Một ngôi nhà ở quê an toàn trước thiên tai là ngôi nhà mà chủ nhà biết rõ nó yếu ở đâu và đã xử lý chỗ yếu đó trước khi mùa mưa bão tới: mái được neo chắc, cửa đóng kín được khi gió giật, đồ đạc và điện có chỗ cao khi nước lên, đất quanh nhà thoát nước được, bếp và kho không thành mồi lửa. Phần lớn việc này không cần đập xây lại, chỉ cần làm đúng thứ tự và làm sớm vài tuần.
Điều thứ hai quan trọng không kém: nhà chỉ là tài sản. Khi chính quyền địa phương yêu cầu sơ tán, hoặc khi thấy dấu hiệu sạt lở, lũ quét, việc đúng là rời nhà, không ở lại giữ đồ. Bài này đi qua năm loại hiểm hoạ chính với nhà ở nông thôn và vùng đồi, cách nhà bị hư theo từng loại, lịch việc theo mùa, phần chủ nhà tự làm và phần phải mời thợ có nghề hoặc kỹ sư.
Năm hiểm hoạ chính với nhà ở quê và vùng đồi
Mỗi vùng có hiểm hoạ chính riêng, và mỗi hiểm hoạ tấn công một bộ phận khác của ngôi nhà. Biết nhà mình đối mặt với cái gì là bước đầu để không tiêu tiền sai chỗ.
| Hiểm hoạ | Vùng hay gặp | Thời gian thường gặp | Bộ phận nhà chịu nặng nhất |
|---|---|---|---|
| Bão, áp thấp, giông lốc | Ven biển Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ, Trung Bộ; giông lốc gặp khắp nơi | Bắc Bộ thường từ giữa hè; miền Trung dồn vào cuối năm; Nam Bộ ít bão nhưng có giông lốc | Mái, cửa, mái hiên, tường hồi, cây sát nhà |
| Lũ, ngập | Đồng bằng ven sông, vùng rốn lũ miền Trung, vùng trũng, nơi có triều cường | Mùa mưa từng miền, nhất là sau bão | Nền, chân tường, điện, đồ đạc, giếng và bể tự hoại |
| Lũ quét, sạt lở | Miền núi phía Bắc, sườn Trường Sơn, Tây Nguyên, vùng đồi Lâm Đồng | Sau những đợt mưa lớn kéo dài nhiều ngày | Cả ngôi nhà, nhất là nhà sát taluy, sát suối |
| Sét | Nhà đơn lẻ trên đồi, giữa rẫy, giữa đồng trống | Giông đầu mùa mưa và giữa mùa | Điện, thiết bị, mái, người đứng ngoài trời |
| Cháy | Mọi nơi; nặng hơn ở nhà gỗ, nhà sàn, nhà gần rẫy, gần kho rơm | Mùa khô hanh, dịp Tết, lúc đun nấu nhiều | Bếp, đường điện, kho, mái lá, mái gỗ |
Bảng chỉ mang tính định hướng; mùa bão và mùa lũ dịch chuyển theo từng năm. Cách chắc nhất là theo dõi bản tin dự báo khí tượng thuỷ văn và thông báo của UBND cấp xã nơi mình ở, vì địa phương nắm rõ khu nào từng ngập, đồi nào từng lở hơn bất kỳ tài liệu chung nào.
Nhà bị hư theo những đường nào
Gió lọt vào trong nhà rồi đẩy mái từ dưới lên. Phần lớn nhà tốc mái không phải do gió bóc từ ngoài vào, mà do một cánh cửa bật, một ô kính vỡ, gió tràn vào trong, áp lực từ trong đẩy ngược lên mái trong lúc phía trên mái bị gió hút. Vì vậy cửa kín và mái neo chắc phải đi cùng nhau; gia cố mái mà để cửa yếu thì công sức giảm đi rất nhiều.
Mép mái, góc mái và mái hiên bung trước. Gió xoáy mạnh nhất ở mép, góc và chỗ mái chìa ra ngoài. Tấm tôn ở mép, viên ngói ở góc, mái hiên tạm bằng tôn là những thứ bay đầu tiên, rồi kéo theo cả mảng mái liền kề.
