Sau bão lũ, chỉ trở về nhà khi chính quyền địa phương báo khu vực đã an toàn; khi về, kiểm tra theo thứ tự: nhìn nhà từ bên ngoài, xử lý điện và gas, rồi mới vào trong xem mái, kèo, tường, nền; nước giếng và bể chứa xem sau cùng. Nhà có dấu hiệu nghiêng, nứt lớn, sụt nền, mái sập một phần thì không vào ở, mời kỹ sư hoặc cán bộ chuyên môn xem trước.
Nhiều tai nạn sau thiên tai xảy ra không phải trong lúc bão, mà trong những ngày dọn dẹp: điện giật khi đóng lại cầu dao, tường ngâm nước đổ, trần sập, ngã từ mái khi sửa vội, rắn rết trú trong nhà. Bài này đi qua từng bước để chủ nhà biết nhìn vào đâu và dừng ở đâu.
Khi nào được về và mang theo gì
Thời điểm về nhà không do cảm giác "trời đã tạnh" quyết định. Nước có thể còn chảy mạnh ở đoạn đường trũng, sườn đồi vẫn có thể trượt trong vài ngày sau mưa, cầu cống có thể bị xói chân. Hãy chờ thông báo của UBND cấp xã hoặc ban chỉ huy phòng chống thiên tai địa phương; nhiều nơi có tổ kiểm tra từng khu trước khi cho dân về.
Khi về, đi theo nhóm, không để người già hay trẻ nhỏ về trước. Mang theo: đèn pin (không dùng nến, bật lửa khi chưa biết có rò gas không), ủng cao su, găng tay dày, khẩu trang, nước sạch để uống và rửa tay, túi đựng rác, điện thoại sạc đầy để chụp ảnh, một thanh gậy dài để dò đường ngập và đẩy vật lạ.
Đường vào nhà có thể đầy bùn, cây đổ, dây điện đứt. Coi mọi dây điện nằm trên đất hoặc trong nước là đang có điện, đi vòng xa và báo cho điện lực. Không lội qua vũng nước có dây điện rơi gần.
Ở vùng đồi, trước khi về nhà nằm dưới taluy, nhìn sườn đồi phía trên từ xa: có mảng đất mới trượt, cây đổ thành vệt, vết nứt mới không. Có thì chưa vào.
Bước 1: nhìn từ ngoài trước khi bước vào
Đi một vòng quanh nhà, đứng cách một khoảng, quan sát kỹ. Chụp ảnh từng mặt. Những dấu hiệu dưới đây là lý do để dừng lại và mời người có chuyên môn, không vào trong:
- Nhà nghiêng thấy rõ, cột hiên, cột nhà không còn thẳng.
- Tường có vết nứt lớn, nứt xiên, mảng tường phình hoặc bong ra khỏi khung.
- Một phần mái, trần, sàn gác đã sập; kèo gãy, xà gồ cong võng.
- Đất dưới móng bị xói lộ chân móng, nền nhà hẫng, sân sụt.
- Tường chắn, kè sau nhà bị đổ, đất trượt áp vào tường nhà.
- Mùi gas quanh nhà, tiếng xì từ bình gas hay ống dẫn.
- Nước vẫn còn đọng trong nhà mà chưa biết điện đã cắt chưa.
Nếu nhà trông ổn từ ngoài, vẫn mở cửa chậm, đứng lệch sang bên cửa, chờ vài giây xem có gì rơi xuống. Cửa kẹt không đẩy mạnh, vì khung lệch có thể kéo theo mảng tường. Đây là lúc dùng gậy dài để mở hé và quan sát trước.
Với nhà gỗ, nhà sàn, xem thêm chân cột: cột kê trên đá có bị xô khỏi chân đá không, cột chôn có bị xói lộ gốc không, sàn có lệch so với cột. Nhà sàn bị nước đẩy lệch một phần có thể đổ khi có người lên, dù nhìn từ xa vẫn đứng. Nếu nhà có chuồng trại, kho liền kề bị sập, đừng vào cứu đồ khi mái chưa được chống tạm.
Bước 2: điện và gas trước tất cả
Không bật bất cứ công tắc nào. Kể cả khi điện lưới đã có lại. Nếu nhà bị ngập hoặc nước mưa dột vào ổ cắm, dây dẫn, công tắc, việc đóng điện lại có thể gây giật hoặc chập cháy.
Ngắt cầu dao tổng nếu tới được mà không phải lội nước. Tủ điện ở chỗ cao, khô, tay khô, chân đứng trên chỗ khô: ngắt cầu dao tổng. Nếu tủ điện nằm trong vùng còn ngập, không lại gần, báo điện lực hoặc thợ điện.
Để thợ điện kiểm toàn bộ trước khi đóng điện. Thợ có nghề sẽ kiểm độ cách điện của dây, ổ cắm, thiết bị bị ngâm; nhiều thiết bị ngâm nước như tủ lạnh, máy bơm, máy giặt cần được làm khô và kiểm trước khi cắm lại.
