Khoảng đất quanh một ngôi nhà ở quê nên được chia thành ba vùng rõ ràng: vùng đón (cổng, lối vào, sân trước), vùng sống (hiên, sân phơi, giếng, vườn rau gần bếp) và vùng làm ăn (chuồng, kho, chỗ để máy, đống rơm củi) đặt cuối hướng gió và xa nhà ở. Ba vùng nối với nhau bằng lối đi khô ráo, nước mưa của cả khuôn viên chảy về một hướng ra rãnh chung chứ không dồn vào nền nhà.
Cái khó là phần lớn gia đình làm sân, rào, cổng theo từng đợt: năm nay xây nhà, sang năm có tiền mới đổ sân, vài năm sau mới xây cổng. Không có một sơ đồ từ đầu thì đợt sau hay phải đập đợt trước. Bài này giúp bạn vẽ sơ đồ ấy trên một tờ giấy, theo thứ tự việc nên làm, kèm những câu nên hỏi thợ và những lỗi hay gặp nhất ở sân vườn nông thôn.
Vì sao phải vẽ sơ đồ khuôn viên trước khi làm bất cứ thứ gì
Ngôi nhà chỉ chiếm một phần mảnh đất, phần còn lại mới là nơi diễn ra nửa đời sống ở quê: phơi lúa, phơi cà phê, rửa xe, giặt giũ, nuôi gà, để máy cày, đón khách đám giỗ. Khi phần đất ấy làm tuỳ hứng, hậu quả thường không lộ ra ngay mà xuất hiện sau một hai mùa mưa: sân dốc ngược về nhà, cổng hẹp không lọt xe chở vật tư, chuồng gà đặt đầu gió nên mùi bay thẳng vào bếp.
Sơ đồ khuôn viên không cần bản vẽ kỹ thuật. Một tờ giấy kẻ ô, mỗi ô tương ứng một mét, là đủ. Đánh dấu ranh đất, vị trí nhà, đường làng, mương rãnh, cây lớn đang có, giếng, cột điện và hướng nước chảy khi mưa to. Rồi đặt thử các vùng bằng bút chì, tẩy đi vẽ lại cho tới khi cả nhà thấy hợp.
Một lợi ích ít người nghĩ tới: khi có sơ đồ, bạn chia việc thành nhiều đợt mà đợt nào cũng ăn khớp. Năm đầu chỉ đổ lối đi và chôn ống thoát nước ngầm dưới chỗ sẽ làm sân, năm sau đổ mặt sân không phải đào lại. Người đi làm xa gửi tiền về xây nhà cho cha mẹ đặc biệt cần tờ sơ đồ này, vì nó là thứ để thống nhất với thợ và với người thân ở nhà khi mình không có mặt.
Ba vùng của khuôn viên và thứ thuộc về mỗi vùng
Cách chia dưới đây là khung chung cho đất vườn nông thôn có diện tích vừa phải. Đất hẹp thì các vùng co lại, nhưng thứ tự từ ngoài vào trong và từ đầu gió về cuối gió vẫn nên giữ.
| Vùng | Gồm những gì | Nguyên tắc đặt |
|---|---|---|
| Vùng đón | Cổng, lối xe vào, chỗ đỗ xe máy, sân trước, bậc thềm | Thẳng từ đường làng vào, đủ rộng cho xe chở vật tư; không để nước đường chảy ngược vào sân |
| Vùng sống | Hiên, sân phơi, giếng hoặc bể nước, chỗ giặt phơi đồ, vườn rau, cây bóng mát | Sát nhà, nhìn thấy được từ bếp và hiên; khô ráo, có nắng buổi sáng |
| Vùng làm ăn | Chuồng gà, chuồng heo nhỏ, kho phân, đống rơm củi, chỗ để máy nông nghiệp, hố rác | Cuối hướng gió chính, xa giếng và xa phòng ngủ; có lối riêng ra đồng hoặc ra cổng phụ |
| Ranh và lối chung | Hàng rào, lối đi chung với hàng xóm, rãnh thoát nước chung | Rào trong đất mình; chừa đúng lối đi đã thoả thuận; không xả nước sang đất người khác |
Hướng gió chính khác nhau theo vùng: miền Bắc mùa đông gió bấc từ phía bắc, mùa hè gió nồm đông nam; miền Trung có gió Lào khô nóng từ phía tây; Tây Nguyên mùa khô gió đông bắc thổi mạnh. Hỏi người già trong xóm gió mùa nào thổi từ đâu, mùi chuồng trại nhà hàng xóm bay về phía nào, đó là dữ liệu tốt hơn mọi ứng dụng điện thoại.
Thứ tự làm sân vườn cổng ngõ cho đỡ đập phá
Phần lớn sai lầm nằm ở thứ tự. Đây là trình tự nên theo, kể cả khi chia ra nhiều năm:
- Đo và cắm ranh đất cho chắc, đối chiếu với giấy chứng nhận; chỗ nào lệch thì nói chuyện với hàng xóm và hỏi UBND cấp xã trước khi xây bất cứ thứ gì sát ranh.
