Gia cố mái trước mùa bão gồm ba việc chính: giữ cho từng tấm tôn, từng viên ngói bám chắc vào xà gồ; giữ cho xà gồ và kèo bám chắc vào tường, cột; và chặn gió lọt vào trong nhà đẩy mái lên. Ba việc này phải làm cùng nhau. Mái vít kỹ mà kèo chỉ gác hờ lên tường thì gió vẫn nhấc cả bộ mái đi; kèo chắc mà mép tôn lỏng thì mái bị bóc từng tấm.
Phần lớn việc gia cố nên làm từ đầu mùa, khi trời lặng và thợ còn rảnh. Lúc bão đã gần, chỉ còn đủ thời gian cho phần chằng chống tạm. Bài dưới đây giải thích vì sao mái bay, cách xử lý mái tôn, mái ngói, phần kèo, mái hiên, và những điều cần giữ an toàn khi lên mái.
Vì sao mái bay từ mép và góc
Khi gió thổi qua một ngôi nhà, luồng gió vượt qua đỉnh mái tạo ra lực hút kéo mái lên, giống cách gió nâng cánh diều. Lực này không đều: mạnh nhất ở mép mái phía đón gió, ở các góc nhà và ở bờ nóc, nơi luồng gió đổi hướng gấp và tạo xoáy. Vì thế khi xem ảnh nhà tốc mái sau bão, ta hay thấy mái bị bóc từ góc hoặc từ mép, rồi lan dần vào giữa.
Lực hút từ trên kết hợp với áp lực từ bên trong khi gió lọt vào nhà. Một cánh cửa bật, một ô thoáng lớn không có cửa, một khe hở dưới mái hiên đủ để không khí tràn vào, đẩy mái từ dưới lên. Mái hiên chìa ra ngoài còn tệ hơn, vì gió vừa hút phía trên vừa thốc phía dưới.
Từ đó rút ra thứ tự ưu tiên: neo chắc mép và góc trước, rồi tới phần giữa; bịt chỗ gió lọt vào trong nhà; xử lý mái hiên và mái phụ vì chúng thường là chỗ khởi đầu của cả mảng mái bị cuốn. Trận bão Yagi đổ bộ vào Quảng Ninh, Hải Phòng tháng 9 năm 2024 cho thấy rõ điều này: nhiều nhà mất mái hiên, mái tôn phụ trước, rồi mới tới mái chính.
Mái tôn: neo từng tấm cho đúng
Vít đúng chỗ và đủ dày ở mép. Tôn sóng phải được bắt vít vào xà gồ, ở mép mái và hai hàng ngoài cùng nên bắt dày hơn phần giữa. Nhiều nhà cũ chỉ bắt vít thưa, vít mục, long đen cao su đã nứt; gió mạnh chỉ cần làm lỏng vài con vít là tấm tôn rung rồi xé quanh lỗ vít.
Thay vít gỉ, lỗ rộng. Kiểm từ dưới lên: chỗ nào có vệt gỉ chảy dài, chỗ nào dột thành giọt quanh vít là chỗ vít đã hỏng hoặc lỗ đã rộng. Thợ thường dời sang vị trí mới cạnh lỗ cũ và trám lỗ cũ, không bắt lại vào lỗ đã toét.
Nẹp mép và úp nóc. Mép tôn ở đầu hồi và diềm mái nên có nẹp ép chặt, úp nóc phải bắt vít chắc vào cả hai mái. Đây là những chi tiết nhỏ nhưng chặn được việc gió luồn vào khe rồi lật tấm tôn lên.
Chằng dây hoặc thanh ghì khi có tin bão. Khi bão gần, nhiều nơi miền Trung dùng thanh gỗ hoặc thanh thép đặt ngang mái, buộc dây xuống móc neo dưới đất hay vào chân cột. Cách này ghì cả mảng mái, hiệu quả hơn đặt vật nặng rải rác. Móc neo nên làm sẵn từ khi xây hoặc sửa nhà để lúc cần chỉ việc buộc.
Bao cát chỉ là phần phụ. Bao cát đặt ở mép và góc giúp ghì tôn, nhưng phải đặt trên đường xà gồ, không đặt giữa nhịp; không chất nhiều lên mái có xà gồ đã mục; và phải buộc lại thành chuỗi để không rơi xuống người khi gió giật.
Mái ngói: chỗ yếu là ngói lỏng và bờ nóc
Mái ngói nặng hơn mái tôn nên ít bị bóc nguyên mảng, nhưng từng viên ngói lỏng lại thành vật bay nguy hiểm. Gió lùa vào dưới viên ngói xô lệch, nhấc nó lên, ngói rơi kéo theo hàng bên cạnh. Các viên ở hàng mép, hàng sát đầu hồi và bờ nóc chịu gió nhiều nhất.
