Một kế hoạch an toàn của gia đình trước bão lũ chỉ cần trả lời được năm câu: nghe cảnh báo ở đâu, ai làm việc gì khi có tin, mang theo gì khi phải đi, đi tới đâu, và hẹn gặp nhau ở đâu nếu lạc liên lạc. Kế hoạch được bàn trước mùa mưa, khi mọi người còn bình tĩnh, rồi nhắc lại khi có tin bão hay mưa lớn.
Phần lớn thiệt hại về người trong thiên tai đến từ sự chậm trễ: chờ thêm một chút, quay lại lấy đồ, không biết đi đâu, người già không ai đưa đi. Bài này giúp gia đình ở quê, cả người con đi làm xa, dựng một kế hoạch đơn giản, viết ra được trên một trang giấy và ai trong nhà cũng làm theo được.
Nghe cảnh báo ở đâu và hiểu bản tin thế nào
Ở nông thôn, tin cảnh báo đến qua nhiều đường: loa truyền thanh của xã, thôn; đài phát thanh, truyền hình; tin nhắn cảnh báo gửi tới điện thoại di động của các nhà mạng; trưởng thôn, công an xã, tổ xung kích đi tới từng nhà. Không nên chỉ dựa vào một đường, vì khi bão tới, điện và sóng điện thoại có thể mất. Nhà nên có một chiếc đài chạy pin hoặc điện thoại cũ sạc đầy để nghe tin.
Bản tin dự báo bão thường nêu vị trí tâm bão, sức gió mạnh nhất theo cấp, gió giật, hướng di chuyển, vùng ảnh hưởng, lượng mưa, và cấp độ rủi ro thiên tai. Cấp độ rủi ro càng cao thì vùng ảnh hưởng càng phải chủ động sơ tán và chằng chống sớm. Với mưa lớn, bản tin còn cảnh báo nguy cơ lũ quét, sạt lở đất ở các khu vực miền núi, có khi nêu cụ thể từng địa phương.
Điều cần nhớ là bão không phải chỉ có gió. Nhiều trận thiệt hại nặng nhất lại do mưa lớn và lũ sau bão, khi gió đã yếu và người dân đã nghĩ là qua. Tin cảnh báo lũ quét, sạt lở có nêu tên khu vực, xã mình là tin phải theo dõi kỹ trong vài ngày sau khi bão tan.
Khi chính quyền địa phương ra lệnh sơ tán, lệnh đó dựa trên đánh giá cho cả vùng, gồm cả những rủi ro mà một gia đình không tự nhìn thấy, như xả lũ hồ chứa phía thượng nguồn hay vết nứt trên sườn núi phía sau thôn. Làm theo lệnh là phần quan trọng nhất của mọi kế hoạch.
Phân việc cho từng người trong nhà
Khi có tin bão hay mưa lớn, mỗi người biết việc của mình thì không ai bị bỏ quên và không ai làm trùng. Bảng dưới là ví dụ giả định cho một gia đình ba thế hệ; mỗi nhà tự điền theo người của mình.
| Người | Việc khi có tin cảnh báo | Việc khi phải rời nhà |
|---|---|---|
| Người lớn thứ nhất | Chằng chống cửa, mái hiên; kê đồ lên cao; cắt điện tầng dưới khi nước tới | Kiểm điện, gas, khoá cửa; đi sau cùng |
| Người lớn thứ hai | Chuẩn bị túi khẩn cấp, lương thực, nước; sạc đầy điện thoại, đèn | Đưa ông bà, trẻ nhỏ đi trước; mang túi khẩn cấp |
| Ông bà | Chuẩn bị thuốc dùng hằng ngày, giấy tờ của mình; báo người trong nhà nếu mệt | Đi cùng người được phân công, không quay lại |
| Con lớn | Gom đồ ngoài sân vào nhà, buộc gia cầm, cho gia súc ăn sớm | Mang theo đồ của em nhỏ, đèn pin |
| Con nhỏ | Biết số khẩn cấp 114, biết điểm hẹn của gia đình | Đi cùng người lớn, không tự đi một mình |
| Người thân đi làm xa | Gọi điện nhắc, theo dõi tin, nhờ hàng xóm hỗ trợ | Giữ liên lạc với điểm sơ tán và người thân |
Bảng này nên viết lại, dán ở chỗ ai cũng thấy, và kể lại cho cả nhà mỗi đầu mùa mưa. Với nhà chỉ có hai ông bà, phần việc của người lớn nên nhờ một hàng xóm, người cháu trong xóm hoặc tổ xung kích thôn nhận từ trước.
Túi khẩn cấp: chuẩn bị sẵn, để chỗ dễ lấy
Túi khẩn cấp là thứ mang theo khi phải rời nhà gấp, hoặc dùng khi bị cô lập vài ngày trên gác. Nên dùng một túi hoặc ba lô chống nước, để ở chỗ cao gần cửa ra, mỗi đầu mùa mưa kiểm lại hạn dùng. Trong túi nên có:
- Giấy tờ quan trọng (giấy tờ đất, giấy khai sinh, căn cước, sổ bảo hiểm y tế, sổ tiết kiệm) bỏ trong túi nhựa kín; ảnh chụp các giấy tờ lưu trên điện thoại.