- Xác định cao độ: nền nhà, mặt sân, mặt đường làng, đáy mương thoát. Sân phải thấp hơn nền nhà và cao hơn điểm thoát nước; nếu đường làng sắp được nâng thì sân cũng phải tính cao hơn.
- Làm đường thoát nước chính và chôn ống ngầm (nước mưa, nước thải, ống nước sạch, ống luồn dây điện ra cổng và ra chuồng) trước khi đổ sân.
- Xây cổng và đoạn rào mặt tiền, vì xe chở vật tư phải đi qua đây suốt thời gian làm; cổng làm sau thì dễ bị xe đâm vỡ trụ mới.
- Đổ lối đi chính và sân trước; sân phơi lớn có thể đổ sau, miễn đã có cao độ và ống ngầm.
- Trồng cây bóng mát và cây ăn trái lâu năm sớm, vì cây cần nhiều năm mới cho tán; rau và cây ngắn ngày làm lúc nào cũng được.
- Dựng chuồng, kho, chỗ để máy ở vùng làm ăn; cuối cùng là đèn sân, khoá cổng, những thứ hoàn thiện.
Bước hai và ba hay bị bỏ qua nhất. Nhiều nhà đổ sân xong mới nhớ chưa chôn ống ra chuồng, đành đục sân, vá lại thành vệt loang lổ và từ đó nước thấm theo vết vá.
Cổng và lối vào: chỗ quyết định cả khuôn viên
Vị trí cổng quyết định lối xe chạy, nên nó quyết định luôn sân nằm đâu và vườn nằm đâu. Cổng ở góc đất thì lối vào đi dọc ranh, chừa được khoảng sân liền một khối giữa nhà và đường. Cổng ở chính giữa thì lối vào cắt sân làm hai, hợp với nhà ba gian có sân đối xứng nhưng khó phơi nông sản diện tích lớn.
Bề rộng cổng nên tính theo phương tiện lớn nhất sẽ vào sân trong nhiều năm: xe ba gác chở lúa, xe tải nhỏ chở vật tư sửa nhà, xe máy cày, có khi cả xe cứu thương khi cha mẹ đã già. Nhiều nhà làm cổng vừa đủ xe máy, đến lúc sửa mái phải khuân từng tấm tôn từ ngoài đường vào.
Cổng nên lùi vào trong đất mình một khoảng so với mép đường làng, để xe dừng mở cổng không chắn đường người khác và nước đường không tràn thẳng vào. Nếu đất có hai mặt giáp đường, cân nhắc một cổng phụ nhỏ ở phía vùng làm ăn: xe chở phân, chở lúa, người đi đồng ra vào bằng cổng này, không phải băng qua sân trước và hiên nhà. Lối chung với hàng xóm, nếu có, nên được ghi lại bằng văn bản đơn giản có chữ ký hai bên và người làm chứng trong xóm, để đời sau không tranh cãi. Bài riêng về cổng ngõ trên trang đi kỹ hơn phần trụ, cánh, khoá và cầu qua mương.
Vùng sống: hiên, sân, giếng và vườn rau quanh bếp
Vùng sống là phần đất người trong nhà đi lại nhiều nhất mỗi ngày, nên nó cần gần, khô và nhìn thấy được. Người nấu bếp nhìn ra được sân để trông trẻ, trông lúa phơi khi trời chuyển mưa; người già ngồi hiên nhìn được cổng để biết ai đến. Một khuôn viên mà bếp quay lưng ra vườn sau, hiên nhìn vào bức tường rào kín thì dù rộng vẫn thấy tù túng.
Sân phơi đồ, chỗ giặt và giếng hoặc bể nước nên xếp thành một cụm gần cửa bếp hoặc cửa sau, để nước giặt rửa đi một đường ngắn ra rãnh. Vườn rau gia đình đặt gần bếp, chỗ có nắng buổi sáng, có vòi nước hoặc bể nước gần đó; rau cách bếp vài chục bước chân là rau ít được hái và ít được tưới.
Cây bóng mát của vùng sống đặt ở phía nắng chiều chiếu vào sân và hiên, đủ xa tường để tán không phủ lên mái. Ở miền Bắc, một khoảng sân hứng nắng mùa đông lại quý; đừng trồng cây kín đến mức sân lúc nào cũng ẩm. Ở miền Trung và Nam Bộ, bóng mát buổi chiều thì đáng giá hơn.
Những lỗi hay gặp ở sân vườn nông thôn
Sân cao hơn nền nhà. Sau vài lần đổ thêm lớp mặt sân hoặc khi đường làng được nâng, sân dần cao ngang hoặc cao hơn nền. Mưa lớn là nước tràn vào nhà. Luôn giữ chênh lệch giữa nền và sân, đừng đổ chồng mặt sân khi chưa đo lại.
Giếng nằm cuối dòng nước. Giếng đào ở chỗ thấp của khuôn viên, ngay dưới chuồng gà hay hố rác, sẽ nhận nước bẩn mỗi lần mưa. Giếng nên ở chỗ cao, xa bể tự hoại và chuồng trại.