Trước mùa mưa nên nhờ thợ đi lại mái ngói: thay viên vỡ, sắp lại viên xô, kiểm lại mè (litô) có mục, có cong không. Ở các vùng gió mạnh, hàng ngói mép và đầu hồi thường được buộc dây thép hoặc bắt đinh vào mè; bờ nóc, bờ chảy được trát vữa hoặc gắn lại. Vữa cũ bong tróc ở bờ nóc là dấu hiệu cần làm lại, vì gió sẽ tìm đúng chỗ đó.
Nhà ba gian, năm gian truyền thống lợp ngói âm dương hoặc ngói vảy cá có cách lợp riêng; thợ quen nhà cổ sẽ biết chỗ nào buộc, chỗ nào giữ nguyên để mái còn thở được. Không nên trát kín cả mái bằng vữa cho "chắc", vì mái nặng thêm, nước đọng lại, gỗ bên dưới mục nhanh hơn.
Leo mái ngói khó hơn mái tôn vì ngói giòn, dễ vỡ dưới chân. Thợ phải bước trên đường mè, dùng ván kê, và tuyệt đối không lên khi ngói ướt.
Kèo, xà gồ và chỗ nối mái với tường
Đây là phần chủ nhà ít nhìn tới nhất, vì nó nằm khuất dưới mái. Nhưng mái có vít kỹ đến đâu cũng chỉ chắc bằng chỗ kèo bám vào tường. Khi trèo lên trần hoặc đứng dưới nhìn ngược lên, chủ nhà nên để ý:
- Đầu kèo, đầu xà gồ gác lên tường có được neo (bắt bu lông, chôn thép, buộc dây thép vào giằng tường) hay chỉ gác hờ, kê gạch.
- Kèo gỗ, xà gồ gỗ có dấu hiệu mối mọt (vệt đất mối, bột gỗ rơi, gõ nghe bộp) hoặc mục ở chỗ tiếp xúc tường ẩm.
- Kèo thép, xà gồ thép có gỉ phồng, mối hàn nứt, chỗ nối bu lông bị lỏng.
- Tường đỡ mái có vết nứt ngang ở ngay dưới đầu kèo — dấu hiệu tường đang bị mái đẩy hoặc kéo.
- Đầu hồi tường xây cao nhọn không có giằng: đây là mảng tường hay đổ khi gió bão thổi vuông góc vào hồi nhà.
- Mái được nối thêm, cơi thêm qua nhiều đợt, mỗi đợt một kiểu kèo, chỗ nối giữa hai đợt chỉ chồng lên nhau.
Thấy những dấu hiệu này thì không tự xử lý bằng cách đóng thêm vài cây gỗ. Kèo và chỗ nối kèo với tường thuộc phần chịu lực, cần thợ cả có kinh nghiệm hoặc kỹ sư xem và đưa cách gia cố. Việc này nên làm vào mùa khô, vì có khi phải dỡ một phần mái.
Mái hiên, mái phụ và những thứ hay bay đầu tiên
Mái hiên tôn che sân, mái che chuồng trại, mái che giếng, tấm che nắng gắn tạm thường được làm sau, làm nhanh, ít được neo kỹ. Đây là những thứ bay đầu tiên trong bão, và khi bay thường xé theo một phần mái chính hoặc rơi vào nhà hàng xóm.
Với mái hiên gắn vào nhà, cần kiểm chỗ nối với tường hoặc với mái chính: nếu chỉ bắt vài con vít vào tường gạch, nên tăng thêm điểm neo hoặc thêm cột chống phía ngoài. Với mái che tạm, cách an toàn nhất khi có tin bão lớn là tháo tôn xuống, buộc gọn, thay vì cố giữ. Tấm che bằng bạt, lưới nên gỡ hẳn.
Trên mái và quanh mái còn nhiều thứ dễ thành vật bay: bồn nước đặt trên khung sắt, chảo thu sóng, tấm pin mặt trời bắt không đủ chắc, chậu cây trên lan can. Bồn nước rỗng rất nhẹ so với kích thước; nhiều nhà bơm đầy nước trước bão để bồn nặng hơn và neo thêm dây vào khung. Tấm pin mặt trời cần thợ lắp kiểm lại khung và bu lông.
Cây trồng sát nhà cũng cần tỉa: cành lớn chìa qua mái khi gãy sẽ đập thủng mái tôn, vỡ ngói, kéo đứt dây điện.
An toàn khi phải lên mái chằng chống
Mỗi mùa bão đều có tin người ngã từ mái xuống khi chằng chống. Tai nạn hay xảy ra vào chiều trước hôm bão, khi gió đã giật, mái đã ướt, mọi người vội. Vài quy tắc nên giữ:
- Làm sớm, trong ngày trời còn lặng; khi gió đã mạnh, mưa đã xuống thì dừng, chấp nhận mất một phần mái hơn là mất người.
- Có ít nhất hai người: một người trên mái, một người dưới giữ thang, đưa đồ, quan sát.
- Dùng dây an toàn neo vào điểm chắc (cột, kèo chính), không neo vào xà gồ mục hay ống nước.
- Đi trên đường xà gồ hoặc ván kê, không bước giữa nhịp tôn, không giẫm lên ngói.
