Phần điện nước, bếp và nhà vệ sinh của một căn nhà ở quê nên được quyết định từ lúc vẽ mặt bằng, làm phần chôn ngầm trước khi đổ nền, đi ống và dây trước khi trát tường, thử kín và thử điện trước khi ốp lát, rồi mới lắp thiết bị. Làm ngược thứ tự này là nguồn gốc của hầu hết chuyện đục tường, đập sàn, nhà vệ sinh thấm sang phòng ngủ và bể phốt nằm sát giếng mà nhiều gia đình gặp sau vài năm ở.
Đây là phần chủ nhà dễ khoán trắng cho thợ nhất, vì nó nằm khuất sau tường và dưới nền. Nhưng cũng chính vì nằm khuất nên sửa rất tốn công. Phần dưới đi theo đúng trình tự một ngôi nhà mọc lên: mỗi giai đoạn chủ nhà cần quyết định gì, cần có mặt lúc nào, nên hỏi thợ câu gì và cần chụp lại gì để mười năm sau còn biết ống nằm ở đâu.
Vì sao điện nước phải được tính ngay từ bản vẽ
Vị trí bếp, nhà vệ sinh, giếng, bể tự hoại và đường thoát nước quyết định nhau. Nhà vệ sinh đặt ở góc nào thì bể tự hoại phải nằm gần đó để ống thoát ngắn, ít khúc cua; bể tự hoại nằm đâu thì giếng phải tránh xa chỗ đó; bếp đặt hướng nào thì khói, mùi và nước rửa đi ra phía nào. Nếu những thứ này được quyết sau khi móng đã đổ, thợ sẽ phải chọn cách dễ làm nhất lúc đó chứ không phải cách đúng nhất.
Ở nhiều làng, nhà được xây theo mẫu của thợ cả, bản vẽ chỉ là một tờ mặt bằng chia phòng. Như vậy không sai, nhưng chủ nhà nên yêu cầu thêm một bản vẽ tay đơn giản, đánh dấu: chỗ đặt giếng hoặc đồng hồ nước máy, bồn nước, bể tự hoại, hố ga, rãnh nước mưa, tủ điện, ổ cắm bếp, chỗ đặt bình nóng lạnh. Nhà hai tầng hoặc nhà trên đất dốc, đất yếu thì phần bản vẽ này nên do người có chứng chỉ thiết kế làm cùng bản vẽ kết cấu, vì đường ống xuyên dầm, xuyên sàn ảnh hưởng tới kết cấu.
Một nguyên tắc nên nói rõ với thợ ngay từ đầu: các phòng có nước (bếp, nhà vệ sinh, chỗ giặt) gom lại gần nhau hoặc xếp theo một trục. Nhà một tầng ở quê thường đặt bếp và nhà vệ sinh ở phía sau, cuối hướng gió, chung một bức tường kỹ thuật; nhà hai tầng thì nhà vệ sinh tầng trên nằm chồng lên nhà vệ sinh hoặc bếp tầng dưới. Gom như vậy đường ống ngắn, ít mối nối, ít chỗ rò, và khi hỏng chỉ phải sửa một vùng.
Trình tự làm điện nước theo từng giai đoạn xây
Mỗi giai đoạn có một phần việc điện nước phải xong trước khi chuyển sang giai đoạn sau. Thứ tự thông thường như sau:
- Trước khi đổ móng và nền: chốt vị trí bể tự hoại, hố ga, ống thoát xuyên móng, ống cấp nước từ ngoài vào, ống chờ luồn dây điện từ cột vào nhà. Chỗ nào ống phải xuyên móng thì đặt sẵn ống lồng, không đục móng sau này.
- Khi xây tường: để sẵn lỗ thông gió cho nhà vệ sinh và bếp, lỗ xuyên tường cho ống thoát khói hay máy hút mùi, hộp kỹ thuật nếu có.
- Trước khi đổ sàn tầng trên (nhà hai tầng): đặt ống chờ thoát sàn nhà vệ sinh, ống luồn dây điện trong sàn. Đây là lúc chủ nhà nên có mặt nhất.
- Trước khi trát: đi toàn bộ ống cấp, ống thoát, ống luồn dây trong tường; đặt hộp công tắc, ổ cắm, hộp tủ điện; thử kín đường ống cấp nước.
- Trước khi ốp lát: làm chống thấm sàn và chân tường nhà vệ sinh, ngâm nước thử; kiểm độ dốc sàn về phễu thu.
- Sau cùng: kéo dây vào ống, lắp tủ điện, công tắc, đèn, thiết bị vệ sinh, bếp; đo thử chống giật, xả nước toàn bộ, kiểm rò.
Thợ có thể đổi thứ tự cho hợp với công trường, nhưng nguyên tắc chung không đổi: thứ gì sẽ bị che lấp thì phải được kiểm trước khi che. Chủ nhà ở xa có thể nhờ người thân đến đúng những mốc này, thay vì đến ngẫu nhiên vào những ngày thợ chỉ xây tường.