Cây lớn trồng sát nhà. Cây mít, cây xoài tán to trồng cách tường vài bước chân thì mười năm sau rễ chạm móng, lá rụng lấp máng xối, cành gãy rơi lên mái mùa bão.
Chuồng trại sát bếp vì tiện cho ăn. Tiện một lúc, khổ cả năm vì mùi, ruồi và nước thải. Khoảng cách xa hơn một chút đổi lại bữa cơm sạch hơn.
Rào trước, đo ranh sau. Xây tường rào lấn sang đất hàng xóm vài tấc là chuyện phổ biến và là nguồn mâu thuẫn kéo dài nhiều năm. Đo ranh, thống nhất với người bên cạnh rồi mới đổ móng rào.
Đất dốc và vùng đồi: khuôn viên chia thành bậc
Ở vùng đồi Tây Nguyên, Lâm Đồng hay miền núi phía Bắc, đất quanh nhà hiếm khi phẳng. Khuôn viên thường được chia thành vài bậc: bậc nhà và sân trên cùng, bậc vườn rau và chuồng ở giữa, vườn cây lâu năm phía dưới. Mỗi bậc cần một mép giữ đất và một rãnh chặn nước chảy từ bậc trên xuống.
Không nên tự đào xẻ taluy cao sát sau nhà để lấy mặt bằng làm sân. Taluy dựng đứng, cao hơn đầu người, nằm ngay sau tường nhà là một trong những nguyên nhân sạt lở vào mùa mưa dài. Với đất dốc, phần san nền, kè chắn và vị trí nhà cần người có chuyên môn khảo sát, thiết kế; chủ nhà nên mời kỹ sư hoặc người có chứng chỉ thiết kế xem tận nơi trước khi cho máy múc vào.
Lối đi nối các bậc nên là bậc thang thấp, mặt bậc rộng, có tay vịn ở đoạn dốc, vì cha mẹ già sẽ đi lại ở đây cả khi trời mưa trơn. Đường cho xe máy, xe rùa chở phân lên xuống cần độ dốc thoải hơn, chạy vòng theo đường đồng mức thay vì cắt thẳng xuống dốc.
Việc chủ nhà làm được là giữ cây cỏ trên mái dốc thay vì để trơ đất, dẫn nước mái nhà và nước sân bằng rãnh lót về điểm xả ổn định, và theo dõi vết nứt trên mặt đất phía trên nhà sau mỗi trận mưa lớn.
Câu hỏi thường gặp
Khuôn viên nhà ở quê nên chừa bao nhiêu cho sân?
Không có con số chung, vì phụ thuộc việc nhà nông. Gia đình phơi lúa, cà phê, hạt điều cần sân phơi rộng liền khối; gia đình chỉ trồng rau, đi làm công nhân thì sân trước đủ đỗ xe, phơi đồ và ngồi chơi là đủ, phần còn lại dành cho vườn sẽ mát hơn.
Nên làm sân trước hay xây cổng trước?
Nên xây cổng và rào mặt tiền trước hoặc cùng lúc với nhà, vì xe chở vật tư đi qua đó suốt quá trình làm. Sân nên đổ sau khi đã chôn ống thoát nước, ống nước, ống luồn dây điện, để không phải đục lại.
Đất nhà nằm thấp hơn đường làng thì làm sao?
Cần nâng nền nhà và sân cao hơn mặt đường, có tính trước khả năng đường còn được nâng thêm. Nếu không nâng đủ, phải làm rãnh chặn nước ngay sau cổng. Phần nâng nền nhà liên quan tới móng nên hỏi kỹ sư hoặc người thiết kế.
Có cần xin phép khi làm sân, tường rào, cổng ở nông thôn không?
Nguyên tắc chung theo Luật Xây dựng là nhà ở riêng lẻ ở nông thôn ngoài khu có quy hoạch thường được miễn giấy phép, nhưng phải làm trên đất ở và không lấn hành lang đường, kênh. Quy định cụ thể từng nơi khác nhau, nên hỏi UBND cấp xã trước khi xây tường rào, cổng sát đường.
Chuồng trại nên cách nhà ở bao xa?
Càng xa càng tốt trong phạm vi đất cho phép, đặt cuối hướng gió chính, xa giếng và xa nhà hàng xóm. Nếu nuôi nhiều hơn mức gia đình, việc chăn nuôi có quy định riêng về khoảng cách và xử lý chất thải, nên hỏi cán bộ xã.
Người ở xa giám sát việc làm sân vườn thế nào?
Gửi cho người thân và thợ tờ sơ đồ khuôn viên có ghi cao độ, vị trí ống ngầm; yêu cầu chụp ảnh từng bước trước khi lấp đất hoặc đổ bê tông, nhất là lúc ống đã đặt mà chưa lấp. Ảnh chụp ống trước khi đổ sân là thứ giá trị nhất khi sau này cần sửa.