Nước làm yếu nền và chân tường. Nhà ngâm nước lâu ngày, nhất là tường gạch đất, tường xây vữa kém, nền đất đắp, sẽ mềm chân, nứt, lún. Nước rút nhanh còn làm xói đất dưới móng ở mặt nhà quay ra dòng chảy.
Đất dốc mất chỗ dựa. Đất trên sườn dốc ngậm nước thì nặng thêm và trơn hơn. Nhà nằm dưới chân taluy bị đất đổ xuống; nhà nằm trên mép taluy bị hụt nền. Cả hai đều có thể xảy ra trong một đêm mưa.
Lửa bắt từ thứ nhỏ nhất. Một tàn than từ bếp củi bay lên gác, một ổ cắm nối dài nóng chảy, một đống rơm sát vách. Nhà quê có nhiều vật dễ cháy để sát nhau, và xa đội chữa cháy, nên đám cháy nhỏ thành lớn rất nhanh.
Lịch việc theo mùa cho một ngôi nhà ở quê
Thứ tự dưới đây giúp dàn việc ra theo năm, thay vì dồn hết vào mấy ngày có tin bão. Tuỳ vùng, chủ nhà dịch mốc sớm hoặc muộn theo mùa mưa của địa phương.
- Cuối mùa khô, trước mùa mưa khoảng một tháng: đi một vòng quanh nhà, ghi lại tấm tôn lỏng vít, viên ngói xô, vết nứt mới, rãnh thoát nước bị lấp, cây có cành chìa qua mái. Đây là lúc gọi thợ dễ nhất vì chưa ai vội.
- Sửa mái và cửa: thay vít, bắt thêm nẹp ở mép mái, buộc lại ngói bờ nóc, sửa bản lề, then cài. Việc trên cao giao thợ có dây an toàn; chủ nhà đứng dưới kiểm.
- Khơi thoát nước: vét máng xối, rãnh quanh nhà, rãnh đỉnh taluy nếu nhà ở đất dốc; không để nước mái đổ thẳng vào chân tường hay chân dốc.
- Tỉa cây: chặt cành khô, cành chìa qua mái, cây sâu gốc nghiêng về phía nhà. Cây lớn sát nhà nên hỏi người có kinh nghiệm hạ cây.
- Kiểm điện: nhờ thợ điện xem cầu dao chống giật, dây ngoài trời, ổ cắm thấp ở vùng hay ngập; nhà đơn lẻ trên đồi xem lại hệ chống sét nếu có.
- Chuẩn bị chỗ cao và đồ khẩn cấp: kệ cao, gác, túi đựng giấy tờ chống nước, đèn pin, thuốc, nước uống; cả nhà biết chỗ trú và đường đi sơ tán.
- Trong mùa mưa bão: nghe bản tin, chằng chống thêm khi có tin bão gần, theo dõi đất quanh nhà sau mỗi đợt mưa lớn.
- Sau mỗi đợt thiên tai: kiểm nhà theo thứ tự an toàn trước khi vào ở lại, ghi lại hư hại, sửa sớm chỗ hở để đợt sau không hỏng thêm.
Mùa khô cũng là mùa của cháy, nên phần kiểm bếp, kho rơm và đường điện đặt ở đầu mùa khô, xen giữa hai đợt việc trên.
Tự đánh giá nhanh ngôi nhà của mình
Không cần dụng cụ đo, chủ nhà có thể trả lời các câu dưới đây trong một buổi chiều. Câu nào trả lời "không biết" hoặc "có vấn đề" là việc cần đưa vào danh sách sửa.
- Mái nhà đã bao giờ bị tốc, dột lớn chưa? Chỗ hay hỏng là chỗ nào, đã sửa tận gốc hay chỉ vá tạm?
- Cửa đi chính và cửa sổ có đóng kín, cài chắc được khi gió mạnh không? Có cửa kính lớn quay về phía gió bão thường thổi không?
- Mức nước lũ cao nhất từng thấy ở xóm là đến đâu so với nền nhà? Ổ cắm, cầu dao, tủ lạnh, bao lúa đang ở dưới hay trên mức đó?
