Với phần lớn nhà ở quê, cách rào hợp lý là kết hợp: đoạn mặt tiền và quanh cổng xây tường thấp hoặc tường có song thoáng, các cạnh bên và sau dùng rào lưới trên trụ, kèm hàng cây xanh trồng phía trong đất mình. Tường kín cao bốn phía vừa nóng, vừa bí gió, vừa làm hàng xóm thấy bị quay lưng, trong khi phần lớn mục đích của rào ở quê là giữ gà vịt, chó, trẻ nhỏ và đánh dấu ranh.
Trước khi chọn loại rào, việc quan trọng hơn là xác định ranh đất cho đúng và thống nhất với người bên cạnh. Rào dựng sai ranh vài tấc có thể làm hai nhà mất hoà khí nhiều năm. Bài này đi qua cả hai chuyện: chọn rào và dựng rào đúng chỗ.
Rào để làm gì: trả lời trước khi chọn loại
Mỗi nhà rào vì một lý do khác nhau, và lý do quyết định loại rào. Nhà nuôi gà vịt thả vườn cần rào kín chân để gà không chui. Nhà có chó lớn cần rào đủ cao và chắc. Nhà có trẻ nhỏ cạnh đường làng đông xe cần rào mặt tiền không có khe cho trẻ chui ra. Nhà ở vùng gió cát ven biển cần rào chắn gió. Nhà ở xóm hay mất trộm cần rào khó trèo ở những đoạn khuất.
Khi đã rõ mục đích, nhiều nhà nhận ra mình không cần tường xây cao bốn phía. Đoạn mặt tiền cần kín và đẹp, còn đoạn giáp vườn sau chỉ cần đủ giữ gà và đánh dấu ranh. Chia rào theo đoạn, mỗi đoạn một kiểu, tiết kiệm công sức và giữ được gió, ánh sáng cho vườn.
Một điều thường bị quên: rào cũng ảnh hưởng tới thoát nước. Tường kín xây sát mặt đất chặn dòng nước mưa đang chảy tự nhiên qua đất, gây ngập phía bên này hoặc bên kia. Tường rào ở chỗ trũng nên có lỗ thoát nước ở chân, và hai nhà cần thống nhất nước chảy về đâu trước khi xây.
So sánh các loại hàng rào phổ biến ở nông thôn
Không có loại tốt nhất cho mọi chỗ. Bảng dưới giúp chọn theo từng đoạn rào.
| Loại rào | Điểm mạnh | Điểm cần để ý |
|---|---|---|
| Tường gạch xây kín | Chắc, kín, chống trộm và chắn bụi đường tốt | Bí gió, nóng sân; cần móng, giằng; tường dài cao dễ nứt, dễ đổ khi bão nếu làm ẩu |
| Tường thấp kết hợp song sắt hoặc lam thoáng | Vừa đánh dấu ranh, vừa thoáng gió, nhìn ra đường được | Song sắt cần sơn chống gỉ định kỳ; khe song phải đủ hẹp nếu có trẻ nhỏ |
| Lưới thép trên trụ bê tông hoặc trụ sắt | Nhanh dựng, thoáng, ít cản gió và nước | Gà nhỏ, chó nhỏ có thể chui chân lưới; lưới gỉ dần ở vùng ven biển |
| Hàng rào cây xanh | Mát, đẹp, chắn bụi, cho bóng, có loại cho rau hoặc lá dùng được | Mất vài năm mới kín; cần cắt tỉa; rễ và cành có thể lấn sang đất hàng xóm |
| Rào tre, gỗ, phên truyền thống | Dễ làm, hợp cảnh làng, vật liệu sẵn tại chỗ | Mục, mối nhanh; phải thay định kỳ; dễ cháy nếu gần chỗ đốt rác |
| Kết hợp lưới và cây xanh | Lưới giữ ranh ngay, cây lớn lên che dần | Trồng cây phía trong đất mình, cách lưới một khoảng để cắt tỉa được |
Ở vùng hay có bão, tường gạch dài, cao, không có trụ giằng là thứ dễ đổ và gây thương tích. Rào thoáng để gió lùa qua chịu bão tốt hơn tường kín cùng chiều cao. Ở vùng gió cát ven biển, một hàng cây chắn gió phía ngoài kết hợp rào lưới thường bền hơn tường xây bị muối ăn mòn.
Xác định ranh trước khi đào móng rào
Rào là thứ khó sửa nhất khi đã làm sai chỗ. Trình tự nên theo:
- Lấy giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, xem sơ đồ thửa đất, kích thước các cạnh và mốc giới ghi trong đó.
- Tìm mốc ranh thực tế: cọc mốc, gốc cây ranh, bờ đất cũ, tường cũ. Đối chiếu với kích thước trên giấy. Chỗ nào lệch, ghi lại.
