Một hệ cấp nước tốt cho nhà ở quê gồm: nguồn nước (nước máy hoặc giếng) đi qua van khoá tổng, lên bồn chứa trên cao bằng máy bơm có phao tự ngắt, từ bồn chảy xuống các khu qua van khoá riêng từng khu, ống đi thẳng, ít mối nối, và được thử kín trước khi trát. Chỉ cần thiếu van khoá từng khu hoặc bỏ qua bước thử kín, một chỗ rò nhỏ cũng có thể buộc cả nhà cắt nước và đục tường.
Ở nhiều nhà nông thôn, đường ống nước được nối thêm qua nhiều đợt: thêm vòi ngoài sân, thêm nhà vệ sinh, thêm máy giặt, mỗi đợt một kiểu ống. Nước yếu, rò rỉ, tiếng ống kêu là hậu quả quen thuộc. Bài này giải thích từng phần của hệ để chủ nhà xây mới hay sửa lại biết đòi gì ở thợ.
Bồn chứa trên cao: vì sao nhà ở quê vẫn cần
Nước máy ở nông thôn nhiều nơi áp yếu, giờ cao điểm gần như không lên tới tầng hai; nhà dùng giếng khoan thì phụ thuộc máy bơm và điện. Bồn chứa đặt trên cao giải quyết cả hai: bơm hay nước máy đổ đầy bồn lúc nào cũng được, rồi nước chảy xuống vòi nhờ trọng lực, áp ổn định. Khi mất điện hay cắt nước, bồn vẫn còn nước dùng một thời gian.
Bồn đặt càng cao, áp ở vòi càng mạnh. Nhà một tầng thường đặt bồn trên giá thép hoặc trụ xây cao hơn mái; nhà hai tầng đặt trên sàn mái. Bồn đầy nước rất nặng, nên giá đỡ, trụ hay sàn mái phải được tính cho tải đó, đặt trên phần kết cấu chịu lực chứ không đặt giữa nhịp sàn. Nếu không chắc, nhờ người có chuyên môn kết cấu xem trước.
Bồn phải có nắp kín, ống xả tràn có lưới chắn côn trùng, và ống xả đáy để súc rửa. Bồn để lâu không rửa sẽ có lớp cặn, rêu, có khi cả xác côn trùng, nhất là bồn nhận nước giếng. Súc rửa bồn định kỳ, thường vài tháng tới một năm một lần tuỳ nguồn nước. Việc này là việc trên cao, cần thang chắc và người giữ thang.
Bồn đặt ngoài nắng nên chọn loại thành dày, không cho ánh sáng lọt vào trong. Bồn thành mỏng, để lọt sáng, phơi nắng lâu thì nước bên trong dễ có rêu tảo xanh bám thành và đáy.
Ở vùng bão, bồn trên mái là vật dễ bị gió quật. Chân giá phải bắt chắc, bồn được chằng; trước bão, giữ bồn đầy nước để bồn nặng, khó bị gió lật hơn bồn rỗng.
Máy bơm: chọn chỗ đặt và cách tự ngắt
Đặt máy ở chỗ khô, có mái che. Máy bơm ngoài trời không che bị mưa nắng nhanh hỏng, phần điện dễ rò. Đặt trên bệ cao khỏi nền, cao hơn mức nước từng ngập.
Có phao tự ngắt ở bồn. Phao điện báo cho máy bơm ngừng khi bồn đầy và chạy lại khi bồn cạn. Không có phao, người nhà phải nhớ tắt bơm; quên là nước tràn, bơm chạy mãi, tốn điện và hỏng máy.
Chống chạy khô. Với máy bơm giếng hay bơm từ bể ngầm, nên có thiết bị bảo vệ để máy tự ngắt khi nguồn cạn, tránh cháy máy.
Điện cho máy bơm. Đường dây riêng, aptomat riêng, cầu dao chống giật, vỏ máy nối đất. Khu đặt máy bơm thường ẩm, là nơi dễ xảy ra điện giật.
Bình tích áp. Một số hệ có bình tích áp nhỏ giúp máy bơm không phải bật tắt liên tục mỗi lần mở vòi. Bình cần được thợ kiểm áp hơi định kỳ; bình hết hơi là lý do thường gặp khiến máy bơm chạy giật cục, bật tắt liền liền và nhanh hỏng.
Máy bơm tăng áp. Nhà muốn vòi sen mạnh hơn có thể dùng bơm tăng áp sau bồn. Máy này cũng cần chống chạy khô và đường điện riêng; chọn loại êm nếu đặt gần phòng ngủ.
Bể ngầm, nước máy và nguồn dự phòng
Nhiều nhà ở quê có cả bể ngầm dưới sân hoặc dưới gầm cầu thang để trữ nước máy chảy về ban đêm, rồi bơm lên bồn mái ban ngày. Bể ngầm phải kín, có nắp cao hơn mặt sân để nước mưa, nước rửa sân không tràn vào, và đặt xa bể tự hoại, hố ga. Bể ngầm nứt nằm cạnh đường ống thoát là đường cho nước bẩn ngấm vào nước sạch mà mắt không thấy.
