Điện trong nhà ở quê an toàn khi có bốn thứ: một tủ điện tổng có cầu dao chống giật, các mạch được chia riêng theo khu (đèn, ổ cắm, bếp, nhà vệ sinh, máy bơm), dây đi trong ống luồn đúng cỡ cho tải, và hệ thống nối đất cho thiết bị có vỏ kim loại. Thiếu cầu dao chống giật và nối đất là hai lỗ hổng phổ biến nhất trong điện nhà nông thôn, và cũng là hai thứ cứu mạng người trực tiếp khi có rò điện.
Bài này giúp chủ nhà hiểu đủ để bàn với thợ điện và kiểm lại khi bàn giao, không phải để tự đấu điện. Mọi việc đấu nối, lắp tủ điện, sửa đường dây phải do thợ có nghề làm, sau khi đã cắt điện. Phần dây từ cột điện tới công tơ thuộc ngành điện quản lý; gia đình không tự kéo, tự nối.
Vì sao nhà ở quê dễ gặp tai nạn điện hơn
Nhà ở quê có nhiều nơi ẩm ướt và nhiều thiết bị chạy ngoài trời: máy bơm giếng, máy bơm tưới, máy xay, máy cắt cỏ, đèn chuồng trại, đèn sân. Người dùng thường đi chân trần hay chân ướt trên nền đất, nền xi măng, nghĩa là cơ thể tiếp đất tốt, dòng điện rò dễ đi qua người. Nhiều nhà kéo dây tạm từ nhà ra vườn, ra chuồng, dây vắt qua cây, nằm trên đất, qua nhiều mùa nắng mưa lớp vỏ nứt mà không ai để ý.
Nhà cũ ở quê thường được đi điện từ nhiều đợt: đợt đầu có điện lưới, đợt thêm quạt, đợt thêm tủ lạnh, đợt thêm máy bơm. Mỗi lần thêm là nối thêm một đoạn, không ai tính lại tải. Kết quả là dây cũ, nhỏ, gánh những thiết bị lớn hơn nhiều so với lúc lắp, mối nối quấn băng dính, cầu chì thay bằng dây đồng to cho "khỏi đứt".
Vùng hay ngập, ổ cắm đặt thấp bị nước lên tới; vùng đồi có sét, đường dây dài trên cao dễ bị ảnh hưởng. Mùa mưa ẩm làm vỏ thiết bị rò nhẹ, chạm vào thấy tê tay, nhiều người quen dần coi là bình thường. Tê tay khi chạm vào thiết bị không bao giờ là bình thường, đó là dấu hiệu rò điện cần thợ kiểm ngay.
Tủ điện tổng: những thứ nên có
Aptomat tổng. Một thiết bị đóng cắt cho cả nhà, đặt ở chỗ người lớn trong nhà với tới được nhanh, không khoá trong phòng kín hay đặt sau tủ chạn. Mọi người lớn trong nhà phải biết nó ở đâu và cách ngắt.
Cầu dao chống giật. Thiết bị này phát hiện dòng điện rò xuống đất, chẳng hạn qua người, và ngắt điện trong khoảnh khắc. Loại dùng để bảo vệ người thường có ngưỡng tác động khoảng 30 mA. Có thể đặt một cái cho cả nhà hoặc cho từng mạch ẩm ướt như nhà vệ sinh, bếp, máy bơm, ổ cắm ngoài trời.
Aptomat nhánh cho từng mạch. Mỗi khu một aptomat riêng: đèn, ổ cắm phòng ở, bếp, bình nóng lạnh, máy bơm, điều hoà. Khi một mạch có sự cố, chỉ mạch đó ngắt, phần còn lại của nhà vẫn có điện, và thợ biết ngay hỏng ở đâu.
Ghi tên mạch. Mỗi aptomat dán tên khu nó cấp. Việc nhỏ này tiết kiệm rất nhiều thời gian khi sửa, và giúp người nhà ngắt đúng mạch khi cần.
Vỏ tủ kín, đặt chỗ khô. Tủ điện đặt trong nhà hoặc dưới mái hiên kín mưa, cao khỏi tầm tay trẻ nhỏ và cao hơn mức nước từng ngập.
Dây nối đất: thứ hay bị bỏ qua nhất
Nối đất là nối vỏ kim loại của thiết bị với một cọc chôn sâu dưới đất bằng một dây riêng, thường có vỏ màu vàng xanh. Khi dây điện bên trong thiết bị bị chạm vỏ, dòng điện đi theo dây nối đất xuống đất thay vì đi qua người chạm vào, và cầu dao chống giật ngắt nhanh hơn. Thiết bị cần nối đất nhất là những thứ có vỏ kim loại và dùng nước: bình nóng lạnh, máy giặt, tủ lạnh, máy bơm, lò nướng.
Nhiều nhà ở quê có ổ cắm ba chấu nhưng chấu thứ ba không nối với đâu cả, hoặc có cọc tiếp đất nhưng dây nối đã đứt, gỉ từ lâu. Chủ nhà nên hỏi thợ: cọc nối đất của nhà đặt ở đâu, dây nối đất đi tới những ổ cắm nào, và đã đo điện trở nối đất chưa. Thợ có nghề có dụng cụ để đo; con số đạt hay không do thợ đánh giá theo tiêu chuẩn hiện hành.