Gas: ngửi trước, mở cửa, khoá van. Có mùi gas thì không bật lửa, không bật điện, không dùng điện thoại trong nhà; khoá van bình, mở cửa cho thoáng, ra ngoài và gọi người có chuyên môn. Bình gas bị nước cuốn đi hoặc móp méo không dùng lại.
Máy phát điện chỉ chạy ngoài trời. Nhiều nhà dùng máy phát trong những ngày mất điện. Máy chạy trong nhà, trong bếp kín, dưới gầm cầu thang sinh khí độc có thể gây tử vong. Đặt máy ngoài trời, xa cửa sổ, và không đấu máy phát vào điện nhà khi chưa có thợ hướng dẫn.
Bước 3: vào trong — nhìn gì ở từng bộ phận
Khi điện, gas đã an toàn và nhà không có dấu hiệu nguy hiểm từ ngoài, vào trong và xem theo thứ tự từ trên xuống dưới, vì nguy hiểm thường rơi từ trên xuống.
| Bộ phận | Dấu hiệu cần chú ý | Mức độ |
|---|---|---|
| Trần, sàn gác | Trần thạch cao ngấm nước võng xuống, sàn gỗ trương, vết nước loang trên trần bê tông | Trần võng: tránh xa, tháo dỡ có kiểm soát |
| Mái, kèo | Ngói xô, tôn tốc, kèo gỗ ngấm nước, đầu kèo bong khỏi tường | Kèo nứt, gãy: mời kỹ sư; ngói tôn: che tạm rồi sửa |
| Tường | Nứt mới, vữa bong mảng lớn, tường đất mềm chân, tường phình | Nứt xiên, tường phình: mời kỹ sư; nứt chân chim: theo dõi |
| Cột, dầm | Lộ thép gỉ, bê tông bong, cột gỗ mục chân | Mời kỹ sư |
| Nền, sàn trệt | Nền sụt, gạch bung, khe hở giữa nền và chân tường | Sụt nhiều, khe lớn: mời kỹ sư |
| Cửa, khung | Cửa kẹt, khung lệch, kính nứt | Ghi lại, sửa sau khi kết cấu đã ổn |
Tường ngâm nước nhiều ngày, nhất là tường gạch đất, tường xây bằng vữa vôi, có thể mất sức chịu ngay cả khi nhìn chưa nứt. Không treo đồ nặng, không đóng đinh, không tựa vật nặng lên các bức tường này cho tới khi khô hẳn và được xem lại.
Bước 4: nước, vệ sinh và những vị khách không mời
Nước giếng, bể chứa, lu nước sau lũ gần như chắc chắn bị nhiễm bẩn: bùn, phân gia súc, nước tràn từ bể tự hoại, xác động vật. Không dùng để uống, nấu ăn, đánh răng cho tới khi được vệ sinh và khử trùng theo hướng dẫn của trạm y tế xã. Trong thời gian đó, dùng nước đóng chai, nước được cấp phát, hoặc nước đun sôi kỹ từ nguồn sạch hơn.
Bể tự hoại bị ngập có thể đầy hoặc tràn ngược; đừng dùng nhà vệ sinh ngay nếu thấy nước dâng lên trong bồn. Hỏi thợ hoặc người có kinh nghiệm về cách hút, xử lý bể sau lũ.
Rắn, rết, chuột, kiến lửa thường tìm chỗ khô ráo trong nhà, gầm tủ, đống đồ, trên gác trong lúc nước lên và ở lại sau khi nước rút. Khi dọn, dùng gậy khều trước, đi ủng, đeo găng; không thò tay vào khe tối. Ở vùng có nhiều rắn độc, nếu bị cắn, giữ người bị nạn nằm yên và đưa ngay tới cơ sở y tế.
Bùn lũ mang theo vi khuẩn; vết xước ở tay chân khi dọn bùn dễ nhiễm trùng. Rửa sạch và che vết thương, theo dõi dấu hiệu sốt, sưng đỏ.
Những việc không nên làm trong tuần đầu
Không để người già tự leo mái che dột. Mái ướt, trơn, xà gồ có thể đã yếu sau bão. Mỗi đợt thiên tai, số người bị thương vì ngã khi sửa nhà không ít. Che tạm từ bên trong bằng bạt, chậu hứng, chờ thợ có dây an toàn lên làm.
Không phá dỡ phần nhà hư hại khi chưa ai xem. Một bức tường nghiêng có thể đang tựa vào một phần khác của nhà; dỡ vội một bên làm phần còn lại đổ theo. Phần cần tháo nên được người có chuyên môn chỉ cách tháo và thứ tự tháo.
Không đốt bùn rác, đồ ngâm nước ngay cạnh nhà. Đồ nhựa, nệm, đồ điện ngâm nước khi đốt sinh khói độc, lại dễ bén vào nhà đang có gỗ ẩm khô dần. Gom rác theo hướng dẫn thu gom của xã.