- Thuốc dùng hằng ngày của người già, người bệnh đủ vài ngày; thuốc hạ sốt, thuốc đau bụng, băng gạc, nước sát khuẩn.
- Đèn pin, pin dự phòng, sạc dự phòng đã sạc đầy; đài chạy pin nếu có.
- Nước uống và đồ ăn khô không cần nấu (lương khô, bánh, mì gói ăn liền, sữa hộp cho trẻ).
- Quần áo khô, áo mưa, khăn, chăn mỏng gấp gọn, túi nilon để đựng đồ ướt.
- Một ít tiền mặt mệnh giá nhỏ, vì máy rút tiền và chuyển khoản có thể không dùng được khi mất điện.
- Còi để báo hiệu, dao nhỏ, dây buộc, bật lửa trong túi kín.
- Đồ riêng cho trẻ nhỏ (tã, sữa, bình), cho người già (kính, gậy, máy trợ thính).
- Một tờ giấy ghi số điện thoại người thân, hàng xóm, trưởng thôn — phòng khi điện thoại hết pin hay bị ướt.
Túi không cần to; quan trọng là có sẵn. Một chiếc túi chuẩn bị khi trời đẹp đáng giá hơn nhiều so với mười phút vơ vội lúc nước đã vào sân.
Nơi trú: ở lại trong nhà hay đi, và đi đâu
Không phải trận bão nào cũng cần rời nhà. Nhà kiên cố, nằm ngoài vùng trũng, ngoài vùng ven biển thấp, không sát sườn đồi hay khe suối, thì ở lại trong phòng an toàn trong lúc bão đi qua thường là lựa chọn hợp lý. Ngược lại, nhà tạm, nhà mái lá, nhà ở bãi bồi, cửa sông, sát taluy, gần suối thì phải đi sớm khi có tin bão mạnh hay mưa lớn kéo dài, kể cả trước khi có lệnh.
Nơi đến có thể là nhà người thân ở chỗ cao và chắc hơn, hoặc điểm sơ tán do xã bố trí, thường là trường học, nhà văn hoá, trụ sở được xây kiên cố. Biết trước nơi đó ở đâu, đường đi nào không qua ngầm tràn, đường nào hay ngập, đoạn nào có nguy cơ sạt.
Đi sớm, đi khi trời còn sáng. Đường làng ban đêm trong mưa lớn rất khó nhận ra chỗ ngập sâu, chỗ đất sụt, dây điện rơi. Phần lớn tai nạn khi sơ tán xảy ra khi người dân đi muộn, đi đêm, lội qua dòng nước chảy hay đi xe máy qua ngầm.
Khi đã tới nơi trú, báo cho trưởng thôn hoặc người phụ trách điểm sơ tán biết gia đình mình đã tới, đủ bao nhiêu người. Việc này giúp đội cứu hộ không phải tìm nhầm và biết ai còn kẹt lại.
Người già, trẻ nhỏ, người bệnh và vật nuôi
Người già thường không muốn đi. Nhiều cụ đã qua nhiều mùa bão, tin vào kinh nghiệm và lo cho nhà cửa. Bàn trước từ mùa khô, nhờ người cụ tin cậy nói chuyện, nhắc lại những trận thiên tai gần đây; khi có lệnh thì đi cùng cụ, không để cụ ở lại một mình.
Người đi lại khó cần người được giao riêng. Người ngồi xe lăn, người nằm liệt, người mới mổ cần một người khoẻ được phân công riêng, và phương tiện đã tính trước. Báo cho trưởng thôn biết trong nhà có người như vậy để được ưu tiên hỗ trợ.
Người bệnh cần thuốc và thiết bị y tế. Thuốc huyết áp, tiểu đường, hen suyễn phải mang đủ cho nhiều ngày. Người dùng máy thở, máy tạo oxy chạy điện cần có phương án ở nơi có điện dự phòng.
Trẻ nhỏ cần biết trước, không chỉ được dắt đi. Kể cho trẻ biết khi có bão cả nhà sẽ làm gì, đi đâu, điểm hẹn ở đâu, số 114 dùng để làm gì. Trẻ biết trước thì ít hoảng hơn và biết đi theo người lớn.
Gia súc, gia cầm đưa đi trước. Trâu bò, lợn, gà vịt nên chuyển lên chỗ cao hoặc gửi nhờ từ khi có tin, không đợi nước lên. Khi đã phải rời nhà, không quay lại lùa gia súc; nhiều người gặp nạn chỉ vì quay lại cứu đàn trâu.
Giữ liên lạc khi mất điện, mất sóng
Bão lũ lớn thường làm mất điện và sóng điện thoại ở nhiều nơi, có khi nhiều ngày. Một gia đình bị tách ra (người đi làm, người ở nhà, con đi học) cần biết cách tìm lại nhau:
- Hẹn trước một điểm gặp cố định ở chỗ cao, chắc chắn (nhà người thân, trường học), ai lạc thì tới đó.