Nối đất không thay cầu dao chống giật, và cầu dao chống giật cũng không thay nối đất; hai thứ bổ sung cho nhau. Nối đất đưa dòng rò đi xuống đất ngay khi vỏ thiết bị có điện, cầu dao chống giật phát hiện dòng rò đó và cắt nguồn. Nhà có đủ cả hai mới gọi là có lớp bảo vệ đầy đủ cho người.
Không tự chế nối đất bằng cách nối vào ống nước, khung cửa sắt hay cột mái tôn. Làm vậy có thể đưa điện tới những chỗ người chạm vào hằng ngày.
Chia mạch và chọn dây: chủ nhà cần nói gì với thợ
Thợ chọn cỡ dây và aptomat theo tải, nhưng chỉ chủ nhà biết nhà sẽ dùng gì. Trước khi thợ đi dây, nên liệt kê cho thợ:
- Những thiết bị công suất lớn sẽ dùng, kể cả dự định vài năm tới: bếp từ, bình nóng lạnh, điều hoà, máy bơm, máy sấy nông sản, tủ đông, máy hàn.
- Thiết bị nào chạy cùng lúc vào giờ cao điểm, ví dụ buổi chiều vừa nấu bếp từ, vừa bơm nước, vừa bật bình nóng lạnh.
- Chỗ cần ổ cắm ngoài trời: sân, chuồng trại, kho, vườn; chỗ cần đèn ngoài trời.
- Phòng nào cho người già, cần đèn ngủ, công tắc đầu giường, ổ cắm cho đồ y tế nếu có.
- Ý định xây thêm phòng, thêm tầng, để chừa chỗ trong tủ điện và ống chờ.
Dây đi trong ống luồn trong tường hoặc trong máng, không chôn trực tiếp vào vữa, không ghim thẳng dây trần lên vách gỗ, mái tôn. Dây từ nhà ra chuồng, ra vườn nên đi trong ống chịu nắng hoặc đi trên cao bằng dây có vỏ phù hợp ngoài trời, không vắt tạm qua cây.
Cách dễ thấy nhất khi thợ làm ẩu là mối nối quấn băng dính nằm trong tường, không có hộp nối. Mọi mối nối nên nằm trong hộp nối có nắp mở được.
Ổ cắm, công tắc và đèn: đặt ở đâu cho an toàn
Ổ cắm trong nhà vệ sinh, bếp, chỗ máy giặt đặt xa vòi nước, có nắp che. Vùng hay ngập thì mọi ổ cắm, công tắc tầng trệt nên đặt cao hơn mức nước từng ngập; nhiều gia đình vùng lũ miền Trung đã nâng ổ cắm lên ngang hông sau những trận lũ lớn. Tủ điện, công tơ cũng vậy.
Nhà có trẻ nhỏ nên dùng ổ cắm có màn che lỗ hoặc nắp đậy, đặt ổ cắm phòng ngủ trẻ ở độ cao trẻ khó với tới. Dây điện thiết bị không để chạy ngang lối đi, dưới thảm, kẹt sau cánh cửa. Ổ cắm kéo dài chỉ dùng tạm, không dùng làm đường dây cố định cho tủ lạnh hay máy bơm.
Công tắc nên đặt ở cạnh cửa, phía tay nắm, cao vừa tầm tay người lớn, để vào phòng tối không phải mò. Phòng ngủ ông bà nên có thêm một công tắc ngay đầu giường điều khiển đèn chính. Nhà có nhiều ổ cắm sau tủ, sau giường thì nên chừa khoảng hở để không ép phích cắm, vì phích bị ép cong lâu ngày lỏng tiếp xúc và nóng lên.
Đèn sân, đèn chuồng, đèn ngoài trời phải là loại chịu nước, đui và mối nối không để lộ ra mưa. Đèn đường đi từ phòng ngủ tới nhà vệ sinh nên có công tắc ở cả hai đầu hoặc đèn cảm ứng, giúp người già đi đêm.
Điện ngoài trời: máy bơm, chuồng trại, kho và sân vườn
Phần điện ngoài nhà ở quê thường bị làm tạm nhất, mà lại chịu điều kiện khắc nghiệt nhất: nắng làm giòn vỏ dây, mưa và nước rửa chuồng làm ẩm, chuột cắn, vật nuôi giẫm, máy móc nông nghiệp cán qua. Nên coi phần ngoài trời là một mạch riêng trong tủ điện, có aptomat và cầu dao chống giật riêng, để khi rò ngoài chuồng thì chỉ mạch đó ngắt, đèn trong nhà vẫn sáng.
Máy bơm giếng, máy bơm tưới cần một hộp điện đặt cao, có mái che, cạnh máy nhưng không ở chỗ nước bắn. Đường dây từ hộp tới máy ngắn, đi trong ống, không nằm vũng nước. Máy sấy nông sản, máy xay, máy hàn có công suất lớn, khởi động gây sụt áp làm đèn trong nhà chớp; những thiết bị này cần dây riêng đủ lớn và nên hỏi thợ có cần báo ngành điện nâng công suất đồng hồ hay không.
