Giếng và bể nước trong sân nên đặt ở chỗ cao của khuôn viên, xa và ở phía trên dòng chảy so với bể tự hoại, chuồng trại, hố rác; có thành cao, sân láng dốc ra ngoài quanh miệng và nắp đậy chắc có khoá hoặc chốt mà trẻ nhỏ không tự mở được. Ba việc ấy giữ nước sạch hơn và giảm nguy cơ đuối nước, một tai nạn vẫn xảy ra ở nông thôn với trẻ nhỏ ngay trong sân nhà.
Bài này nói về giếng, bể, lu như một phần của sân vườn: vị trí, thành, nắp, rãnh quanh miệng, cách giữ an toàn và cách xử lý giếng cũ bỏ hoang. Phần lọc nước, xử lý nước nhiễm phèn, nhiễm mặn và đường ống cấp nước trong nhà là chuyện riêng của hệ điện nước.
Chọn chỗ đặt giếng: cao, sạch và nhìn thấy được
Nước bẩn trên mặt đất và nước ngấm từ bể tự hoại, chuồng trại có thể đi theo đất và theo khe hở quanh thành giếng xuống nguồn nước. Vì thế giếng nên nằm ở phần cao của khuôn viên, còn bể tự hoại, chuồng, hố rác, hố thấm nằm ở phần thấp, càng xa giếng càng tốt. Khoảng cách an toàn tuỳ loại đất, loại giếng; đất cát thấm nhanh cần xa hơn đất sét.
Nhìn cả sang đất nhà hàng xóm: giếng nhà mình có thể sát bể tự hoại, chuồng heo nhà bên. Nếu đang chọn chỗ khoan, đào giếng mới, hỏi hàng xóm vị trí các thứ ấy, và tránh chỗ nằm dưới dòng chảy từ đất nhà bên.
Giếng và bể nên nằm ở chỗ nhìn thấy được từ bếp hoặc từ hiên, nơi người lớn hay qua lại. Giếng khuất sau nhà, sau chuồng là nơi trẻ con có thể ra chơi mà không ai thấy. Đây là lý do an toàn quan trọng hơn cả sự tiện lợi khi chọn chỗ.
Ở vùng đồi, giếng thường đào ở chân dốc nơi nước ngầm tụ lại. Cần để ý mái dốc phía trên giếng không phải là nơi đặt chuồng, rẫy phun thuốc nhiều. Giếng khoan sâu hay giếng đào, nên đặt ở đâu và sâu bao nhiêu là việc nên hỏi người khoan giếng có kinh nghiệm ở địa phương và cơ quan chuyên môn khi nước có dấu hiệu bất thường.
Thành giếng, sân giếng và nắp: ba lớp bảo vệ
Thành giếng cao hơn mặt sân. Thành giếng nhô lên khỏi mặt sân đủ cao để nước mưa, nước rửa không tràn vào, và để trẻ nhỏ không bước hụt vào miệng giếng. Thành trát kín, không nứt; phần thành phía trên mặt đất và một đoạn dưới đất cần kín để nước mặt không thấm theo khe xuống.
Sân láng quanh miệng giếng, dốc ra ngoài. Quanh giếng nên có một vòng sân láng hoặc lát, nghiêng ra ngoài, có rãnh dẫn nước rửa, nước giặt đi xa. Không giặt giũ, tắm, rửa rau ngay sát miệng giếng mà để nước chảy ngược vào.
Nắp đậy chắc, có chốt hoặc khoá. Giếng đào và bể ngầm phải có nắp đậy kín, đủ chắc để người lớn đứng lên không sập, có chốt hoặc khoá mà trẻ nhỏ không tự mở được. Tấm ván, tấm tôn đặt hờ lên miệng giếng không phải là nắp an toàn.
Giếng khoan cũng cần bịt kín đầu. Đầu ống giếng khoan phải được bịt kín, có nắp, không để nước mặt, côn trùng, cóc nhái chui vào. Quanh đầu giếng nên đổ một bệ bê tông nhỏ dốc ra ngoài.
Ròng rọc, gàu, máy bơm đặt gọn. Dây gàu treo vắt ngang, máy bơm đặt dưới đất ẩm là những chỗ gây vấp ngã và rò điện. Máy bơm có mái che, đặt trên bệ khô, nguồn điện có thiết bị chống giật.
Bể, lu hứng nước mưa: đặt sao cho sạch và không thành ổ muỗi
Nhiều vùng nông thôn vẫn dùng nước mưa cho ăn uống hoặc sinh hoạt, nhất là vùng nước ngầm nhiễm mặn, nhiễm phèn ở đồng bằng sông Cửu Long, vùng ven biển, vùng núi đá thiếu nước. Nước mưa hứng từ mái sạch tương đối, nhưng những trận mưa đầu mùa cuốn theo bụi, lá, phân chim tích trên mái nhiều tháng.
