Nhà trên sườn đồi bền hay không phụ thuộc ba việc: đặt nhà ở chỗ đất ổn định, cho móng đứng trên đất nguyên thổ thay vì đất đắp, và dẫn nước mưa đi đúng đường. Móng giật cấp, tường chắn, mái taluy là các giải pháp kỹ thuật phải do kỹ sư thiết kế; phần chủ nhà làm được là chọn chỗ, quan sát đất qua một mùa mưa, và kiểm thợ có làm đúng phần thoát nước hay không.
Bài viết dùng chung cho vùng đồi Tây Nguyên, Lâm Đồng, trung du phía Bắc và các sườn núi miền Trung. Tà Đùng và vùng Đắk Nông cũ chỉ là một ví dụ: ở đâu có đất dốc, mưa dài, đất đỏ dễ ngấm nước, các nguyên tắc dưới đây đều áp dụng được.
Đọc sườn đồi trước khi chọn chỗ đặt nhà
Cây mọc nghiêng cùng một hướng. Thân cây cong gốc như hình lưỡi liềm, nhiều cây nghiêng về phía chân dốc là dấu hiệu lớp đất mặt đã trượt chậm qua nhiều năm.
Vết nứt dài trên mặt đất. Đường nứt chạy ngang sườn dốc, nhất là sau mưa lớn, cho thấy khối đất phía dưới đang muốn tách ra. Không nên đặt nhà ở trên hoặc dưới khối đất ấy.
Mạch nước rỉ giữa sườn. Chỗ đất luôn ẩm, có rêu, có nước rỉ ra sau mưa vài ngày là đường nước ngầm. Nước ngầm làm đất nặng và trơn, là nguyên nhân thường gặp của sạt lở.
Vết sạt cũ, bậc đất bất thường. Những bậc thụt xuống, vạt đất trống không có cây lớn giữa sườn có thể là dấu vết sạt nhiều năm trước. Hỏi người dân lâu năm trong vùng.
Rãnh xói, khe suối cạn. Mùa khô trông như rãnh đất vô hại, mùa mưa có thể thành dòng nước dữ. Không đặt nhà, chuồng trại ngang đường rãnh.
Độ dốc và bề dày lớp đất. Đất đỏ phủ mỏng trên đá thường chắc hơn lớp đất dày phong hoá trên sườn dốc lớn. Khi có ý định xây ở dốc lớn, nên nhờ kỹ sư khảo sát trước khi mua hoặc trước khi san.
Đào hay đắp: vì sao móng nên đứng trên đất nguyên thổ
Để có mặt bằng trên sườn dốc, người ta thường cắt phần đất cao rồi đổ xuống phần thấp. Kết quả là nửa trong của mặt bằng là đất đào, đất nguyên thổ đã nằm yên hàng nghìn năm; nửa ngoài là đất đắp mới, xốp, chưa ổn định dù đã đầm.
Một ngôi nhà đặt vắt ngang ranh giới này sẽ lún không đều: nửa trong đứng yên, nửa ngoài lún dần, tường nứt theo đường chéo. Đất đắp ở mép ngoài còn có thể trượt xuống dốc khi ngấm nước mưa, kéo theo móng.
Cách làm an toàn là đặt toàn bộ móng xuống đất nguyên thổ. Phần nhà nằm phía đất đắp thì móng phải đào sâu qua lớp đắp tới đất cũ, hoặc dùng cột cao, móng giật cấp để nhà đứng trên sườn tự nhiên. Đây là chỗ thợ hay muốn làm nhanh bằng cách đổ móng nông trên lớp đắp, và cũng là chỗ chủ nhà nên hỏi kỹ nhất.
Khi san nền, nên hỏi thợ phần đất đắp được đắp thành lớp và đầm từng lớp hay đổ một lần. Đất đắp làm sân, lối đi cũng cần đầm kỹ và có mái dốc hợp lý ở mép ngoài, nếu không mép sân sẽ tụt xuống sau vài mùa mưa.
