung gỗ, nhà mái ngói dốc, nhà trên đất dốc. Nhưng họ ở xa, việc bảo hành khó hơn, và có khi không quen điều kiện đất, nước, gió của vùng mình. Nếu thuê thợ nơi khác, nên ghi rõ cách bảo hành: ai quay lại, trong bao lâu, khi họ đã chuyển sang công trình khác.
Một cách kết hợp nhiều gia đình dùng là thuê thợ cả có tay nghề ở nơi khác cho phần khung, mái, còn các phần hoàn thiện, điện nước thuê người trong vùng để sau này dễ gọi. Cách này đòi hỏi chủ nhà phân định phạm vi việc của từng bên thật rõ, kẻo chỗ giáp nhau thành chỗ không ai chịu.
Với người đi làm xa xây nhà cho cha mẹ, thợ trong làng có thêm một lợi thế: cha mẹ quen, dễ nói chuyện hằng ngày. Nhưng cũng chính vì quen, cha mẹ thường không muốn làm căng. Vì vậy người con nên tự bàn và ký thoả thuận, để cha mẹ không phải là người nói những câu khó.
So hai ba người rồi quyết định
So không chỉ giá. Ghi ra giấy cho mỗi người: nhà cũ đã xem trông thế nào, chủ nhà cũ nói gì, câu trả lời khi bàn có cụ thể không, phạm vi việc họ nhận gồm những gì, cách chia tiền họ đề nghị. Nhiều khi người đắt hơn một chút lại nhận làm nhiều phần hơn, hoặc có cách trả tiền an toàn hơn.
Ví dụ giả định: một gia đình ở vùng đồng bằng sông Hồng so ba đội. Đội rẻ nhất không tính bể tự hoại, sơn và lắp điện; đội giữa tính đủ nhưng chỉ nhận khởi công sau ba tháng; đội thứ ba hơi đắt, có thể bắt đầu sớm, có thợ cả từng làm nhiều nhà mái ngói trong vùng. Gia đình chọn đội thứ ba sau khi hỏi kỹ phạm vi việc và thấy cộng lại không chênh nhiều.
Khi đã chọn, báo lại cho những người không được chọn, cảm ơn họ đã dành thời gian. Ở quê, ai cũng biết ai, giữ quan hệ tốt có ích khi sau này cần sửa nhà, làm thêm.
Sau khi chọn, buổi bàn tiếp theo là ngồi viết thoả thuận. Mang theo những ghi chép từ lúc so sánh: phạm vi việc thợ đã nói, cách chia tiền thợ đề nghị, thời gian thợ hứa. Những điều thợ đã nói miệng lúc chào hàng nên được chép nguyên vào giấy. Nếu đến lúc viết mà thợ đổi ý về điều đã nói, đó cũng là một thông tin đáng cân nhắc trước khi đặt cọc.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chọn thợ rẻ nhất không?
Không nên chọn chỉ vì rẻ. Hỏi rõ giá đó gồm những phần việc nào, vật tư ai lo, phát sinh tính thế nào. Nhiều khi giá thấp vì không tính một số phần, đến cuối công trình mới lộ ra. So phạm vi việc trước rồi mới so tiền.
Thợ quen trong làng có cần ký giấy không?
Có. Ký giấy không phải vì nghi ngờ mà để hai bên nhớ giống nhau về phạm vi việc, tiền, mốc thời gian. Thợ quen làm tốt thường vẫn sẵn lòng ghi rõ. Giấy càng rõ thì tình nghĩa càng ít bị sứt mẻ khi có chuyện.
Đi xem nhà cũ của thợ thì nên xem nhà bao nhiêu năm?
Tốt nhất là nhà đã xong từ hai năm trở lên, đã qua ít nhất hai mùa mưa. Những lỗi thấm, nứt, lún thường lộ ra sau thời gian này. Nhà mới xong chỉ cho biết thẩm mỹ, chưa cho biết độ bền.
Khi nào nên thuê nhà thầu có kỹ sư thay vì thợ cả?
Khi nhà từ hai tầng trở lên, xây trên đất yếu, đất dốc, gần nhà hàng xóm cũ, hoặc chủ nhà ở xa không theo dõi được. Khi đó cần người chịu trách nhiệm kỹ thuật rõ ràng và có năng lực theo quy định.
Thợ đang làm nhiều nhà cùng lúc có sao không?
Không hẳn là xấu nếu đội đủ người và có lịch rõ. Rủi ro là thợ chạy qua lại, công trình của mình bị bỏ dở nhiều ngày. Hỏi cụ thể có bao nhiêu thợ ở lại công trình mình mỗi ngày và ghi vào thoả thuận.
Thợ không chịu ký giấy thì có nên thuê không?
Nên dè dặt. Một thợ làm nghề nghiêm túc thường không ngại ghi rõ phạm vi việc và cách trả tiền. Nếu họ né mọi giấy tờ, rủi ro dồn hết về phía chủ nhà khi có bất đồng.