- Chọn một người thân ở tỉnh khác làm "đầu mối": mọi người khi có sóng đều báo tin về người này, vì gọi liên tỉnh có khi được trong lúc gọi trong vùng bị nghẽn.
- Nhắn tin ngắn thay vì gọi; tin nhắn thường đi được khi cuộc gọi không kết nối.
- Tiết kiệm pin: giảm độ sáng màn hình, tắt các ứng dụng không cần, chỉ bật máy vào giờ hẹn.
- Ghi số điện thoại quan trọng ra giấy để trong túi khẩn cấp.
- Người đi làm xa không gọi liên tục cho cha mẹ đang ở vùng bão để giữ pin cho họ; hẹn giờ gọi, và gọi cho hàng xóm, trưởng thôn khi không liên lạc được.
Sau bão, khi đã an toàn, báo tin cho đầu mối và cho trưởng thôn. Ở nhiều nơi, người đi làm xa có thể nhờ hội đồng hương hoặc nhóm trực tuyến của thôn để hỏi tin cha mẹ khi mất liên lạc lâu.
Người đi làm xa: lo cho cha mẹ ở quê từ trước mùa mưa
Nhiều gia đình ở quê nay chỉ còn ông bà với các cháu nhỏ, con cái đi làm ở thành phố hay nước ngoài. Khi có tin bão, người con ở xa thường lo nhưng không làm được gì nhiều. Phần lớn việc giúp được nằm ở trước mùa mưa.
Những việc nên làm từ sớm: gửi tiền và nhờ thợ sửa mái, cửa, điện ngay từ mùa khô; nhờ một người tin cậy trong xóm (người họ hàng, hàng xóm thân) nhận lời đưa cha mẹ đi khi có lệnh sơ tán; lưu số trưởng thôn, công an xã, hàng xóm; cùng cha mẹ chuẩn bị túi khẩn cấp và dán bảng phân việc trong nhà.
Khi có tin bão, gọi điện vào giờ đã hẹn, nhắc cha mẹ đi sơ tán khi có lệnh, không lên mái, không ra đồng lúc giông. Đừng hứa "để con về rồi tính" khi bão sắp vào; đường về có thể nguy hiểm, và người ở nhà cần làm ngay.
Sau bão, giúp cha mẹ chụp ảnh hư hại, tìm thợ và kỹ sư, và nhắc lại các bước an toàn khi về nhà. Lần thiên tai nào cũng cho thấy một vài điểm yếu mới của ngôi nhà và của kế hoạch; ghi lại để sửa trước mùa mưa năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên kiểm lại túi khẩn cấp một lần?
Ít nhất mỗi đầu mùa mưa bão, và mỗi khi có tin bão hay mưa lớn. Kiểm hạn của thuốc, đồ ăn, nước; sạc lại sạc dự phòng; thay pin đèn; cập nhật giấy tờ và số điện thoại. Đồ ăn gần hết hạn thì dùng trước và mua thay.
Nếu ông bà nhất định không chịu đi sơ tán thì làm sao?
Bàn trước từ mùa khô, nhờ người cụ tin nói chuyện, kể về các trận thiên tai gần đây. Khi có lệnh, báo trưởng thôn, công an xã để được hỗ trợ thuyết phục và đưa đi. Không để cụ ở lại một mình trong nhà thuộc vùng nguy hiểm.
Nên để túi khẩn cấp ở đâu trong nhà?
Ở chỗ cao, khô, gần cửa ra chính hoặc gần cầu thang lên gác, ai trong nhà cũng biết và lấy được trong vài giây. Không để trong kho, dưới gầm giường, nơi nước vào đầu tiên. Nhà có gác tránh lũ có thể để một túi trên gác.
Nhà ở thành phố có cần kế hoạch như vậy không?
Có, dù nội dung khác: ngập đô thị, cây đổ, mất điện kéo dài, thang máy dừng. Túi khẩn cấp, điểm hẹn, đầu mối liên lạc và phân việc vẫn cần. Người đi làm xa ở thành phố cũng nên có kế hoạch cho chính mình.
Có nên lưu giấy tờ trên điện thoại thay cho bản giấy không?
Nên có cả hai. Ảnh chụp trên điện thoại hoặc lưu trữ trực tuyến giúp làm lại giấy tờ khi bản giấy mất, nhưng khi mất điện, hết pin thì không mở được. Bản giấy để trong túi nhựa kín trong túi khẩn cấp.
Trẻ nhỏ có nên tham gia chuẩn bị không?
Nên, ở mức phù hợp tuổi: giúp xếp đồ vào túi, học thuộc điểm hẹn, biết số 114, biết đi theo ai khi phải rời nhà. Trẻ được tham gia thường bình tĩnh hơn khi thiên tai tới và nhớ được việc cần làm.