Đặt nhà theo đường đồng mức, theo nắng và gió
Trên sườn dốc, ngôi nhà ít phải đào đắp nhất là ngôi nhà nằm dọc theo đường đồng mức, tức là chiều dài nhà chạy ngang sườn đồi thay vì đâm thẳng vào sườn. Nhà nằm ngang sườn chỉ cần một dải mặt bằng hẹp, vách đất phía sau thấp hơn, mái đất đắp phía trước ngắn hơn. Nhà đâm vuông góc vào sườn thì đầu trong phải cắt sâu, đầu ngoài phải đắp cao hoặc làm cột rất cao.
Với những lô cần diện tích lớn, chia nhà thành hai ba khối nhỏ ở các cao độ khác nhau, nối bằng hành lang có bậc, thường an toàn và rẻ hơn san một mặt bằng lớn. Cách này cũng giống cách nhiều làng vùng cao vẫn làm từ xưa: nhà chính, bếp, kho đứng rải theo bậc đất.
Hướng nhà trên đồi nên tính theo nắng, gió và mưa của vùng. Ở Tây Nguyên, gió mùa thổi mạnh theo mùa và mưa thường xiên theo gió, nên mặt nhà chính tránh đón thẳng hướng gió mưa, có hiên sâu ở phía chịu mưa. Sườn đồi đón nắng chiều gắt cần mái hiên rộng hoặc hàng cây che phía tây. Đêm vùng cao lạnh, nên phòng ngủ đặt ở phía kín gió.
Đường vào cho xe chở vật liệu cũng là điều nên tính sớm. Đường lên dốc quá gắt thì xe tải không vào được, vật liệu phải trung chuyển, vừa tốn vừa dễ hỏng hàng. Về lâu dài, lối đi cho người già và xe máy mùa mưa trơn trượt cũng phụ thuộc vào việc chọn vị trí nhà ngay từ đầu.
Móng giật cấp, cột cao và nhà nửa sàn
Móng giật cấp là móng làm thành từng bậc theo sườn đất, mỗi bậc nằm trên đất chắc ở cao độ khác nhau. Nhìn từ ngoài, nhà vẫn có nền bằng phẳng, còn bên dưới móng bước xuống theo dốc. Cách này giảm khối lượng đào đắp và giữ nhà đứng trên đất tự nhiên.
Một cách khác là để phần nhà phía chân dốc đứng trên cột cao, gầm để trống làm kho, chỗ để xe hoặc thông thoáng. Kiểu nhà nửa sàn này có gốc gác từ nhà sàn truyền thống của nhiều dân tộc vùng cao: ít đụng vào đất, nước mưa chảy qua gầm, nhà không chắn dòng nước.
Cả hai cách đều cần thiết kế kết cấu. Cột cao chịu lực ngang lớn hơn, móng ở các cao độ khác nhau phải được giằng với nhau, và phần tiếp giáp giữa nhà với sườn đất phía trên phải tính áp lực đất đẩy vào. Đây không phải việc làm theo kinh nghiệm truyền miệng.
Chủ nhà nên hỏi: móng ở mỗi bậc đã chạm đất chắc chưa, các móng có giằng với nhau không, tường phía sát sườn đồi có phải là tường chắn đất không hay chỉ là tường bao. Nếu là tường chắn thì nó cần thiết kế riêng và phải có lỗ thoát nước.
Tường chắn và mái taluy: phần cần kỹ sư
Khi cắt đất để lấy mặt bằng, phía trong sẽ có một vách đất (taluy dương) và phía ngoài có một mái đất đắp (taluy âm). Để vách đất đứng thẳng thì phải có tường chắn; để vách đứng tự nhiên thì phải cắt thoải theo độ dốc mà loại đất ấy chịu được.
Tường chắn đất không giống tường nhà. Nó chịu lực đẩy ngang của cả khối đất phía sau, và lực này tăng mạnh khi đất ngấm no nước sau những trận mưa dài. Nhiều bức tường chắn tự xây đổ sập vào đúng mùa mưa vì không có lỗ thoát nước, nước dồn sau lưng tường và đẩy nó ra.
