Sân đọng nước gần như luôn do một trong bốn nguyên nhân: mặt sân võng hoặc dốc sai chiều, không có rãnh thu ở đúng chỗ, rãnh có nhưng nghẹt hoặc không có lối xả, và nước từ ngoài (đường làng, mái nhà, đất hàng xóm) đổ vào nhiều hơn sân thoát được. Sửa đúng nguyên nhân thì thường không phải đập cả sân; sửa sai nguyên nhân thì tốn công mà mùa mưa sau vẫn ngập.
Bài này chỉ cách tự quan sát dòng chảy trong một trận mưa, cách xử lý từng nguyên nhân từ rẻ công tới tốn công, và những việc phải làm trước khi đổ sân mới để khỏi lặp lại cảnh lội nước trước hiên.
Quan sát một trận mưa to: việc đầu tiên nên làm
Trước khi gọi thợ, hãy dành một trận mưa to đứng dưới hiên quan sát, tốt nhất là chụp ảnh và quay video bằng điện thoại. Nước từ đâu đổ vào sân: từ máng xối, từ mái hắt thẳng xuống, từ cổng, từ phía đất nhà bên hay từ chân dốc phía sau? Nước chảy về đâu, đứng lại ở đâu, sau mưa bao lâu thì rút? Những chi tiết này nói lên nhiều hơn mọi phỏng đoán.
Sau mưa, đi một vòng quanh nhà xem vệt bùn, vệt rác dạt lại: chúng đánh dấu đường nước chảy mạnh nhất và chỗ nước đứng lâu nhất. Xem chân tường nhà có vệt ẩm ngang không, bậc tam cấp có bị nước liếm không, rãnh có tràn mép không.
Ghi lại tất cả lên tờ sơ đồ khuôn viên, vẽ mũi tên theo hướng nước. Khi bàn với thợ, tờ giấy này giúp hai bên nói cùng một chuyện. Người ở xa có thể nhờ người thân quay một đoạn video lúc mưa to, đi một vòng sân, rồi gửi cho thợ xem trước khi báo giá.
Đừng quên quan sát cả lúc mưa kéo dài nhiều ngày, không chỉ một trận rào. Có những khuôn viên thoát được mưa rào mà ngập khi đất đã no nước sau một tuần mưa dầm, vì hố thấm hết chỗ chứa và mạch nước ngầm dâng lên.
Nguyên nhân sân đọng nước và cách xử lý
Xếp theo thứ tự từ ít tốn công tới nhiều tốn công. Thử cách đầu bảng trước khi tính đến đập sân.
| Nguyên nhân | Dấu hiệu | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Rãnh, ống nghẹt rác, bùn, lá | Rãnh tràn mép dù mưa chưa lâu; nước rút rất chậm | Vét rãnh, thông ống, làm lưới chắn rác ở miệng; vét định kỳ trước mùa mưa |
| Nước mái đổ thẳng xuống sân | Hàng lõm, vệt xói dọc mép mái; nước bắn lên chân tường | Làm máng xối và ống đứng dẫn nước vào rãnh hoặc hố ga, không để rơi tự do |
| Thiếu rãnh thu ở chỗ thấp | Nước đứng thành vũng ở một góc cố định | Làm thêm rãnh hoặc hố thu đúng chỗ thấp, dẫn ra đường thoát chung |
| Mặt sân võng, lún cục bộ | Vũng nước giữa sân, sân xung quanh khô | Cắt bỏ mảng lún, xử lý nền, đổ lại mảng đó; hoặc láng bù tạo dốc nếu lún nhẹ |
| Sân dốc ngược về nhà | Nước dồn sát chân tường, bậc thềm | Làm rãnh chân tường thu nước; nặng thì phải đổ lại sân theo dốc đúng |
| Nước từ ngoài vào nhiều hơn khả năng thoát | Nước tràn qua cổng, qua ranh đất hàng xóm khi mưa lớn | Gờ chặn và rãnh ngang ở cổng; rãnh chặn dọc ranh; bàn với hàng xóm về đường nước chung |
Chỗ khó nhất thường là dòng cuối: khi nước cả xóm dồn về khuôn viên nhà mình vì nhà mình thấp hơn. Việc này không giải quyết được một mình trong ranh đất, cần nói chuyện với hàng xóm và với thôn, xã về mương chung.
Rãnh, hố ga, hố thấm: mỗi thứ làm việc gì
Rãnh hở. Rãnh lộ thiên chạy dọc mép sân hoặc chân tường, có thể lót gạch, đúc bê tông, phủ tấm đan hoặc lưới. Ưu điểm là dễ nhìn thấy khi nghẹt, dễ vét. Nên có nắp đan hoặc lưới ở đoạn người, xe đi qua để trẻ nhỏ không sụt chân.
Ống ngầm. Ống chôn dưới sân dẫn nước từ chỗ này sang chỗ khác. Gọn, không lộ, nhưng khó thông khi nghẹt. Ống ngầm cần có hố ga ở các chỗ đổi hướng và ở đầu nối, để có chỗ mở ra kiểm tra và thông tắc.