Trong chuồng trại, đèn sưởi cho heo con, gà con là nguồn cháy thường gặp: bóng sưởi treo thấp sát rơm, trấu lót chuồng, dây kéo tạm. Bóng phải treo chắc, có chụp bảo vệ, cách xa vật liệu lót chuồng, dây đi cao ngoài tầm vật nuôi. Kho chứa phân bón, rơm rạ, xăng dầu cho máy cắt cỏ không nên có ổ cắm hay thiết bị điện chạy liên tục bên trong.
Thói quen an toàn điện trong gia đình
Cắt aptomat của mạch trước khi thay bóng đèn, sửa ổ cắm, vệ sinh quạt trần; không chỉ tắt công tắc. Dùng bút thử điện để chắc chắn đã hết điện. Không leo thang sửa đèn khi đứng trên nền ướt, không làm một mình trên cao. Không chạm vào thiết bị điện khi tay ướt, chân trần trên nền ướt.
Dạy trẻ trong nhà từ sớm: không cắm đồ vật vào lỗ ổ cắm, không kéo dây để rút phích, không thả diều gần đường dây điện, không trèo cột điện hay cây có dây điện đi qua, thấy dây điện đứt rơi xuống đất thì tránh xa và báo người lớn.
Mỗi tháng bấm nút thử trên cầu dao chống giật một lần: nó phải ngắt ngay. Không ngắt nghĩa là thiết bị đã hỏng, cần thay. Cầu dao chống giật cứ nhảy liên tục là đang báo rò điện thật, không được tháo bỏ hay đấu tắt cho "khỏi phiền", mà phải nhờ thợ tìm chỗ rò.
Khi có người bị điện giật, việc đầu tiên là ngắt điện bằng aptomat, cầu dao, hoặc dùng vật khô không dẫn điện như cây gỗ khô để tách nguồn điện ra, tuyệt đối không cầm tay kéo người đang dính điện. Sau đó gọi cấp cứu 115. Trước mùa mưa bão, nên rút phích các thiết bị không cần thiết, kiểm dây ngoài trời; khi nước ngập lên tới ổ cắm, ngắt điện tổng trước khi nước vào nhà nếu kịp.
Câu hỏi thường gặp
Nhà đã có aptomat rồi, có cần thêm cầu dao chống giật không?
Cần. Aptomat thường chỉ bảo vệ khi quá tải hay chập mạch, dòng lớn. Dòng điện rò qua người nhỏ hơn nhiều, aptomat không ngắt, nhưng đủ gây nguy hiểm. Cầu dao chống giật là thiết bị phát hiện đúng loại dòng rò này. Có loại thiết bị gộp cả hai chức năng.
Cầu dao chống giật cứ nhảy, có nên bỏ không?
Không. Nhảy liên tục là đang có rò điện thật ở đâu đó: thiết bị ẩm, dây hỏng vỏ, ổ cắm ngoài trời bị nước. Ngắt từng mạch, rút từng thiết bị để khoanh vùng, rồi nhờ thợ sửa chỗ rò. Bỏ cầu dao chống giật là gỡ lớp bảo vệ cuối cùng cho người trong nhà.
Có thể tự đi dây điện trong nhà không?
Việc thay bóng đèn, cắm thiết bị thì tự làm được khi đã ngắt điện. Còn đi dây mới, lắp tủ điện, đấu bình nóng lạnh, máy bơm thì nên để thợ có nghề làm. Sai một mối nối có thể không thấy hậu quả ngay, nhưng gây cháy hoặc giật điện sau nhiều tháng.
Nhà cũ dây điện đã hơn hai mươi năm, có cần thay toàn bộ?
Không nhất thiết, nhưng nên nhờ thợ kiểm: dây có bị giòn, nứt vỏ, mối nối có nóng, cỡ dây có đủ cho thiết bị hiện tại không. Thường cần ít nhất thay tủ điện, thêm cầu dao chống giật, thêm nối đất và làm mạch riêng cho thiết bị lớn. Nhà sửa lớn thì nên đi lại dây trong ống luồn.
Nhà ở vùng đồi trơ trọi có cần chống sét không?
Nhà đơn lẻ trên đồi cao, gần cây cao đơn độc hay có cột ăng-ten, bồn nước kim loại trên mái là những nơi nên được người có chuyên môn đánh giá về chống sét. Đây là hệ thống cần thiết kế và thi công đúng, không tự cắm một cây sắt lên mái. Trong cơn dông, rút phích thiết bị điện tử và tránh đứng ngoài trời.
Dây điện từ nhà ra chuồng trại nên đi thế nào?
Nên đi dây có vỏ chịu nắng mưa trong ống bảo vệ, chôn đủ sâu ở chỗ xe không cán qua, hoặc đi trên cao có cột đỡ, không vắt qua cây. Mạch ra chuồng trại nên có aptomat và cầu dao chống giật riêng, vì chuồng là nơi ẩm, nhiều nước rửa và vật nuôi có thể cắn dây.