Nhà ba gian, năm gian làm mới là ngôi nhà xây bằng vật liệu hôm nay nhưng giữ cấu trúc của nhà truyền thống: một dãy gian nối nhau theo chiều ngang, gian giữa rộng làm nơi tiếp khách và sinh hoạt chung, hiên chạy dọc phía trước, sân lớn trước nhà. Muốn ở được lâu, nhà cần bổ sung những thứ nhà xưa thiếu: phòng ngủ có cửa riêng, nhà vệ sinh trong nhà, bếp thông gió, chỗ cất đồ.
Phần dưới giải thích ngắn nhà ba gian truyền thống được tổ chức thế nào, nên giữ gì và đổi gì, các cách bổ sung phòng mà không phá dáng nhà, và những chỗ dễ làm hỏng khi "hiện đại hoá" vội.
Nhà ba gian truyền thống được tổ chức thế nào
Ở đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, ngôi nhà chính của nhiều gia đình nông thôn trước đây là nhà một dãy, mặt trước nhìn ra sân. "Gian" là khoảng giữa hai hàng cột hoặc hai vì kèo. Nhà ba gian có ba khoảng như vậy; nhà năm gian có năm, đôi khi kèm hai chái ở đầu hồi. Gian giữa thường rộng nhất, là nơi đặt bàn thờ gia tiên phía trong và bộ bàn ghế tiếp khách phía ngoài; các gian bên làm chỗ ngủ, chỗ để thóc lúa.
Bếp, chuồng trại, nhà vệ sinh không nằm trong nhà chính mà ở các nhà ngang, nhà phụ quanh sân. Hiên trước có mái che nối liền các gian, là nơi làm việc vặt, ngồi chơi, che mưa nắng cho cửa. Cửa nhà chính thường là cửa gỗ nhiều cánh, mở hết ra hiên được, nên khi có giỗ, có cưới, cả dãy nhà biến thành một không gian liền với sân.
Cấu trúc này hợp với khí hậu: hiên che nắng, nhà một tầng có mái dốc lớn che mưa, cửa mở rộng hút gió mùa hè, tường hậu thường kín hơn để chắn gió lạnh. Nhược điểm của nó với nếp sống hôm nay cũng rõ: phòng ngủ thiếu riêng tư, phải đi qua sân mới tới nhà vệ sinh và bếp, đêm mưa rét người già đi lại rất vất vả.
Nên giữ lại những gì
Gian giữa rộng và mở ra hiên. Đây là phần làm nên tính cách ngôi nhà và cũng là phần dùng nhiều nhất khi có giỗ, Tết, họ hàng tới. Giữ gian giữa thông thoáng, không chia nhỏ thành phòng.
Hiên sâu chạy suốt mặt trước. Hiên che nắng cho cả dãy cửa, che mưa tạt, và là chỗ ngồi. Hiên nông cho có thì mất hết công dụng; nên giữ đủ sâu để kê bàn ghế.
Tỉ lệ mái lớn so với tường. Nhà truyền thống có mái chiếm phần lớn chiều cao nhìn từ sân, tường thấp. Nhà làm mới hay nâng tường cao, mái thấp, nhìn mất dáng. Giữ tỉ lệ mái dốc rõ ràng là cách đơn giản nhất để nhà "giống nhà xưa".
Sân trước rộng. Sân là phần nối với nhà chính, dùng để phơi, tụ họp, đón khách. Không nên lấn sân để xây thêm phòng.
Dãy cửa mở được nhiều cánh. Có thể dùng cửa gỗ, cửa kính khung gỗ hoặc khung khác, miễn là mở rộng được ra hiên. Đây là thứ giúp nhà mát và liền với sân.
Bổ sung phòng mà không phá dáng nhà
Câu hỏi lớn nhất khi làm mới nhà ba gian là đặt phòng ngủ, nhà vệ sinh, bếp ở đâu. Ba cách dưới đây hay được dùng, mỗi cách có cái giá riêng.
| Cách làm | Mô tả | Được và mất |
|---|---|---|
| Phòng ngủ ở hai gian bên, có vách và cửa riêng | Gian giữa để mở; hai gian bên ngăn vách, cửa mở ra gian giữa hoặc ra hiên | Giữ được dáng; mỗi gian chỉ được một phòng, phòng hơi tối nếu tường hậu kín |
| Thêm dãy phía sau (nhà chữ T hoặc chữ L) | Nhà chính giữ nguyên, nối thêm một khối phía sau hoặc bên hông làm bếp, nhà vệ sinh, phòng ngủ | Đủ phòng; tạo khe mái chỗ nối, cần xử lý thoát nước kỹ |
| Chái hai đầu hồi | Kéo dài nhà sang hai bên thành chái, đặt nhà vệ sinh hoặc phòng ngủ người già | Gần gian giữa, dễ đi lại; nhà dài hơn, cần đất rộng ngang |
| Nhà ngang riêng bên sân | Bếp, kho, nhà vệ sinh ở một dãy nhà ngang như xưa nhưng có hiên nối liền với nhà chính | Bếp tách hẳn, đỡ khói; vẫn phải đi qua hiên, nên hiên nối phải có mái |
Với nhà có người già, ít nhất phải có một nhà vệ sinh đi tới được mà không ra khỏi mái che. Đây là điểm mà nhiều ngôi nhà làm mới theo dáng xưa còn bỏ sót.