- Mời hàng xóm hai bên cùng ra xem ranh trước khi đào. Thống nhất bằng lời rồi ghi lại bằng giấy viết tay đơn giản có chữ ký hai bên, có người làm chứng trong thôn nếu có thể.
- Nếu có tranh cãi về ranh hoặc mốc mất, nên đề nghị đo đạc lại thửa đất qua đơn vị đo đạc có chức năng; hỏi UBND cấp xã về cách làm.
- Khi xây, đặt toàn bộ móng và thân rào trong đất mình, kể cả phần móng mở rộng dưới đất. Không để mép móng, mái ô văng, rễ cây trồng lấn qua ranh.
- Nếu hai nhà muốn xây tường chung đúng trên ranh, ghi rõ thoả thuận ai góp công, sau này ai sửa, có được trổ cửa hay gắn đồ lên tường không.
Dành một buổi đi xem ranh cùng hàng xóm trước khi làm luôn rẻ hơn nhiều so với một năm căng thẳng về sau. Ở quê, ranh đất thường gắn với chuyện họ hàng, chuyện đời trước, nên lời nói nhẹ nhàng và giấy tờ rõ ràng đều cần.
Lối đi chung: chừa đúng và giữ đúng
Nhiều xóm ở nông thôn có những lối nhỏ đi qua đất của vài gia đình để vào nhà phía trong, ra đồng hoặc ra bến sông. Khi một nhà rào lại đất, lối đi ấy bị thu hẹp hoặc chặn mất, nhà phía trong bỗng không có đường ra. Đây là một trong những nguồn tranh chấp phổ biến nhất khi xây rào.
Về nguyên tắc, người có đất bị vây bọc bởi đất của người khác mà không có lối đi ra đường công cộng có quyền yêu cầu được mở lối đi hợp lý; việc này được Bộ luật Dân sự đề cập. Cách mở, độ rộng, đền bù nếu có là chuyện các bên thoả thuận, không được thì nhờ hoà giải ở cơ sở hoặc cơ quan có thẩm quyền. Bài này không thay lời khuyên pháp lý; khi việc phức tạp, nên hỏi UBND cấp xã hoặc người có chuyên môn pháp luật.
Trong thực tế, cách giữ hoà khí là: trước khi rào, hỏi thẳng nhà phía trong lối đi hiện dùng có cần giữ không, rộng bao nhiêu cho xe họ đi được; ghi lại thoả thuận; làm cổng nhỏ hoặc chừa khoảng trống đúng chỗ. Lối đi chung nên giữ phẳng, có rãnh thoát nước, không đổ vật liệu, không để chó dữ thả rông chắn lối.
Tường rào xây: những chỗ chủ nhà cần hỏi thợ
Móng tường rào có tương xứng với chiều cao không. Tường rào thấp chỉ cần móng đơn giản, nhưng tường cao, dài, ở chỗ đất yếu hoặc đất dốc thì cần móng và giằng tính toán. Tường rào đổ khi mưa bão đã gây thương vong ở nhiều nơi; tường cao hơn đầu người nên hỏi người có chuyên môn.
Có trụ giằng theo từng đoạn không. Tường gạch dài một mạch không có trụ, không có giằng đỉnh dễ nghiêng, nứt và đổ. Hỏi thợ khoảng cách các trụ, có giằng chân và giằng đỉnh không.
Có khe co giãn và lỗ thoát nước không. Tường rào dài cần khe chia đoạn để không nứt chéo. Ở chỗ trũng, chân tường cần lỗ thoát để nước mưa không bị dồn đọng một bên.
Đỉnh tường có cắm mảnh chai, gai sắc không. Nhiều nơi vẫn cắm mảnh chai lên đỉnh tường chống trộm, nhưng nó gây thương tích cho trẻ con trèo hái trái, cho người sửa mái nhà bên cạnh. Có những cách chống trèo an toàn hơn như lưới, cây gai trồng phía trong.
Hai mặt tường có được trát và sơn không. Mặt tường quay sang nhà hàng xóm thường bị bỏ thô. Trát cả hai mặt giúp tường bền hơn, và là cách cư xử tốt với người sẽ nhìn mặt tường ấy mỗi ngày.
Hàng rào cây xanh: trồng thế nào cho kín mà không phiền hàng xóm
Rào cây xanh là nét quen của làng quê Việt: hàng râm bụt ở đồng bằng Bắc Bộ, hàng chè tàu ở miền Trung, hàng dâm bụt, bông trang, cây xương rồng ở vùng cát, hàng rào ngót, rào đinh lăng, rào mồng tơi leo lưới ở nhiều nhà. Chúng mát, che bụi đường, đỡ nóng sân và cho thêm rau, lá dùng trong nhà.
Để rào cây không thành chuyện với hàng xóm, trồng phía trong đất mình và cách ranh một khoảng đủ để mình đứng cắt tỉa cả hai mặt mà không phải sang đất bên kia. Tránh trồng sát ranh những cây rễ ăn rộng, cây lớn lên thành cây gỗ cao, cây có gai dài ở đoạn rào giáp lối đi chung.