Không cho trẻ nhỏ chơi trong nước đọng, bùn quanh nhà. Nước sau lũ có thể chứa dây điện đứt, mảnh vỡ sắc, hố sâu bị bùn che lấp, rắn trú ẩn và vi khuẩn. Trẻ nên ở nhà người thân cho tới khi khu vực được dọn sạch.
Không vội xây lại đúng như cũ. Thiên tai vừa qua cho thấy chính xác chỗ nào của ngôi nhà yếu. Sửa lại y như cũ là để nguyên chỗ yếu chờ lần sau. Ghi lại những gì đã hỏng để lần sửa này nâng ổ điện, neo mái, chuyển đồ quý lên cao hơn.
Không bỏ qua sức khoẻ của chính mình. Dọn dẹp sau lũ là việc nặng, kéo dài nhiều ngày, trong môi trường ẩm bẩn. Nghỉ xen kẽ, uống đủ nước sạch, rửa tay trước khi ăn, và đi khám khi bị sốt, tiêu chảy, vết thương sưng đỏ.
Ghi lại hư hại và quyết định sửa hay chờ
Trước khi dọn, chụp ảnh và quay video toàn bộ hư hại: từng mặt nhà, mái, trần, tường nứt, mức nước trên tường, đồ đạc hỏng. Ảnh nên có ngày giờ. Đây là căn cứ khi địa phương thống kê thiệt hại, khi xét hỗ trợ, hoặc khi làm việc với bảo hiểm nếu có.
Ghi chép thêm mức nước cao nhất trong nhà, số ngày ngập, nước chảy mạnh hay dâng tĩnh. Những thông tin này giúp kỹ sư đánh giá tường, móng; và giúp chính gia đình quyết định lần sửa sau nên nâng ổ điện, làm gác ở mức nào.
Không phải hư hại nào cũng cần sửa ngay. Việc gấp là những việc giữ cho nhà không hỏng thêm và ở được an toàn: che mái dột, chống tạm trần võng, cắt bỏ phần sắp rơi. Những việc liên quan tới kết cấu như tường nứt lớn, kèo gãy, móng xói nên chờ người có chuyên môn xem và đưa phương án, không vội xây trát lại cho kịp ở. Trát kín một vết nứt kết cấu chỉ che đi dấu hiệu mà kỹ sư cần nhìn thấy.
Người đi làm xa có thể giúp từ xa bằng cách nhờ cha mẹ hoặc người thân gửi ảnh, gọi video đi một vòng quanh nhà, rồi nhờ một kỹ sư quen xem trước; tránh để cha mẹ già tự leo lên mái sửa ngay sau bão.
Câu hỏi thường gặp
Nhà bị ngập nửa tường có cần kiểm định kết cấu không?
Nhà xây gạch nung, khung bê tông, ngập vài ngày rồi khô thường không hư kết cấu, nhưng nếu thấy nứt mới, nền sụt, tường phình, hoặc nước chảy xiết qua nhà thì nên mời kỹ sư. Tường gạch đất, tường xây vữa vôi ngâm lâu cần xem kỹ hơn.
Bao lâu sau lũ thì có thể đóng điện lại?
Không có mốc chung; phụ thuộc mức ngập, thời gian khô và tình trạng dây, ổ cắm, thiết bị. Chỉ đóng điện sau khi thợ điện có nghề đã kiểm, đo cách điện và xác nhận an toàn. Thiết bị bị ngâm cần làm khô và kiểm riêng.
Tủ lạnh, máy giặt bị ngâm nước có dùng lại được không?
Có thể, nếu được làm khô kỹ và thợ sửa điện lạnh kiểm trước khi cắm điện. Cắm ngay khi bên trong còn ẩm có nguy cơ chập, giật. Một số bộ phận như bo mạch, mô tơ có thể phải thay; thức ăn trong tủ ngâm nước nên bỏ.
Có nên trát lại vết nứt tường ngay để ở cho yên tâm?
Không nên trát vết nứt lớn hoặc nứt xiên trước khi người có chuyên môn xem, vì trát lại che mất dấu hiệu cần đánh giá. Vết nứt chân chim nhỏ ở lớp vữa thì có thể trát sau khi tường khô, nhưng vẫn nên đánh dấu và theo dõi.
Nhà sau lũ có mùi hôi và ẩm mốc, có ở được không?
Mùi hôi đến từ bùn, nước tù và nấm mốc. Nên dọn hết bùn, mở cửa cho khô, phơi hoặc bỏ đồ vải, nệm đã ngâm, vệ sinh nền tường. Người già, trẻ nhỏ, người bị hen suyễn nên ở chỗ khác cho tới khi nhà khô và sạch.
Người đi làm xa nên làm gì ngay sau khi quê nhà có bão lũ?
Liên lạc với cha mẹ và hàng xóm, nhắc chờ xã báo an toàn mới về nhà, không đóng điện lại khi chưa có thợ kiểm, không tự leo mái. Nhờ người thân gửi ảnh hư hại, tìm thợ và kỹ sư cho phần cần sửa, và chuyển tiền cho việc gấp trước.