Phần chôn ngầm: bể tự hoại, hố ga và ống thoát
Bể tự hoại nên đặt ngoài nhà, ở chỗ xe hút có thể tiếp cận sau này, cách giếng nước càng xa càng tốt và thấp hơn giếng theo chiều nước ngầm chảy. Nhiều nhà ở quê đặt bể dưới gầm cầu thang hay dưới nền bếp cho gọn, đến lúc đầy phải đục nền mới hút được. Cũng nên tách nước xám (nước tắm, rửa, giặt) đi đường riêng ra hố ga và hố thấm, chỉ cho nước từ bồn cầu xuống bể tự hoại; bể sẽ lâu đầy và vi sinh trong bể làm việc tốt hơn.
Ống thoát cần độ dốc đều về phía hố ga, không võng giữa chừng, và mỗi đoạn dài hoặc chỗ đổi hướng nên có hố ga hay nắp kiểm tra để thông tắc. Câu nên hỏi thợ: "Nếu ống này tắc, mình mở chỗ nào để thông?" Nếu câu trả lời là đục nền, cần sửa thiết kế ngay lúc ấy.
Bể tự hoại cần một ống thông hơi dẫn lên cao, thường men theo tường lên quá mái hoặc ra chỗ thoáng xa cửa sổ. Thiếu ống này, khí trong bể không có lối thoát sẽ tìm đường ngược lên bồn cầu, phễu thu, gây mùi khó chịu mà chủ nhà hay đổ lỗi cho bồn cầu. Ống thông hơi để thấp ngay sát cửa sổ phòng ngủ cũng là một lỗi hay gặp ở nhà ở quê.
Đường nước mưa từ mái, từ sân phải đi riêng, không đổ vào bể tự hoại. Mưa lớn mà nước mưa chảy vào bể là bể bị đẩy trào ngược, bồn cầu sủi bọt và có mùi. Rãnh nước mưa quanh nhà nên dẫn ra mương, ao hoặc cống chung theo đúng hướng thoát của xóm, không xả sang đất nhà bên cạnh.
Phần trong tường: ống nước và ống luồn dây điện
Ống cấp nước nóng và nước lạnh là hai loại ống khác nhau; ống nước nóng phải là loại chịu nhiệt, nối bằng hàn nhiệt chứ không phải dán keo. Ống trong tường nên đi theo đường thẳng đứng hoặc nằm ngang, không đi chéo, để sau này khoan tường treo kệ không khoan trúng ống. Hạn chế mối nối nằm trong sàn: mối nối là chỗ rò, và rò trong sàn thì chỉ thấy khi trần dưới đã ố.
Dây điện phải đi trong ống luồn, không chôn trực tiếp vào vữa. Có ống luồn thì sau này dây hỏng có thể rút ra luồn dây mới mà không đục tường. Đường điện và đường nước nên đi cách nhau, ống nước đi thấp, dây điện đi cao; ổ cắm trong bếp và nhà vệ sinh đặt xa chỗ nước bắn.
Trước khi thợ trát, chủ nhà nên đi một vòng chụp ảnh từng bức tường có ống, đặt một vật làm mốc như cái thước dây kéo từ sàn lên để biết độ cao. Bộ ảnh này là bản đồ quý nhất của ngôi nhà: mười năm sau khoan treo tủ bếp, sửa rò, thêm ổ cắm, người thợ mới chỉ cần nhìn ảnh.
Bếp và nhà vệ sinh: những quyết định không đổi được sau khi ốp lát
Có những thứ có thể thay sau vài năm như vòi, bồn rửa, đèn. Nhưng có những thứ gắn liền với nền và tường, phải chốt trước khi ốp lát:
- Vị trí bồn cầu, vì ống thoát của nó chôn trong sàn và đi thẳng ra bể tự hoại.
- Vị trí và số lượng phễu thu sàn, độ dốc sàn về phễu; sàn nhà vệ sinh làm sai dốc là đọng nước suốt đời.
- Chống thấm sàn và chân tường nhà vệ sinh, chân tường khu rửa trong bếp.
- Chỗ đặt bình nóng lạnh và đường dây riêng cho nó, chỗ đặt máy giặt có phễu thu và ổ cắm phù hợp.
- Ổ cắm bếp: bao nhiêu ổ, cao bao nhiêu, có đường dây riêng cho bếp điện, nồi cơm, lò vi sóng hay không.
- Lối thoát khói và mùi của bếp, cửa sổ hay ô thoáng của nhà vệ sinh.
- Chỗ đặt bình ga: ngoài trời có mái che hoặc trong hộc thoáng, không trong tủ kín.
Gia đình có người già nên tính thêm từ đầu: nền nhà vệ sinh không có bậc cao, chỗ khoan tay vịn đã có lớp tường đặc chịu lực, cửa đủ rộng. Những thứ này làm lúc xây gần như không tốn thêm, làm lúc sửa thì phải đập.