- Xem dây điện đi gần mái; không dựng thang sắt gần đường dây, không lên mái khi có sấm sét.
- Mang giày đế bám, không đi dép; cất đồ nghề trong túi buộc để không trượt xuống đầu người bên dưới.
- Người già, người đang mệt, người uống rượu bia không lên mái.
Nếu nhà không có người làm được, việc đáng làm nhất là nhờ đội thanh niên, tổ xung kích của thôn, hoặc thuê thợ ngay từ khi có tin bão xa. Ở nhiều xã, các đội này đi hỗ trợ nhà người già, nhà neo đơn trước mỗi đợt bão.
Làm mái mới hay sửa mái: những câu nên hỏi thợ
Nếu năm nay nhà định thay mái, lợp lại hay làm thêm mái hiên, đó là dịp tốt nhất để mái chịu gió tốt hơn mà không tốn thêm nhiều công. Trước khi chốt với thợ, chủ nhà nên hỏi và ghi lại câu trả lời:
- Xà gồ đặt cách nhau thế nào, có dày hơn ở mép mái và đầu hồi không? Vì sao chọn khoảng cách đó?
- Vít bắt vào xà gồ theo mỗi sóng hay cách sóng, hai hàng ngoài cùng có bắt dày hơn không?
- Đầu kèo, đầu xà gồ được neo vào tường hoặc giằng tường bằng cách nào, có ảnh chụp trước khi lợp tôn để chủ nhà xem lại không?
- Mái hiên nối vào mái chính hay vào tường, có cột chống phía ngoài không, mái hiên vươn ra bao xa so với mái chính?
- Có làm sẵn móc neo dưới đất hoặc ở chân cột để khi có bão chỉ việc buộc dây ghì mái không?
- Diềm mái, nẹp đầu hồi, úp nóc làm thế nào để gió không luồn vào khe?
- Độ dốc mái bao nhiêu là hợp với mưa và gió ở vùng này; nhà xung quanh đã chịu bão qua nhiều năm đang làm độ dốc ra sao?
Một người thợ có nghề sẽ trả lời được rõ ràng và không khó chịu khi được hỏi. Câu trả lời kiểu "xưa nay ai cũng làm vậy" chưa đủ; ít nhất phải nói được vì sao. Nhà hai tầng, mái bằng có tum, hoặc mái nhịp lớn trên khung thép thì việc chọn kèo, xà gồ cần người có chứng chỉ thiết kế tính toán, thợ chỉ thi công theo bản vẽ.
Khi thợ làm, chủ nhà hoặc người được nhờ nên có mặt lúc bắt kèo và lúc bắt vít hàng mép. Đây là phần bị che khuất sau khi lợp xong; muốn kiểm lại về sau phải dỡ mái.
Câu hỏi thường gặp
Mái tôn cũ đã gỉ nhiều có nên thay trước mùa bão không?
Tôn gỉ thủng, mỏng đi quanh lỗ vít thì vít chắc mấy cũng không giữ được, gió sẽ xé quanh lỗ. Nếu gỉ lan rộng, nên thay từ mùa khô. Nếu chỉ gỉ vài chỗ, thay tấm hỏng, đặc biệt các tấm ở mép và góc mái.
Có nên bịt kín hết ô thoáng, cửa thông gió khi có bão?
Nên đóng hoặc che các ô thoáng lớn ở phía đón gió để gió không lùa vào trong nhà đẩy mái. Ô thoáng nhỏ ở phía khuất gió có thể để. Sau bão nhớ mở lại để nhà thông thoáng, tránh ẩm mốc.
Mái ngói có cần chằng dây như mái tôn không?
Mái ngói nặng nên ít khi cần chằng cả mảng, nhưng hàng ngói mép, đầu hồi và bờ nóc nên được buộc hoặc gắn chắc. Ở vùng gió rất mạnh, thợ có thể đặt thêm thanh ghì ở mép. Hỏi thợ quen mái ngói địa phương.
Làm sao biết kèo nhà mình còn chắc?
Nhìn vết nứt ở tường ngay dưới đầu kèo, gõ thử kèo gỗ nghe bộp hay chắc, tìm vệt đất mối, xem kèo thép có gỉ phồng hay mối hàn nứt. Có dấu hiệu nghi ngờ thì mời thợ cả hoặc kỹ sư xem, không tự gia cố bằng cách đóng thêm gỗ.
Tấm pin mặt trời trên mái có bị bão cuốn không?
Có thể, nếu khung bắt không đủ chắc vào kết cấu mái hoặc bu lông đã lỏng. Trước mùa bão nên nhờ đơn vị lắp đặt kiểm khung, bu lông và dây điện; tự leo lên siết khung pin có rủi ro cả ngã lẫn điện.
Bao cát đặt trên mái nên đặt ở đâu?
Đặt ở mép mái phía đón gió, ở các góc, dọc theo đường xà gồ để tải dồn vào chỗ có đỡ. Không đặt giữa nhịp tôn, không chất nhiều lên mái có xà gồ yếu, và buộc các bao thành chuỗi để không rơi khi gió giật.