Hố ga. Một hộp nhỏ có nắp, nơi nhiều đường nước gặp nhau hoặc đổi hướng. Đáy hố ga thấp hơn miệng ống ra một chút để bùn cát lắng lại trong hố thay vì trôi vào ống. Hố ga phải mở được nắp để vét định kỳ.
Hố thấm, rãnh thấm. Ở nơi không có mương chung để xả, nước mưa sạch có thể dẫn vào hố hoặc rãnh đổ đá, sỏi cho thấm dần xuống đất. Chỉ dùng cho nước mưa, không dùng cho nước thải nhà vệ sinh. Đặt xa móng nhà và xa giếng.
Gờ chặn và rãnh ngang ở cổng. Một gờ thấp hoặc một rãnh ngang có lưới ngay sau cổng chặn nước từ đường làng tràn vào. Gờ cần thấp, thoải để xe máy, xe lăn qua được, không thành bậc vấp chân.
Nước mái nhà: phần nước lớn nhất mà nhiều người quên
Một mái nhà cấp 4 hứng toàn bộ nước mưa rơi trên diện tích mái, rồi dồn xuống theo vài đường máng hoặc thả rơi dọc mép mái. Lượng nước này lớn hơn nhiều so với phần mưa rơi thẳng xuống mảnh sân cùng diện tích. Mái không có máng xối thì nước rơi thành một vệt dài sát chân tường, đào xói đất, bắn bùn lên tường và thấm vào nền.
Cách làm phổ biến là máng xối dọc mép mái, ống đứng xuống đất, rồi nối thẳng vào rãnh hoặc hố ga. Chỗ chân ống đứng nên có hố thu hoặc tấm đỡ, đừng để nước phun ra mặt sân. Nhà muốn hứng nước mưa dùng thì chân ống dẫn vào bể chứa trước, bể đầy mới tràn ra rãnh.
Máng xối phải được vét lá định kỳ, nhất là nhà có cây lớn gần mái. Vét máng là việc trên cao: dùng thang chắc, có người giữ chân thang, không leo mái khi mái ướt hoặc trời có gió, và tuyệt đối tránh xa dây điện chạy gần mép mái. Người già trong nhà không nên tự leo lên vét máng; nhờ con cháu hoặc thợ.
Mái tôn mới lợp thường có độ dốc thấp hơn mái ngói, nước chảy chậm hơn nhưng dồn về máng nhiều hơn trong một lần mưa rào. Máng quá nhỏ so với diện tích mái sẽ tràn mép giữa cơn mưa, nước lại rơi thẳng xuống chân tường như chưa có máng. Khi lợp lại mái hay nối thêm mái hiên, hỏi thợ máng và ống đứng có đủ cho phần mái mới không, đừng nối mái mới đổ nước vào máng cũ.
Lịch giữ đường nước quanh nhà theo mùa
Hệ thoát nước tốt đến đâu cũng hỏng nếu không ai chăm. Một lịch đơn giản, dán ở chỗ dễ thấy trong nhà, giúp cả nhà nhớ việc:
- Trước mùa mưa: vét toàn bộ rãnh, hố ga, máng xối; thử đổ nước vào đầu ống ngầm xem có thông không; kiểm nắp đan nứt vỡ, thay trước khi có người sụt chân.
- Sau mỗi trận mưa to đầu mùa: đi một vòng quanh nhà xem có chỗ nào mới đọng nước, mới xói đất, vết bùn mới trên chân tường.
- Giữa mùa mưa: vét lá ở lưới chắn rác miệng rãnh mỗi tuần, nhất là mùa cây rụng lá; xem hố thấm có bị đầy, tràn không.
- Sau bão, lũ: vét bùn cát trong hố ga và ống, kiểm tra chân tường, nền nhà có bị nước khoét không; không để bùn khô cứng trong ống.
- Mùa khô: sửa những chỗ đã ghi lại trong mùa mưa, chèn lại khe nứt, đổ bù mảng sân lún; đây là lúc thợ làm dễ và bê tông khô đều.
Ghi chép mỗi mùa vào cuốn sổ nhà: chỗ nào ngập, đã sửa gì, ai sửa. Sau vài năm, cuốn sổ cho thấy rõ chỗ nào là bệnh mãn tính cần làm lại tận gốc.
Làm sân mới: chuẩn bị đường nước trước khi đổ
Nếu đang chuẩn bị làm sân mới hoặc làm lại sân, đây là trình tự giúp tránh ngập về sau:
- Xác định điểm xả cuối cùng: mương chung của xóm, cống dọc đường, hay hố thấm trong đất mình. Không có điểm xả thì mọi rãnh đều vô nghĩa.
- Đo cao độ điểm xả, mặt đường, nền nhà. Mặt sân phải nằm giữa: thấp hơn nền nhà, cao hơn điểm xả một khoảng đủ để nước chạy.