Ống nước máy từ đồng hồ vào nhà nên có van khoá ngay sau đồng hồ và một van một chiều để nước trong nhà không chảy ngược ra mạng chung. Đồng hồ và đoạn ống trước đồng hồ thuộc đơn vị cấp nước quản lý; gia đình không tự di dời hay nối trước đồng hồ. Muốn dời vị trí đồng hồ khi xây nhà mới, liên hệ đơn vị cấp nước ở địa phương.
Nhà dùng cả nước máy và giếng khoan nên tách hai hệ: nước máy cho ăn uống, nấu nướng; nước giếng cho tắm giặt, tưới, rửa chuồng. Nếu muốn dùng giếng làm dự phòng cho cả nhà khi cắt nước máy, thợ có thể lắp van chuyển nguồn có van một chiều, nhưng mỗi nhánh phải được đánh dấu rõ để người nhà biết lúc nào đang dùng nước gì.
Van khoá tổng và van khoá từng khu
Van khoá tổng nằm ngay sau đồng hồ nước máy hoặc sau bồn chứa, ở chỗ người lớn trong nhà biết và với tới được nhanh. Khi ống vỡ, việc đầu tiên là khoá van này. Nhiều nhà không ai biết van tổng nằm đâu, hoặc van đã gỉ cứng không vặn được; lúc ống vỡ thì chỉ biết đứng nhìn nước chảy. Nên vặn thử van tổng vài lần mỗi năm để nó không bị kẹt.
Ngoài van tổng, mỗi khu dùng nước nên có van riêng: van cho nhà vệ sinh, van cho bếp, van cho đường ra sân vườn, van cho bình nóng lạnh. Mỗi thiết bị như bồn cầu, chậu rửa, máy giặt có van nhỏ ngay chân. Có van riêng, khi một vòi hỏng chỉ khoá khu đó, phần còn lại của nhà vẫn có nước, và thợ sửa không phải tháo cả hệ.
Đường nước ra sân, vườn, chuồng trại nên tách hẳn khỏi đường nước trong nhà, có van riêng. Ống ngoài trời dễ bị xe cán, cuốc trúng, vật nuôi cắn; khi vỡ chỉ cần khoá nhánh ngoài. Vòi tưới vườn không nên nối trực tiếp với đường nước ăn uống mà không có van một chiều, để nước bẩn từ ống tưới không bị hút ngược vào.
Chọn và đi ống: những gì chủ nhà cần biết
Ống nước lạnh và ống nước nóng là hai loại khác nhau. Ống nước nóng phải chịu nhiệt, thường nối bằng cách hàn nhiệt hai đầu ống với nhau; ống nước lạnh có loại nối bằng keo dán. Dùng ống nước lạnh cho đường nước nóng, sau một thời gian ống mềm, biến dạng, mối nối bung. Hỏi thợ đoạn nào dùng ống gì, và nhìn tận mắt trước khi trát.
Ống đi âm tường nên theo đường thẳng đứng hoặc ngang, không chéo, cách xa đường dây điện. Mối nối càng ít càng tốt, đặc biệt trong sàn. Chỗ ống xuyên tường, xuyên sàn đặt ống lồng để ống co giãn được và sau này thay được. Ống đi ngoài trời phải tránh nắng trực tiếp hoặc được bọc, vì ống nhựa phơi nắng lâu sẽ giòn và vỡ.
Vùng có sương muối hay đêm rét đậm ở núi cao phía Bắc, đoạn ống đi ngoài trời, nhất là ống từ bồn mái xuống, có thể bị đông đá và nứt trong những đêm lạnh nhất. Nên đi ống ở phía khuất gió, bọc cách nhiệt, hoặc đi trong tường. Sau đêm rét, thấy vòi không ra nước thì đừng đổ nước sôi lên ống nhựa, để ống ấm dần.
Đường ống chính nên đủ lớn để khi nhiều vòi mở cùng lúc nước không yếu hẳn; cỡ ống do thợ chọn, chủ nhà chỉ cần nói rõ nhà có bao nhiêu điểm dùng nước, có máy giặt, bình nóng lạnh, vòi tưới hay không. Nước yếu ở một vòi trong khi các vòi khác mạnh thường do ống nhánh quá nhỏ, quá dài hoặc lõi lọc ở đầu vòi bị cặn.
Thử kín đường ống trước khi trát: trình tự chủ nhà nên đòi
Đây là bước quan trọng nhất và hay bị bỏ qua nhất. Trình tự thông thường:
- Đi xong toàn bộ ống cấp, bịt kín tất cả các đầu chờ vòi bằng nút bịt.
- Thợ dùng dụng cụ thử áp bơm nước vào hệ tới áp thử mà thợ chọn theo loại ống, cao hơn áp dùng bình thường.
- Khoá lại, giữ trong một khoảng thời gian, theo dõi đồng hồ áp. Kim không tụt là đạt; kim tụt là có chỗ rò.