Vì vậy tường chắn cao hơn tầm người, tường chắn sát nhà, hoặc tường chắn giữ phần đất có nhà phía trên đều cần kỹ sư thiết kế. Chủ nhà kiểm được: tường có hàng lỗ thoát nước không, phía sau tường có lớp đá dăm hoặc vật liệu lọc để nước thoát mà đất không trôi không, chân tường có rãnh dẫn nước đi không.
Không nên xây nhà sát chân taluy cao hoặc sát mép taluy âm. Giữ một khoảng lùi để nếu một mảng đất trượt xuống, nó không đè vào phòng ngủ. Các hướng dẫn phòng chống thiên tai ở địa phương thường khuyến cáo khoảng lùi cụ thể; hỏi UBND cấp xã khi xin ý kiến về vị trí xây.
Dẫn nước mưa: việc chủ nhà làm được và phải đòi thợ làm
Trên đất dốc, nước là nguyên nhân của phần lớn sự cố. Một hệ thoát nước đơn giản, làm đúng từ đầu, giữ cho nền và móng khô ráo qua nhiều năm.
- Làm rãnh đón nước phía trên nhà (rãnh đỉnh) để nước từ sườn đồi chảy xuống được chặn lại và dẫn vòng qua hai bên, không đổ thẳng vào lưng nhà.
- Làm rãnh quanh nhà và rãnh chân taluy, có độ dốc dọc để nước chảy đi, không đọng thành vũng sát móng.
- Đưa nước từ mái xuống bằng máng xối và ống đứng, dẫn vào rãnh hoặc ống chôn, không để nước mái đổ tự do xuống đất đắp.
- Dẫn nước ra điểm xả an toàn: khe tự nhiên, mương chung, hố thu, không xả lên đầu taluy âm hay sang đất hàng xóm phía dưới.
- Trồng cỏ, cây bụi rễ chùm phủ mái taluy để chống xói bề mặt; tránh để đất trống qua mùa mưa.
- Sau mỗi trận mưa lớn đầu mùa, đi một vòng xem rãnh có tắc, mép đất có nứt, chân tường có ẩm bất thường không.
Đi kiểm khi trời đang mưa to hoặc vừa có sạt lở nhỏ là nguy hiểm. Chờ mưa ngớt, đi có người cùng, không đứng ở mép taluy hay dưới chân vách đất vừa ngấm nước.
Thi công trên đất dốc: mùa, trình tự và những việc dễ bỏ sót
Trình tự hợp lý trên đất dốc là làm đường vào và hệ thoát nước tạm trước, rồi mới san nền, đào móng. Nhiều công trình làm ngược lại: san xong mặt bằng thì gặp mưa, nước từ sườn trên đổ xuống tràn vào hố móng, làm sạt vách đất và nhão đáy móng, phải chờ khô và đào lại.
Vách đất vừa cắt nên được che bạt hoặc phủ cỏ sớm nếu chưa kịp làm tường chắn. Hố móng đào xong nên đổ lớp lót sớm, không để trống qua nhiều ngày mưa. Đất đào ra không đổ đống ở mép trên của hố móng hay mép taluy, vì đống đất nặng ngấm nước dễ kéo vách sụp vào.
Vật liệu như cát, đá, gạch cần chỗ để bằng phẳng, không đặt ngay trên đường nước chảy. Xi măng đặt trong lán kín, kê cao. Trên sườn dốc, đống cát không che có thể trôi mất nửa sau một trận mưa lớn, kéo bùn xuống vườn hàng xóm phía dưới.
Khi đào sâu cạnh vách đất, thợ không làm việc một mình dưới hố, không đứng dưới chân vách đất cao vừa ngấm mưa. Chủ nhà đến kiểm cũng nên đứng ở chỗ đất phẳng, xa mép hố. Những tai nạn sạt vách hố móng ở công trình nhỏ thường xảy ra đúng lúc người ta nghĩ rằng hố chỉ sâu ngang ngực.