- Vẽ đường rãnh chính, vị trí hố ga, chân ống đứng của mái lên sơ đồ.
- Đào và đặt ống ngầm, xây hố ga, rãnh chân tường trước; thử đổ nước vào đầu ống xem chảy ra đầu cuối có thông không.
- Chụp ảnh toàn bộ hệ ống trước khi lấp, có thước dây đặt bên cạnh để biết khoảng cách tới tường.
- Đổ sân theo dốc đã định; dội nước thử khi sân cứng mặt.
Ảnh chụp hệ ống trước khi lấp nên lưu cùng giấy tờ nhà. Mười năm sau, khi một đoạn ống bị nghẹt hoặc vỡ, nó giúp thợ đục đúng một chỗ thay vì đục dò khắp sân.
Nước của nhà mình, nước của nhà bên
Ở nông thôn, đất nhà sát nhau, nước mưa không biết ranh giới. Nhà cao xả nước sang nhà thấp, nhà mới nâng nền làm nhà cũ bên cạnh thành chỗ trũng. Nguyên tắc chung là mỗi nhà thu và dẫn nước mưa của mình ra đường thoát chung, không xả thẳng sang đất người khác; mái nhà sát ranh không được để nước đổ sang đất bên cạnh.
Khi nước nhà bên đổ sang, hãy bắt đầu bằng nói chuyện, có ảnh chụp lúc mưa làm bằng chứng nhẹ nhàng. Nhiều trường hợp chỉ cần nhà bên làm thêm một đoạn máng, hoặc hai nhà cùng làm chung một rãnh dọc ranh, chia nhau công sức. Nếu không thoả thuận được, có thể nhờ trưởng thôn, tổ hoà giải ở cơ sở; UBND cấp xã là nơi hỏi tiếp khi việc phức tạp hơn.
Có một ranh giới cần nhớ: ý kiến hàng xóm về đường nước nên được nghe từ trước khi mình đổ sân, xây nhà, chứ không phải sau khi nước đã tràn. Mời họ xem sơ đồ, hỏi nhà bên mùa mưa nước chảy thế nào, nhiều khi biết được những điều mà thợ từ nơi khác đến không thể biết.
Khi chính nhà mình nâng nền, đổ sân cao lên, hãy nghĩ tới nhà thấp bên cạnh: làm rãnh chặn dọc ranh trong đất mình để nước không tràn sang. Láng giềng ở quê là chuyện nhiều đời, một đường rãnh tốt giữ được cả hoà khí.
Câu hỏi thường gặp
Nên làm rãnh hở hay chôn ống ngầm dưới sân?
Mỗi cách có chỗ hợp. Rãnh hở dễ vét, dễ thấy nghẹt, hợp dọc chân tường và mép sân. Ống ngầm gọn, hợp khi phải dẫn nước băng ngang sân. Dùng ống ngầm thì phải có hố ga ở chỗ đổi hướng để còn mở ra thông tắc.
Hố thấm nước mưa đặt cách nhà và giếng bao xa?
Không có một khoảng cách dùng cho mọi loại đất. Nguyên tắc là càng xa móng nhà và giếng càng tốt, đặt ở chỗ thấp hơn giếng, đất thấm được. Đất sét chặt thấm rất chậm, hố thấm dễ đầy và tràn; khi đó cần đường xả ra mương chung.
Có nên đổ nước thải giặt rửa vào rãnh nước mưa không?
Nước giặt, rửa chén có xà phòng, dầu mỡ, không nên xả thẳng ra rãnh nước mưa chảy ra mương chung hay hố thấm gần giếng. Nên có đường riêng qua hố lắng, bẫy mỡ trước khi xả. Nước nhà vệ sinh phải qua bể tự hoại.
Đường làng được nâng cao, sân nhà thành trũng thì làm sao?
Trước mắt làm gờ chặn và rãnh ngang ở cổng, dẫn nước về điểm xả. Lâu dài có thể phải nâng sân, kéo theo câu chuyện nền nhà. Việc nâng nền nhà liên quan tới móng và tường, nên mời kỹ sư hoặc người có chuyên môn xem trước khi quyết.
Rãnh có nắp đan có cần mở ra vét không?
Có. Bùn cát, lá vẫn lọt qua khe nắp và lắng trong rãnh. Mỗi năm ít nhất một lần trước mùa mưa nên mở nắp, vét sạch, kiểm tra chỗ nứt vỡ. Nắp đan nên đúc vừa tay hai người nhấc, không quá nặng.
Mưa to nước chảy vào nhà qua cửa chính thì xử lý tạm thế nào?
Trong lúc chờ sửa, có thể chặn tạm bằng bao cát ở ngưỡng cửa, vét ngay rãnh gần nhất, kê đồ điện lên cao. Ngắt điện ở khu vực có nước, không chạm vào ổ cắm, thiết bị điện khi chân đang đứng trong nước.