Hàng rào cây cần cắt tỉa đều, thường vài lần mỗi năm vào mùa cây ra mạnh, giữ chiều cao vừa tầm và đáy rào dày lá. Khi dùng máy cắt cầm tay, đeo kính và găng, kiểm tra dây điện của máy, không cắt khi tay ướt hay trời mưa. Lá cắt bỏ có thể ủ làm phân cho vườn rau thay vì đốt.
Trong vài năm đầu khi rào cây chưa kín, có thể căng một lớp lưới tạm hoặc cắm cọc tre phía ngoài để giữ gà vịt và đánh dấu ranh. Khi cây đã dày, tháo bớt lớp tạm. Nếu muốn rào cây cho rau ăn, như ngót, đinh lăng, chè, thì cắt theo lứa thu hái; nếu chỉ để che, chọn loài lá dày, ít rụng, chịu cắt.
Rào ở vùng đồi, vùng lũ và vùng ven biển
Ở vùng đồi, ranh đất thường chạy theo sườn dốc, và tường rào xây chéo dốc phải chịu cả lực đất đẩy từ phía trên. Một bức tường rào gạch dựng trên sườn dốc mà phía trên là đất đắp, không có lỗ thoát nước, thực chất đang làm việc như một bức tường chắn đất mà không được thiết kế để chắn đất. Mùa mưa dài, đất no nước, tường có thể đổ cả mảng. Trên đất dốc, nên ưu tiên rào lưới trên trụ, rào cây; đoạn nào buộc phải xây cao hoặc giữ đất thì cần người có chuyên môn thiết kế.
Ở vùng hay ngập lũ, tường rào kín chặn dòng nước lũ, nước dồn lên đến khi tường đổ thì ào vào sân cùng lúc, nguy hiểm hơn nước lên từ từ. Rào thoáng, có lỗ thoát lớn ở chân, hoặc rào lưới, để nước đi qua được. Sau lũ, rác và bèo mắc lại trên lưới cần dọn sớm để rào không bị kéo đổ.
Ở vùng ven biển, gió mang hơi muối ăn mòn lưới thép, song sắt, đinh, bản lề nhanh hơn nhiều so với vùng trong đất liền. Chọn vật liệu có lớp bảo vệ chống gỉ, sơn lại định kỳ, và cân nhắc rào cây chịu gió cát, chịu mặn phía ngoài cùng; nhiều làng ven biển miền Trung đã giữ nếp trồng phi lao, dứa dại, xương rồng làm rào chắn cát từ nhiều đời.
Câu hỏi thường gặp
Tường rào nên cao bao nhiêu là vừa?
Không có chiều cao chung cho mọi nhà; từng địa phương có thể có quy định riêng về chiều cao, độ thoáng của tường rào mặt tiền, nên hỏi UBND cấp xã. Về công năng, tường quá cao làm sân bí gió, nóng và nặng móng; nhiều nhà ở quê chọn tường thấp kết hợp song thoáng.
Hàng xóm xây tường lấn sang đất nhà mình thì làm gì?
Bắt đầu bằng nói chuyện trực tiếp, mang theo giấy chứng nhận và sơ đồ thửa. Không thoả thuận được thì đề nghị trưởng thôn, tổ hoà giải ở cơ sở; tiếp đến là UBND cấp xã. Tránh tự đập phá tường của người khác, vì có thể làm việc phức tạp hơn.
Rào lưới có giữ được gà vịt không?
Được, nếu lưới đủ mau và chân lưới được chôn xuống đất hoặc chặn bằng hàng gạch, để gà không bới chui qua. Gà con, vịt con lọt qua mắt lưới thưa; đoạn gần chuồng có thể quây thêm một lớp lưới mau ở phần dưới.
Cây rào nhà bên lấn sang đất mình thì xử lý thế nào?
Nhẹ nhàng báo nhà bên để họ cắt tỉa phần lấn sang. Tự ý chặt cây của người khác dễ gây mâu thuẫn. Nếu cành, rễ gây hư hại như nứt tường, lấp máng, nên chụp ảnh và nói chuyện cụ thể về việc cần sửa.
Tường rào cũ nghiêng, nứt có nên tự đập không?
Tường cao đã nghiêng có thể đổ bất ngờ khi đập hoặc khi có gió. Không cho trẻ con chơi gần tường nghiêng, chống tạm từ phía an toàn và nhờ thợ có nghề hoặc người có chuyên môn xem trước khi phá dỡ. Phá tường cao cần làm từ trên xuống, có người canh lối đi.
Có nên trồng cây có gai làm rào chống trộm không?
Cây gai trồng phía trong rào lưới ở những đoạn khuất có tác dụng nhất định. Tránh trồng ở lối đi chung, gần chỗ trẻ chơi hoặc cổng ra vào. Cắt tỉa cây gai phải đeo găng dày, kính bảo hộ.