Những lúc chủ nhà cần có mặt hoặc nhờ người có mặt
Lúc đặt bể tự hoại và đường ống chôn ngầm. Xem vị trí so với giếng, xem bể có đủ ngăn như đã thoả thuận, ống thông hơi đi lên đâu, nắp hút có chừa lối không.
Lúc thử kín đường ống cấp nước. Thợ bơm nước có áp vào ống, khoá lại, để một thời gian rồi xem kim đồng hồ có tụt không. Ống đạt thì mới trát. Nhờ thợ quay video kim đồng hồ lúc đầu và lúc cuối nếu không đến được.
Lúc ngâm nước thử chống thấm nhà vệ sinh. Lớp chống thấm xong, bịt phễu, đổ nước ngập sàn, để qua một hai ngày, xem trần hoặc tường phía bên kia có ẩm không. Xong mới cán nền và lát gạch.
Lúc lắp tủ điện. Xem có cầu dao chống giật, các mạch có được chia riêng và ghi tên mạch, dây nối đất có được nối vào không.
Ngày bàn giao. Mở mọi vòi, xả mọi bồn cầu, bật mọi công tắc, cắm thử từng ổ, bấm nút thử của cầu dao chống giật. Lỗi phát hiện lúc này thợ sửa ngay, phát hiện sau khi thợ đi thì rất khó gọi lại.
Giữ sơ đồ điện nước cho ngôi nhà
Sau khi xong, nên gom vào một túi hồ sơ: bản vẽ mặt bằng có đánh dấu ống và dây, bộ ảnh tường trước khi trát, ảnh tủ điện có ghi tên từng mạch, vị trí van khoá tổng, vị trí nắp bể tự hoại và lần hút gần nhất. Có thể dán một tờ ghi chú bên trong cánh tủ điện, ghi mạch nào cấp cho phòng nào. Người đi làm xa xây nhà cho cha mẹ nên giữ một bản trong điện thoại, vì khi có sự cố, người gọi thợ thường là cha mẹ mà người hiểu nhà nhất lại đang ở xa.
Điện và nước là hai phần duy nhất của ngôi nhà có thể gây nguy hiểm trực tiếp cho người ở. Việc đấu nối điện, lắp tủ điện, đường ga nên giao cho thợ có nghề, chủ nhà không tự đấu điện khi không có kỹ năng. Chủ nhà không cần biết làm, chỉ cần biết thứ tự, biết lúc nào phải nhìn và biết đòi thợ chỉ cho mình van khoá tổng, cầu dao tổng nằm ở đâu trước khi nhận nhà.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ở quê nên đặt bể tự hoại trong nhà hay ngoài nhà?
Nên đặt ngoài nhà nếu đất cho phép, ở chỗ xe hút tới được và cách xa giếng. Đặt dưới nền nhà cho gọn thì khi bể đầy hoặc nứt phải đục nền, mùi cũng dễ lọt vào phòng. Nếu buộc phải đặt trong, cần chừa nắp hút ở chỗ không lát gạch cố định.
Có nên đi ống nước nổi ngoài tường cho dễ sửa không?
Ống nổi dễ sửa nhưng xấu, dễ bị va đập và ống nhựa phơi nắng nhanh lão hoá. Cách dung hoà là đi âm trong tường nhưng có ảnh chụp đầy đủ, mỗi khu có van khoá riêng, và ở những đoạn dài thì đi trong hộp kỹ thuật có nắp mở được.
Thợ nói thử áp ống nước là không cần, có đúng không?
Không nên bỏ qua. Thử kín trước khi trát là cách duy nhất phát hiện mối nối hỏng khi sửa còn rẻ. Việc này chỉ mất ít thời gian, thợ có nghề thường có sẵn dụng cụ. Nếu thợ ngại làm, có thể ghi luôn bước này vào thoả thuận nghiệm thu.
Người ở xa giám sát phần điện nước thế nào?
Nhờ thợ gửi ảnh và video ở các mốc: đặt bể tự hoại, đi ống trước khi trát, thử kín, ngâm nước chống thấm, lắp tủ điện. Yêu cầu ảnh có vật làm mốc để biết vị trí. Ngày bàn giao nên có người nhà đi kiểm từng vòi, từng ổ cắm.
Nhà cũ không có sơ đồ điện nước thì làm sao biết ống đi đâu?
Có thể lần theo vị trí công tắc, ổ cắm, vòi và phễu thu, vì ống và dây thường đi thẳng từ đó. Thợ có máy dò kim loại hoặc dò dây điện có thể giúp. Lần sửa nào cũng nên chụp lại và ghi chép để dần có sơ đồ.
Có nên làm sẵn đường điện, nước chờ cho tầng hai sau này không?
Nếu đã có ý định xây thêm tầng thì nên, và phần kết cấu cũng phải được kỹ sư tính cho tải tầng hai từ đầu. Ống chờ để sẵn rẻ hơn nhiều so với đục sàn sau này. Nên ghi rõ vị trí ống chờ vào hồ sơ nhà.