Nhiều nhà xả bỏ nước mưa đầu mùa và mấy phút đầu mỗi trận mưa lớn, rồi mới cho nước vào bể. Có thể làm một đoạn ống rẽ nhánh hoặc chỉ đơn giản là chờ mái được rửa sạch rồi mới nối ống vào lu. Máng xối và mái phải được dọn lá, phân chim trước mùa mưa; việc dọn mái là việc trên cao, cần thang chắc, có người giữ và không làm khi mái ướt.
Lu, bể phải có nắp đậy kín. Lu hở nắp là chỗ đẻ của muỗi, trong đó có loại muỗi truyền sốt xuất huyết, căn bệnh mà nhiều tỉnh ghi nhận gia tăng vào mùa mưa. Miệng ống dẫn nước vào bể nên có lưới chắn để lá, côn trùng không vào. Định kỳ súc rửa lu, bể, cọ thành, xả cặn đáy.
Lu, bể đặt trên nền chắc, phẳng, ở chỗ có bóng mát để nước đỡ nóng và đỡ rêu, nhưng không dưới tán cây trực tiếp vì lá và chim. Bể xây lớn nặng, khi đầy nước tạo tải trọng đáng kể lên nền; bể lớn trên đất yếu hay đặt trên cao cần hỏi người có chuyên môn về phần móng.
Nguy cơ đuối nước trong sân và cách giảm
Trẻ dưới 5 tuổi có thể chết đuối trong lượng nước rất ít: một chiếc xô, một lu nước, một hố nước đọng. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, đuối nước là một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu ở trẻ em trên thế giới. Trong sân nhà quê có nhiều chỗ như vậy hơn ta nghĩ.
| Chỗ có nước | Vì sao nguy hiểm | Cách giảm nguy cơ |
|---|---|---|
| Giếng đào | Miệng rộng, sâu, khó thấy đáy | Thành cao, nắp chắc có chốt; không để trẻ chơi gần |
| Bể ngầm, bể chứa nắp hở | Trẻ trèo lên nắp yếu, rơi vào | Nắp chắc, khoá; không để vật kê gần thành bể |
| Lu, khạp, thùng phuy chứa nước | Trẻ chúi đầu vào nhìn, lộn xuống | Nắp đậy kín; đặt nơi trẻ không với tới miệng |
| Xô, chậu nước giặt, nước lau nhà | Trẻ bò chúi đầu vào, không tự ngóc lên được | Đổ nước ngay khi dùng xong, úp xô chậu |
| Ao, mương, hố trũng sau mưa | Gần nhà nhưng ít ai trông | Rào ao mương sát nhà; lấp hố trũng; không để trẻ chơi một mình |
Không có biện pháp nào thay được sự trông chừng của người lớn. Khi trẻ chơi trong sân, luôn có một người lớn biết trẻ đang ở đâu. Nếu có người rơi xuống giếng, gọi người giúp và gọi cấp cứu 115; không nhảy xuống giếng sâu khi không có dây và người giữ, vì người cứu cũng có thể gặp nạn do thiếu khí dưới đáy giếng.
Giếng cũ bỏ hoang: lấp hay giữ
Khi nhà đã dùng nước máy, nhiều giếng đào cũ bị bỏ không, nắp mục dần, cỏ mọc che miệng. Đây là một trong những chỗ nguy hiểm nhất trong khuôn viên: người lớn đi ban đêm có thể bước hụt, trẻ con có thể tò mò mở nắp. Giếng bỏ hoang còn là đường để nước bẩn mặt đất đi thẳng xuống tầng nước ngầm mà cả xóm đang dùng.
Nếu không còn dùng, nên lấp giếng đúng cách: dọn rác dưới đáy nếu có thể làm an toàn, lấp bằng vật liệu sạch như cát, đất sạch, đầm từng lớp, phần trên cùng bịt kín bằng lớp đất sét hoặc bê tông để nước mặt không thấm xuống. Không lấp bằng rác, xác động vật, bao bì hoá chất. Lấp xong, đánh dấu vị trí trên sơ đồ khuôn viên để sau này không ai đặt móng nhà hay bể nặng lên đúng chỗ đất có thể còn lún.
Đừng bao giờ xuống giếng sâu một mình để dọn hay vớt đồ. Đáy giếng có thể thiếu không khí hoặc tích khí độc, đã có những vụ nhiều người cùng gặp nạn vì lần lượt xuống cứu nhau. Việc xuống giếng cần dây an toàn, người giữ trên miệng và tốt nhất là thuê người có nghề. Nếu muốn giữ giếng để tưới vườn, phải làm lại thành, nắp, sân như giếng đang dùng.
Giếng, bể ở vùng lũ và vùng hạn
Ở vùng hay ngập, miệng giếng và nắp bể nên cao hơn mức nước lũ thường gặp, để nước lũ không tràn thẳng vào. Nhiều nhà ở miền Trung và đồng bằng sông Cửu Long nâng thành giếng, đặt lu nước mưa trên bệ cao, và trước mùa lũ trữ sẵn một lượng nước sạch trong can có nắp, vì sau lũ giếng gần như luôn bị nhiễm bẩn trong một thời gian.