Những tín hiệu cần mời kỹ sư ngay
Có những thay đổi chủ nhà nhìn thấy trước khi sự cố xảy ra. Bảng dưới gom các tín hiệu thường gặp ở nhà trên sườn đồi và việc nên làm.
| Tín hiệu | Có thể đang xảy ra | Nên làm |
|---|---|---|
| Vết nứt mới trên mặt đất phía trên hoặc dưới nhà | Khối đất đang dịch chuyển | Ghi lại, báo chính quyền địa phương, mời kỹ sư |
| Tường chắn phình ra, nghiêng, lỗ thoát không ra nước | Áp lực nước sau tường tăng | Không đứng gần, mời kỹ sư kiểm tra |
| Nền sân, nền nhà phía chân dốc tụt xuống | Đất đắp lún hoặc trượt | Theo dõi, kiểm thoát nước, mời kỹ sư |
| Nước đục rỉ ra từ chân taluy sau mưa | Đất bị nước ngầm cuốn đi | Báo kỹ sư, tránh khu vực đó |
| Cửa kẹt, tường nứt chéo tăng nhanh | Móng lún không đều | Mời kỹ sư đánh giá móng |
Khi chính quyền địa phương cảnh báo sạt lở hoặc yêu cầu di dời tạm, an toàn của người trong nhà đặt trước mọi tài sản. Trường hợp khẩn cấp có thể gọi số cứu nạn 114.
Câu hỏi thường gặp
Mua đất dốc rồi mới thấy có mạch nước rỉ thì có xây được không?
Có thể vẫn xây được nhưng phải xử lý thoát nước ngầm trước và tránh đặt nhà ngay trên đường nước. Nên mời kỹ sư khảo sát, có khi phải dời vị trí nhà sang phần đất khác của lô hoặc làm hệ ống thu nước ngầm. Đừng san lấp che mạch nước lại.
Nhà trên đồi có nhất thiết phải làm tường chắn không?
Không nhất thiết. Nếu cắt đất thoải theo độ dốc tự nhiên mà loại đất ấy chịu được và phủ cỏ chống xói, nhiều nơi không cần tường chắn. Tường chắn cần khi mặt bằng hẹp phải cắt vách đứng hoặc khi cần giữ đất sát nhà, và khi đó phải có thiết kế.
Đất đắp đã đầm kỹ thì đặt móng lên được chưa?
Đầm kỹ giúp đất chặt hơn nhưng vẫn khác đất nguyên thổ, nhất là lớp đắp dày trên sườn dốc. Với móng nhà, đặc biệt nhà có tường gạch và sàn bê tông, nên để kỹ sư quyết định có cho móng đứng trên lớp đắp hay phải đào xuống đất cũ.
Có nên làm nhà sàn trên đồi thay vì san nền?
Nhà sàn hoặc nửa sàn ít đào đắp, nước chảy qua gầm, phù hợp với nhiều sườn dốc. Đổi lại cần cột và giằng chắc chịu lực ngang, gầm phải thông thoáng, và cần tính chỗ cầu thang, lối vào cho người già. Đây là lựa chọn nên bàn với người thiết kế từ đầu.
Trồng cây gì trên mái taluy để chống xói?
Thường dùng cỏ có rễ chùm dày bám đất và cây bụi thấp, tránh trồng cây thân gỗ lớn ở mép taluy vì gió lay làm nứt đất và cây đổ kéo theo mảng đất. Hỏi khuyến nông địa phương loại cỏ quen thuộc với vùng mình.
Mùa nào nên san nền và làm móng ở vùng đồi?
Mùa khô là lúc thuận lợi nhất: đất ít nước, xe vào được, mái đất mới cắt có thời gian để phủ cỏ trước mưa. Tránh để mặt bằng vừa san, hố móng vừa đào nằm trống qua đợt mưa lớn đầu mùa vì dễ sạt và ngập.