- Nhà có nằm sát taluy, sát suối, sát mép sông bị xói không? Sau mưa lớn, đất quanh nhà có vết nứt, chỗ phồng, nước rỉ đục không?
- Nhà đứng đơn lẻ trên đồi hay giữa đồng trống, có cây cao sát nhà, cột ăng ten, bồn nước kim loại trên mái không?
- Bếp củi đặt ở đâu so với vách gỗ, gác bếp, kho củi? Đường điện có đoạn nào dây cũ, nối tạm, quấn băng keo?
- Trong nhà có ai đi lại khó (người già, người bệnh, trẻ nhỏ) cần người giúp khi phải rời nhà gấp không?
- Cả nhà có biết chỗ trú an toàn gần nhất do xã bố trí và có hẹn nhau một điểm gặp khi lạc liên lạc không?
Danh sách trả lời xong nên viết lại thành một trang, dán trong nhà hoặc gửi cho người thân ở xa. Người đi làm xa xây nhà, sửa nhà cho cha mẹ có thể dựa vào trang này để biết tiền nên đổ vào đâu trước.
Việc nào tự làm, việc nào giao thợ và kỹ sư
Chủ nhà làm tốt được những việc ở mặt đất: khơi rãnh, kê đồ lên cao, dọn kho, sắp xếp lại bếp, chuẩn bị túi khẩn cấp, ghi chép vết nứt, chụp ảnh mái từ dưới lên để thợ xem. Đây là phần việc nhiều người bỏ qua vì tưởng nhỏ, trong khi chính nó quyết định đồ đạc có còn sau một đêm nước lên.
Những việc trên cao như thay vít mái, buộc ngói, chằng dây mái nên giao thợ có kinh nghiệm và có dây an toàn. Mỗi mùa mưa bão đều có người ngã từ mái xuống khi tự leo lên chằng chống lúc trời đã chuyển gió. Nếu buộc phải tự lên mái, chỉ làm khi trời lặng, có người giữ thang, có dây neo người, không lên khi mái ướt hoặc có giông sét.
Điện là việc của thợ điện có nghề: thêm cầu dao chống giật, nâng ổ cắm, tách mạch tầng dưới ở nhà vùng lũ, làm tiếp địa và chống sét. Tự đấu nối điện là nguồn tai nạn và nguồn cháy hàng đầu ở nhà quê.
Những gì liên quan đến chịu lực phải mời người có chứng chỉ thiết kế hoặc kỹ sư xây dựng: nâng nền, đổ thêm sàn gác tránh lũ, vết nứt lớn hoặc nứt xiên ở tường, nhà nghiêng, nhà trên đất dốc, gia cố móng. Thợ giỏi tay nghề chưa chắc tính được tải trọng; tiền thuê người tính toán đúng thường nhỏ hơn nhiều so với cái giá của một bức tường đổ.
Người trước tài sản: nghe cảnh báo và quyết định rời nhà
Mọi việc gia cố ở trên chỉ nhằm giảm hư hại, không biến ngôi nhà thành nơi trú an toàn tuyệt đối. Với lũ quét, sạt lở, nước dâng do bão, không có cách gia cố nhà thông thường nào giữ được người ở lại. Các vụ sạt lở lớn ở miền Trung tháng 10 năm 2020 và trận lũ quét ở Làng Nủ (Lào Cai) tháng 9 năm 2024 đều xảy ra trong đêm mưa, khi người dân đang ở trong nhà.
Vì vậy cả nhà nên thống nhất trước: khi xã có lệnh sơ tán thì đi, không chờ xem; khi thấy đất nứt, nước suối đục bất thường, nghe tiếng ầm từ sườn núi thì rời đi ngay, kể cả lúc chưa có lệnh. Gia súc, xe máy, bao lúa có thể đưa đi trước một ngày khi có tin bão, nhưng không quay lại lấy khi nước đã lên.
Khi có người gặp nạn, gọi số khẩn cấp 114 hoặc báo ngay cho trưởng thôn, công an xã. Người đi làm xa nên lưu sẵn số của hàng xóm, trưởng thôn nơi cha mẹ ở để nhờ kiểm tra khi mất liên lạc.