- Nếu rò, đi dọc ống kiểm từng mối nối, sửa, rồi thử lại từ đầu.
- Đạt rồi mới trát tường, cán nền. Chụp ảnh hoặc quay video đồng hồ lúc bắt đầu và lúc kết thúc thử.
Câu nên hỏi thợ: "Thử áp bao nhiêu, giữ bao lâu, hôm nào thử để nhà qua xem?" Thợ có nghề sẵn sàng làm, vì thử kín cũng bảo vệ chính họ khỏi bị gọi lại sau này. Ống thoát nước thải thì không thử áp như ống cấp, nhưng nên đổ nước thử chảy và xem các mối nối có rỉ không trước khi lấp.
Khi nghi có rò nước âm tường: tìm thế nào trước khi đục
Dấu hiệu rò ngầm: đồng hồ nước máy vẫn quay khi mọi vòi đã khoá; máy bơm tự chạy lên dù không ai dùng nước; tường có vệt ẩm loang không liên quan tới mưa; nền gạch có chỗ luôn ẩm, rêu mọc ở chân tường trong nhà. Với nhà dùng nước máy, cách kiểm đơn giản là khoá hết vòi, ghi số đồng hồ, chờ vài giờ không dùng nước rồi xem lại.
Với nhà dùng giếng và bồn mái, cách tương tự là khoá van ra khỏi bồn sau khi bồn đầy, đánh dấu mực nước, để qua đêm không dùng nước. Sáng ra mực nước tụt đáng kể mà bồn không rò ở đáy là có rò trên đường ống trong nhà.
Tiếp theo khoanh vùng bằng van khoá từng khu: khoá từng khu một, xem đồng hồ còn quay hay bơm còn tự chạy không. Khu nào khoá vào thì hết quay, khu đó có rò. Đây là lúc van khoá từng khu và bộ ảnh đường ống trước khi trát phát huy giá trị. Nhà không có van khu và không có ảnh thì việc tìm rò gần như phải đoán.
Ở một số nơi có thợ dùng máy dò rò rỉ nghe tiếng nước chảy trong tường, giúp đục đúng chỗ. Khi đục sửa, nên thay cả đoạn ống hỏng chứ không chỉ quấn chỗ rò, và chụp ảnh lại trước khi trát. Ngắt điện khu vực có dây điện gần chỗ đục, vì nước rò lâu ngày có thể đã ngấm vào ống luồn dây.
Câu hỏi thường gặp
Nhà một tầng có cần bồn nước trên cao không nếu nước máy đủ mạnh?
Nếu nước máy ổn định cả ngày và đủ áp, có thể không cần. Nhưng nhiều vùng nông thôn nước máy yếu giờ cao điểm hoặc cắt nước theo lịch, nên bồn chứa vẫn là dự phòng hữu ích. Ít nhất nên chừa chỗ và đường ống chờ để lắp bồn khi cần.
Ống nước kêu ầm khi khoá vòi nhanh là do đâu?
Thường là hiện tượng búa nước: dòng nước đang chảy bị chặn đột ngột tạo sóng áp đập vào ống, nhất là ở nhà dùng bơm tăng áp hoặc ống cố định không chắc. Lâu ngày có thể làm lỏng mối nối. Thợ có thể cố định lại ống, giảm áp hoặc lắp thiết bị giảm chấn.
Bao lâu nên súc rửa bồn nước trên mái?
Tuỳ nguồn nước. Bồn nhận nước giếng nhiều cặn, sắt nên súc thường hơn; bồn nhận nước máy sạch có thể thưa hơn. Mở nắp nhìn đáy bồn là cách biết: thấy lớp cặn, rêu là đến lúc. Việc này là việc trên cao, cần thang chắc và người hỗ trợ.
Có nên dùng chung đường ống cho nước giếng và nước máy không?
Không nên nối thẳng hai nguồn vào nhau, vì nước giếng có thể chảy ngược vào mạng nước máy và rất khó biết vòi nào đang ra nước gì. Nên tách hai hệ, hoặc nếu muốn chuyển đổi thì có van chuyển và van một chiều rõ ràng, do thợ có nghề lắp.
Máy bơm tự bật tắt liên tục dù không ai dùng nước là sao?
Thường do có rò ở đâu đó trong hệ làm áp tụt, hoặc van một chiều của máy bơm hỏng làm nước chảy ngược xuống, hoặc bình tích áp hết hơi. Nên khoá từng khu để khoanh vùng rò trước, rồi nhờ thợ kiểm máy bơm. Để máy bật tắt liên tục lâu ngày sẽ nhanh hỏng.
Sửa nhà cũ có nên thay toàn bộ ống nước không?
Nếu ống cũ đã nhiều năm, đi qua nhiều đợt nối, hay rò, và đằng nào cũng đục tường để sửa, thì thay toàn bộ một lần thường đỡ phiền về sau. Nếu ống còn tốt chỉ hỏng một đoạn thì thay đoạn đó. Dù chọn cách nào, nhân dịp này nên thêm van khoá từng khu.