Một lối đi an toàn cho người già và trẻ nhỏ trong sân nhà quê cần năm thứ: mặt phẳng, không trơn khi ướt, bậc thấp và đều có tay vịn ở chỗ chuyển cao độ, đủ sáng ban đêm từ phòng ngủ tới nhà vệ sinh, và tách khỏi ao, mương, giếng bằng rào chắc. Phần lớn tai nạn té ngã của người cao tuổi ở nông thôn xảy ra ngay trong sân và hiên nhà mình, trên những lối đi quen thuộc tới mức không ai còn để ý chúng nguy hiểm.
Bài này dành cho gia đình có cha mẹ đã lớn tuổi, có ông bà sống chung với cháu nhỏ, hoặc người đi làm xa đang sửa nhà ở quê cho cha mẹ. Mỗi mục nói rõ cái gì nguy hiểm, sửa thế nào, và đâu là việc làm được ngay mà không cần thợ.
Người già ngã ở đâu trong sân nhà quê
Các chỗ ngã hay gặp nhất là bậc tam cấp từ hiên xuống sân, nhất là bậc cao không đều; mặt sân rêu trơn sau mưa; lối ra nhà vệ sinh, nhà tắm đặt ngoài nhà, đi lúc nửa đêm khi trời tối; chỗ chuyển giữa hai loại mặt sân có gờ chênh nhỏ; và quanh giếng, chỗ giặt, nơi lúc nào cũng ướt.
Một cú ngã với người trẻ là trầy xước, với người già có thể là gãy cổ xương đùi, chấn thương đầu, và sau đó là nằm một chỗ nhiều tháng. Tổ chức Y tế Thế giới xếp té ngã vào nhóm nguyên nhân hàng đầu gây thương tích không chủ ý ở người cao tuổi. Ở nông thôn, khoảng cách tới bệnh viện xa khiến hậu quả càng nặng.
Cách nhìn ra chỗ nguy hiểm là đi lại các lối trong sân bằng con mắt của người chân yếu, mắt kém: đi chậm, đi lúc chạng vạng, đi khi sân vừa ướt. Chỗ nào phải dò chân, chỗ nào phải vịn tường, chỗ nào không nhìn rõ mép bậc, đó là những chỗ cần sửa. Hỏi chính cha mẹ: chỗ nào trong sân làm cha mẹ ngại đi nhất.
Một điều tế nhị: người già thường không muốn bị coi là yếu, nên ít khi tự nhận mình sợ bậc thềm. Cách dễ được chấp nhận là nói về sự tiện cho cả nhà, cho cháu nhỏ, cho khách đến chơi, thay vì nói "làm cho ông bà khỏi ngã".
Mặt lối đi: phẳng, nhám và thoát nước
Mặt nhám hơn mặt bóng. Gạch men bóng, đá mài bóng đẹp nhưng trơn khi ướt. Lối đi ngoài trời nên dùng mặt nhám: bê tông chải mặt, gạch đất nung, gạch nhám có vân. Mặt sân đang bóng có thể làm nhám lại hoặc dán dải chống trơn ở những đoạn hay ướt.
Không có gờ vấp chân. Chỗ nối giữa sân bê tông và lối gạch, giữa hiên và sân, hay có gờ chênh vài phân. Đây là loại vấp nguy hiểm nhất vì mắt người già không nhận ra. Làm vát thành dốc nhỏ hoặc đổ bù cho phẳng.
Không đọng nước, không rêu. Lối đi phải có dốc nhẹ để nước chảy sang bên, không đọng giữa lối. Chỗ khuất nắng hay đọng rêu cần cọ định kỳ, nhất là đầu mùa mưa.
Đủ rộng cho hai người hoặc một xe lăn. Người già đi có người dìu, hoặc dùng khung tập đi, xe lăn, cần lối rộng hơn lối của một người khoẻ. Lối từ cổng tới hiên, từ hiên tới nhà vệ sinh nên ưu tiên đủ rộng.
Dọn vật cản. Xe đạp dựng ngang lối, vòi nước kéo qua sân, chậu cây đặt mép lối, gà vịt chạy ngang là những thứ làm người già vấp ngã. Quy định một chỗ để xe, cuộn vòi gọn sau khi dùng.
Bậc thềm và tay vịn
Nhà ở quê thường có nền cao hơn sân vài bậc để tránh nước, và nhà càng mới nền càng cao. Bậc tam cấp nên thấp, mặt bậc rộng đủ đặt cả bàn chân, các bậc cao bằng nhau. Bậc cao thấp không đều làm người đi bước hụt vì chân đã quen nhịp của bậc trước. Mép bậc nên có màu hoặc vật liệu khác mặt bậc để mắt kém vẫn nhận ra.