Những hiểu lầm hay gặp
"Nhà mái bằng thì không sợ bão." Mái bê tông không bay nhưng cửa vẫn bật, kính vẫn vỡ, tum thang, mái tôn phụ, bồn nước trên sân thượng vẫn có thể bị cuốn đi và rơi trúng người. Nhà mái bằng vẫn cần kiểm cửa và dọn sân thượng.
"Chất bao cát lên mái tôn là đủ." Bao cát giúp ghì mép tôn, nhưng đặt sai chỗ hoặc quá nhiều trên xà gồ yếu có thể làm võng mái, và khi gió mạnh bao cát rơi trúng người. Neo vít, nẹp mép và chằng dây xuống đất mới là phần chính.
"Xây cao nền là hết lo lũ." Nền cao hơn hàng xóm có thể dồn nước sang nhà khác, và nền đắp mới chưa ổn định dễ lún. Mức nền nên căn theo mức lũ lịch sử, quy hoạch của xã và ý kiến kỹ sư, không theo cảm giác.
"Mái tôn có khung sắt tự chống sét." Khung kim loại không nối đất đúng cách không dẫn sét xuống an toàn; có khi còn làm điện áp lan vào dây điện trong nhà. Chống sét cần hệ có tiếp địa do thợ có nghề làm.
"Nhà ở bao năm chưa lở thì không lở." Đất dốc thay đổi theo năm: đường mới mở, rẫy mới khai hoang, rãnh nước bị lấp. Nơi chưa từng lở vẫn có thể lở khi mưa dài bất thường.
Câu hỏi thường gặp
Nhà cấp 4 mái tôn ở vùng hay có bão nên ưu tiên sửa gì trước?
Ưu tiên theo thứ tự: cửa đi và cửa sổ đóng kín được, vít và nẹp mép mái, mái hiên tạm bằng tôn, cây sát nhà. Bốn việc này chặn phần lớn trường hợp tốc mái. Việc thay cả mái hay đổi kết cấu kèo nên hỏi kỹ sư sau.
Có nên ở lại trong nhà để giữ tài sản khi bão vào không?
Nếu nhà kiên cố, không nằm trong vùng có lệnh sơ tán, có thể ở trong phòng nhỏ, xa cửa kính trong lúc bão đi qua. Nếu xã đã có lệnh sơ tán, nhà nằm ở vùng trũng, ven biển, sát đồi, sát suối thì rời đi; tài sản mất có thể làm lại.
Nhà ở quê có cần mua bảo hiểm thiên tai không?
Một số công ty bảo hiểm có sản phẩm bảo hiểm nhà ở tư nhân bao gồm rủi ro thiên tai, điều kiện khác nhau tuỳ hợp đồng. Nên đọc kỹ phần loại trừ, nhất là lũ, sạt lở, và giữ ảnh chụp hiện trạng nhà trước mùa mưa để có căn cứ khi cần.
Làm sao biết khu đất nhà mình có nằm trong vùng nguy cơ sạt lở, lũ quét?
Hỏi UBND cấp xã và trưởng thôn, vì địa phương thường có danh sách khu dân cư cần theo dõi và phương án sơ tán. Hỏi thêm người già trong xóm về các trận lũ, trận lở trước đây và xem dấu vết thực địa quanh nhà.
Người đi làm xa có thể giúp gì cho cha mẹ ở quê trước mùa bão?
Gửi tiền sửa mái, cửa và điện từ đầu mùa thay vì đợi có tin bão, nhờ một người tin cậy trong xóm kiểm việc thợ làm, lưu số hàng xóm và trưởng thôn, dặn cha mẹ đi sơ tán khi có lệnh. Gọi điện kiểm tra trước và sau mỗi đợt bão.
Sau bão có nên vào nhà ngay để dọn dẹp không?
Không nên vào ngay. Trước hết nhìn từ ngoài xem nhà có nghiêng, nứt, sập một phần không, cắt điện và ga, chờ chính quyền thông báo khu vực an toàn. Nhà có dấu hiệu hư kết cấu thì mời kỹ sư xem trước khi vào ở lại.