Vật liệu: xây bằng gì để vừa bền vừa giữ dáng
Nhà ba gian xưa thường là khung gỗ chịu lực, tường gạch hoặc đất chỉ bao che. Nhà làm mới hôm nay phần lớn là cột, dầm bê tông cốt thép hoặc tường gạch chịu lực, mái kèo thép hoặc kèo gỗ, lợp ngói. Một số gia đình giữ lại bộ khung gỗ của nhà cũ, tháo ra, sửa, dựng lại trên nền mới. Đây là việc của thợ mộc có kinh nghiệm nhà cổ, cần kiểm mối mọt và mục từng cấu kiện trước khi quyết định dùng lại.
Nếu không có khung gỗ cũ, vẫn có thể giữ dáng nhà xưa bằng những thứ đơn giản: cột hiên tròn hoặc vuông chân có đế, mái ngói dốc với tỉ lệ đúng, cửa gỗ nhiều cánh, nền lát gạch đất nung hoặc vật liệu màu đất, sân lát gạch. Không cần chạm trổ cầu kỳ. Một ngôi nhà tỉ lệ đúng, vật liệu mộc, làm sạch sẽ thường đẹp hơn một ngôi nhà chi chít chi tiết đúc giả gỗ.
Vì mái ngói nặng và nhà có nhịp gian rộng, phần kết cấu cần người có chuyên môn tính: cột, dầm đỡ mái, liên kết kèo với cột. Nhất là khi muốn gian giữa thật rộng, không có cột ở giữa, thì dầm phải chịu nhiều hơn. Chủ nhà chỉ cần nói rõ mình muốn khoảng rộng bao nhiêu, cửa mở thế nào; con số kỹ thuật để kỹ sư quyết.
Những chỗ dễ làm hỏng khi hiện đại hoá vội
Nhiều ngôi nhà ba gian làm mới mất dáng hoặc khó ở vì một vài quyết định nhỏ. Những lỗi thường gặp:
- Nâng nền quá cao, bậc tam cấp dài. Nhà bề thế nhưng người già lên xuống khó; nên nâng vừa đủ chống ngập, làm bậc thấp, có tay vịn hoặc lối thoải.
- Bịt hiên làm phòng. Hiên bị xây kín thành phòng khách hoặc kho, nhà mất bóng mát, cửa chính bị nắng chiếu thẳng.
- Đổ mái bằng rồi dán ngói giả lên viền. Nhìn từ xa giống mái ngói, nhưng phòng dưới hầm nóng nếu thiếu lớp chống nóng.
- Lát sân hoàn toàn phẳng. Sân không có độ dốc và rãnh, mưa đọng nước, rêu trơn trượt.
- Bỏ cửa sổ tường hậu. Tường hậu kín hoàn toàn làm gian bên tối và bí; nên có cửa sổ cao để gió xuyên phòng.
- Dây điện đi nổi trên khung gỗ. Vừa xấu vừa nguy cơ chập cháy với gỗ khô; nên đi trong ống, có thợ điện có nghề làm.
Mỗi lỗi trên đều đến từ ý muốn tốt: nhà cao ráo hơn, rộng hơn, hiện đại hơn. Trước khi quyết, nên hỏi: thay đổi này có làm mất bóng mát, mất gió, hay làm người già khó đi lại không.
Thứ tự việc khi làm lại trên nền nhà cũ
Nhiều ngôi nhà ba gian làm mới được dựng ngay trên chỗ nhà cũ của ông bà. Khác với xây trên đất trống, việc này có thêm mấy bước cần làm đúng thứ tự để không mất vật liệu quý và không gặp chuyện bất ngờ dưới nền:
- Chụp ảnh, đo vẽ lại nhà cũ: số gian, chiều rộng từng gian, chiều cao hiên, vị trí cửa. Đây là tư liệu để người thiết kế giữ đúng tỉ lệ, và là kỷ niệm cho con cháu.
- Đánh dấu những thứ muốn giữ: cột, kèo, cửa gỗ, ngói cũ còn tốt, gạch lát sân, bậc đá. Tháo dỡ bằng tay, xếp có đánh số, che mưa cẩn thận.
- Tìm chỗ ở tạm cho người già trong thời gian xây, tốt nhất là gần để họ vẫn theo dõi được, nhưng không ở sát công trường bụi và ồn.
- Khi dỡ xong, nhờ người có chuyên môn xem nền: nền cũ có lún không, có hố rác, giếng cũ, bể phốt cũ lấp dưới không. Móng mới phải làm theo kết quả này, không đặt lên móng cũ chỉ vì tiện.
- Chốt cao độ nền mới so với sân, đường và nhà hàng xóm, để nước mưa không chảy dồn sang nhà bên.