Tay vịn là thứ rẻ công mà giảm ngã rõ rệt. Bậc tam cấp từ hiên xuống sân, lối dốc, đoạn từ cửa sau ra nhà vệ sinh nên có tay vịn ít nhất một bên, tốt hơn là hai bên. Tay vịn cần chắc, bắt vào trụ hoặc tường đủ cứng, cầm vừa tay, kéo dài quá bậc đầu và bậc cuối một đoạn để người đi vịn được ngay từ trước khi bước.
Nếu có thể, làm thêm một lối dốc thoải bên cạnh bậc thềm cho xe lăn, xe đẩy, khung tập đi. Lối dốc cũng giúp chở đồ, đẩy xe rùa và có ích cho cả nhà, không chỉ người già. Dốc phải thoải, mặt nhám và có tay vịn; dốc quá đứng nguy hiểm hơn cả bậc.
Việc sửa bậc thềm gắn với nền nhà nên bàn với thợ có nghề. Nếu phải đục nền, hạ nền hay nâng sân, cân nhắc ảnh hưởng tới móng và chống thấm của nhà; khi không chắc, hỏi người có chuyên môn.
Lối đi ban đêm: từ giường tới nhà vệ sinh
Nhiều nhà ở quê vẫn để nhà vệ sinh, nhà tắm tách riêng ngoài nhà. Người già thường dậy đêm, có khi nhiều lần, đi trong tối, đầu còn choáng vì vừa ngồi dậy. Đây là đoạn đường nguy hiểm nhất của cả khuôn viên. Khi sửa nhà cho cha mẹ, đưa nhà vệ sinh vào trong nhà hoặc làm hành lang có mái nối liền là cải thiện có giá trị lớn nhất.
Nếu chưa làm được, ít nhất cần: đèn chiếu sáng suốt lối, có công tắc ngay cạnh giường hoặc đèn cảm biến tự bật khi có người đi; mái che để lối không ướt khi mưa đêm; tay vịn dọc những đoạn bậc hoặc dốc. Đèn nên chiếu xuống mặt lối, không chói thẳng vào mắt.
Dây điện cho đèn lối đi phải đi trong ống, đèn ngoài trời phải là loại chịu mưa, nguồn có thiết bị chống giật. Đây là phần việc của thợ điện có nghề, không tự kéo dây trần qua sân. Trong lúc chờ làm đèn cố định, một chiếc đèn pin sạc để sẵn đầu giường cũng tốt hơn đi mò trong tối.
Nền nhà tắm, nhà vệ sinh ngoài trời lúc nào cũng ướt, là chỗ trơn nhất. Sàn nhám, có tay vịn cạnh bồn cầu và chỗ tắm, có ghế nhựa chắc để ngồi tắm, cửa mở ra ngoài để nếu người già ngã trong đó, người nhà vẫn mở được cửa vào giúp. Chốt cửa nên là loại mở được từ bên ngoài khi cần.
Trẻ nhỏ trong sân: những chỗ cần rào hoặc che
Với trẻ nhỏ, nguy hiểm khác người già: trẻ chạy nhanh, tò mò, trèo và chui. Bảng dưới liệt kê những chỗ thường gặp trong sân nhà quê.
| Chỗ nguy hiểm | Vì sao | Cách làm |
|---|---|---|
| Ao, mương sát nhà | Trẻ có thể chết đuối ở chỗ nước nông, rất nhanh và không gây tiếng động | Rào chắc quanh đoạn sát nhà, cổng rào có chốt cao; lấp mương nhỏ không cần thiết |
| Giếng, bể, lu nước | Trẻ chúi đầu nhìn và rơi vào | Nắp chắc có chốt; không để ghế, thùng gần thành |
| Mép sân cao, bờ kè, taluy | Trẻ chạy ra mép và ngã | Lan can hoặc rào ở mép cao; trồng hàng cây bụi làm ranh mềm |
| Khu máy móc, kho thuốc, phân | Máy có lưỡi, hoá chất độc | Kho có khoá, máy rút chìa; không cho trẻ chơi trong khu này |
| Cổng mở ra đường làng | Trẻ chạy ra đường khi xe qua | Chốt cổng ở vị trí cao; khoảng lùi trước cổng; người lớn trông khi trẻ chơi gần cổng |
| Đống gạch, cát, vật tư xây dở | Đổ sập, đinh, sắt nhọn | Chất gọn, rào tạm khu đang thi công; dọn đinh, sắt vụn mỗi ngày |
Rào không thay thế người trông. Nhưng rào cho người lớn thêm vài giây, và vài giây là khoảng cách giữa một tai nạn suýt xảy ra với một tai nạn thật.
Vùng đồi và vùng lũ: những rủi ro riêng
Nhà trên đất dốc có nhiều bậc, nhiều mép cao hơn nhà đồng bằng. Lối đi giữa các bậc đất cần bậc thang đều, có tay vịn, và mép bậc đất phía ngoài có lan can hoặc hàng cây bụi làm ranh. Đất đỏ vùng đồi khi ướt trơn như mỡ; lối đi đất trần giữa nhà và vườn cà phê nên được rải đá dăm, lát gạch hoặc đổ bê tông nhám ở những đoạn người già hay đi.