Ở vùng hạn và vùng nước ngầm nhiễm mặn mùa khô, bể nước mưa là nguồn sống. Dung tích bể nên tính theo số người, số tháng khô hạn và diện tích mái hứng; đây là phép tính đơn giản mà người làm bể có kinh nghiệm ở địa phương thường làm được. Bể lớn xây ngầm hoặc nửa ngầm cần thành kín, nắp chắc, và phần móng nên hỏi người có chuyên môn khi đất yếu.
Ở vùng đồi núi phía Bắc thiếu nước như cao nguyên đá, người dân đã quen với bể chứa, hồ treo hứng nước mưa từ nhiều đời. Những bể ấy thường được làm chung cho cả nhóm hộ; khi dùng chung, cần thống nhất người giữ chìa khoá nắp, lịch súc rửa và cách lấy nước để bể không bị nhiễm bẩn vì một người bất cẩn.
Kiểm tra giếng và bể mỗi năm
Một vòng kiểm tra trước mùa mưa giúp nước sạch hơn và phát hiện sớm chỗ nguy hiểm:
- Nắp còn chắc không, chốt khoá còn dùng được không, có vết mục, gỉ thủng không.
- Thành giếng, thành bể có nứt không; sân quanh miệng có lún, nứt, đọng nước không.
- Nước có đổi màu, đổi mùi, có váng sau mưa không; nếu có, ngừng dùng để uống và hỏi trạm y tế hoặc cơ quan chuyên môn về xét nghiệm nước.
- Lu, bể nước mưa đã súc rửa chưa, lưới chắn miệng ống còn nguyên không, có lăng quăng không.
- Máy bơm, dây điện quanh giếng có rò rỉ, trầy vỏ không; thiết bị chống giật có hoạt động khi bấm thử không.
- Xung quanh giếng có chuồng, hố rác, đống phân mới xuất hiện ở nhà mình hay nhà bên không.
Sau lũ, nước giếng gần như chắc chắn đã bị nhiễm bẩn. Không dùng nước giếng để ăn uống cho tới khi đã làm sạch giếng theo hướng dẫn của y tế địa phương và nước được kiểm tra lại.
Nhà dùng chung giếng với hàng xóm nên đi kiểm tra cùng nhau, chia việc súc rửa, thay nắp. Ghi ngày kiểm tra và những gì đã sửa vào sổ nhà để năm sau biết bắt đầu từ đâu.
Câu hỏi thường gặp
Giếng nên cách nhà vệ sinh, bể tự hoại bao xa?
Càng xa càng tốt và giếng phải ở phía cao hơn. Khoảng cách cần thiết phụ thuộc loại đất và độ sâu giếng; đất cát thấm nhanh cần xa hơn. Nếu đất chật không đủ xa, nên hỏi cơ quan y tế hoặc người có chuyên môn về nước sạch trước khi đào giếng mới.
Có nên dùng nước mưa để uống không?
Nhiều vùng vẫn dùng nước mưa để uống. Nước cần được hứng từ mái sạch, bỏ nước đầu mùa, chứa trong lu bể có nắp kín, và đun sôi trước khi uống. Gần khu công nghiệp, đường lớn nhiều bụi, nên thận trọng hơn và hỏi y tế địa phương.
Lu nước trong sân có lăng quăng thì làm sao?
Lăng quăng là ấu trùng muỗi, trong đó có muỗi truyền sốt xuất huyết. Đổ bỏ nước nếu có thể, cọ rửa thành lu, rồi đậy nắp kín. Lu không có nắp kín cần làm nắp hoặc phủ lưới mịn. Kiểm tra mỗi tuần trong mùa mưa.
Nắp giếng làm bằng gì cho an toàn?
Nắp cần đủ chắc để người lớn đứng lên không sập, che kín toàn bộ miệng, có chốt hoặc khoá mà trẻ nhỏ không mở được. Nắp bê tông đúc sẵn có tay nắm, nắp khung kim loại có bản lề và khoá đều được dùng; quan trọng là chắc và luôn được đóng.
Giếng cũ có nên lấp bằng xà bần không?
Không nên lấp bằng rác hay xà bần lẫn tạp chất, vì nước bẩn có thể theo các khe hở xuống tầng nước ngầm. Nên lấp bằng vật liệu sạch, đầm từng lớp và bịt kín phần trên cùng. Không xuống giếng một mình khi dọn đáy.
Sau lũ, giếng nhà bị ngập thì có dùng được không?
Không nên dùng ngay để ăn uống. Cần hút cạn, làm sạch và khử trùng giếng theo hướng dẫn của y tế địa phương, chờ nước trong lại và tốt nhất là được kiểm tra trước khi dùng. Trong thời gian chờ, dùng nước đóng chai hoặc nước được cấp.