- Thiết kế phần bổ sung (phòng ngủ, nhà vệ sinh, bếp) cùng lúc với nhà chính, kể cả khi làm sau, để mái và thoát nước khớp nhau.
- Lắp lại vật liệu cũ ở chỗ người nhìn thấy nhiều nhất: cửa gỗ ở gian giữa, gạch cũ ở hiên, bậc đá ở thềm. Vài món cũ đặt đúng chỗ giữ được hồn nhà hơn nhiều chi tiết mới.
Nếu ngôi nhà cũ có giá trị lịch sử của làng, hoặc nằm trong khu được địa phương lưu ý bảo tồn, nên hỏi UBND cấp xã trước khi tháo dỡ.
Nhà ba gian cho gia đình nhiều thế hệ hôm nay
Lý do nhiều gia đình ở quê vẫn chọn dáng nhà ba gian, năm gian là vì nó hợp với đại gia đình. Gian giữa là nơi cả nhà gặp nhau mỗi tối, nơi đón họ hàng; các gian bên cho từng thế hệ có chỗ riêng; sân là nơi trẻ con chơi trong tầm mắt người lớn.
Để hợp nếp sống bây giờ, cách bố trí thường thấy là ông bà ở gian bên gần gian giữa, có nhà vệ sinh liền kề ở chái hoặc khối sau; vợ chồng con trai ở gian bên kia; con cháu đi làm xa về có phòng ở khối phía sau. Bếp đặt ở nhà ngang hoặc khối sau, có lối mái che nối với gian giữa để bê mâm cơm lên không bị ướt.
Ví dụ giả định: một gia đình ở đồng bằng sông Hồng làm lại ngôi nhà năm gian của ông nội. Họ giữ nguyên tỉ lệ mái, dãy cửa gỗ và hiên, nhưng hai gian đầu hồi trở thành phòng ngủ có cửa sổ ra vườn bên, chái phía đông thành nhà vệ sinh và phòng tắm cho ông bà, còn nhà ngang cũ phía tây được xây lại thành bếp có cửa sổ và lối thoát khói. Gian giữa và hai gian kế bên để thông, ngày giỗ kê được nhiều mâm.
Cách này không làm ngôi nhà thành nhà cổ, cũng không biến nó thành nhà phố. Nó giữ những gì nhà xưa làm tốt — bóng mát, gió, chỗ quây quần — và sửa những gì nhà xưa làm chưa tốt.
Câu hỏi thường gặp
Nhà ba gian và nhà năm gian khác nhau ở đâu ngoài số gian?
Nhà năm gian dài hơn nên thường thuộc gia đình đông người hoặc khá giả hơn ngày trước, hay có thêm chái ở hai đầu. Khi làm mới, nhà năm gian cho phép tách gian giữa và hai gian kế bên làm không gian chung, hai gian đầu làm phòng ngủ, nhưng cần đất mặt tiền rộng hơn.
Có nên giữ lại khung gỗ của nhà cũ không?
Nếu các cột, kèo, xà còn chắc, không mục, không bị mối ăn sâu thì giữ lại có giá trị lớn cả về kỷ niệm lẫn vật liệu. Việc đánh giá phải do thợ mộc có kinh nghiệm nhà cổ làm, tháo ra kiểm từng cấu kiện; phần nền và móng mới vẫn cần người có chuyên môn tính.
Nhà ba gian có hợp với vùng Nam Bộ không?
Nam Bộ có kiểu nhà truyền thống riêng như nhà rường, nhà chữ đinh, nhà ba gian hai chái với hiên rộng hợp nắng mưa phương Nam. Nguyên lý gian giữa rộng, hiên sâu, cửa mở nhiều vẫn hợp, nhưng nên tham khảo nhà xưa của chính vùng mình hơn là chép kiểu nhà Bắc Bộ.
Làm nhà ba gian có cần giấy phép xây dựng không?
Giống mọi nhà ở riêng lẻ khác ở nông thôn: thường được miễn nếu không nằm trong khu đã có quy hoạch chi tiết hoặc khu bảo tồn, và phải xây trên đất ở. Nếu là nhà cổ có giá trị, nằm trong khu di tích, cần hỏi UBND cấp xã trước khi tháo dỡ hay làm lại.
Nhà ba gian mái ngói có lắp điều hoà được không?
Được, nhưng nhà mở rộng nhiều cửa nên điều hoà chỉ hiệu quả ở phòng ngủ có vách kín. Gian giữa thường không cần nếu hiên đủ sâu, cửa mở đón gió. Đường ống, dây điện nên đi kín, đặt cục nóng ở phía sau hoặc bên hông để không làm xấu mặt tiền.
Làm sao để gian giữa không bị tối?
Mở dãy cửa nhiều cánh ra hiên, có ô cửa sổ cao ở tường hậu, và giữ hiên đủ sâu nhưng không quá thấp. Một số nhà làm thêm một dải ngói lấy sáng trên mái. Màu tường trong nhà sáng cũng giúp gian giữa sáng hơn mà không phải mở thêm cửa.