Sương sớm ở vùng cao làm mặt lối ẩm ướt cả buổi sáng kể cả mùa khô, và rêu mọc nhanh ở mặt bậc khuất nắng. Người già ở vùng đồi thường ra vườn từ rất sớm; giày dép đế bám, đi chậm và có gậy là những thói quen nên khuyến khích.
Ở vùng lũ, sau mỗi đợt nước rút, sân và lối đi phủ một lớp bùn mỏng trơn trượt. Dọn bùn ở lối đi chính, bậc thềm và lối ra nhà vệ sinh trước tiên, trước cả việc dọn trong nhà, vì đó là chỗ cả nhà phải đi qua liên tục. Kiểm tra xem nước lũ có khoét rỗng dưới mặt sân, mặt bậc không; mảng sân rỗng bên dưới có thể sụt khi giẫm lên.
Những việc làm được ngay, không cần thợ
Trong khi chờ sửa lớn, có những thay đổi nhỏ làm trong một ngày cuối tuần:
- Đi một vòng sân lúc chạng vạng cùng cha mẹ, ghi lại những chỗ phải dò chân, phải vịn.
- Cọ rêu ở bậc thềm, lối ra giếng, lối ra nhà vệ sinh; cọ lại mỗi tháng trong mùa mưa.
- Dọn hết vật cản khỏi lối đi chính; quy định chỗ để xe, cuộn vòi, chậu cây.
- Sơn hoặc dán một dải màu sáng ở mép từng bậc thềm cho dễ nhận ra.
- Đặt đèn pin sạc ở đầu giường của ông bà; thay bóng đèn sân hỏng.
- Đậy nắp mọi lu, bể, xô nước trong sân; úp chậu sau khi dùng.
- Chặn tạm lối ra ao, mương bằng rào tre, lưới, trong khi chờ làm rào chắc.
Ghi những việc cần thợ thành một danh sách riêng: tay vịn, bậc thềm, lối dốc, đèn cố định, rào ao. Khi có đợt sửa nhà, đưa danh sách này vào cùng, vì thợ đã có mặt thì làm thêm vài hạng mục nhỏ đỡ công hơn gọi riêng.
Người đi làm xa có thể nhờ người thân quay một đoạn video đi từ giường của cha mẹ ra nhà vệ sinh, từ hiên ra cổng, lúc trời tối. Xem đoạn video ấy thường đủ để biết chỗ nào cần sửa trước.
Câu hỏi thường gặp
Bậc tam cấp bao nhiêu bậc là vừa cho người già?
Không có số bậc chuẩn, vì phụ thuộc chênh lệch nền nhà và sân. Quan trọng hơn là các bậc thấp, đều nhau, mặt bậc rộng và có tay vịn. Nếu nền nhà rất cao so với sân, cân nhắc thêm một lối dốc thoải bên cạnh.
Sân gạch men đã lát rồi, làm sao cho đỡ trơn?
Có thể dán dải chống trơn ở lối đi chính, trải thảm cao su ngoài trời ở chỗ hay ướt, hoặc nhờ thợ xử lý làm nhám bề mặt. Lâu dài, khi làm lại sân, nên chọn vật liệu mặt nhám cho lối đi ngoài trời.
Có nên làm tay vịn bằng ống nước cho nhanh không?
Tay vịn cần đủ chắc để đỡ cả người khi trượt chân. Ống mỏng bắt hờ vào gạch có thể bung ra đúng lúc cần. Dùng vật liệu chắc, bắt vào trụ hoặc tường cứng; nhờ thợ có nghề làm, kiểm tra định kỳ xem có lỏng không.
Ao trong vườn có nên lấp đi khi nhà có trẻ nhỏ?
Tuỳ công dụng của ao. Ao dùng nuôi cá, trữ nước tưới thì có thể giữ, nhưng đoạn sát nhà và lối đi phải rào chắc, cổng có chốt cao. Ao không dùng nữa, nước tù, thì lấp hoặc thu nhỏ giúp giảm nguy cơ đuối nước và muỗi.
Đèn cảm biến chuyển động có hợp cho lối đi ban đêm không?
Hợp, vì người già không phải tìm công tắc. Chọn loại dùng ngoài trời, chịu mưa, ánh sáng dịu chiếu xuống mặt lối. Việc lắp đặt phải do thợ điện có nghề làm, dây đi trong ống, nguồn có thiết bị chống giật.
Cha mẹ không chịu cho sửa vì quen rồi thì sao?
Nhiều người già ngại thay đổi và ngại tốn kém. Bắt đầu từ những việc nhỏ không đụng tới thói quen như cọ rêu, thêm đèn, thêm tay vịn. Nói về sự tiện cho cả nhà, cho cháu, thay vì nói về chuyện yếu. Hỏi ý cha mẹ về từng chỗ trước khi làm.