Nhà hợp khí hậu là ngôi nhà được đặt hướng, chọn mái, mở cửa và nâng nền theo đúng nắng, gió, mưa và độ ẩm của nơi nó đứng, chứ không theo một mẫu đẹp lấy từ chỗ khác. Ở miền Bắc, điều khó nhất là rét và nồm; ở miền Trung là nắng gắt, gió Lào, bão và lũ; ở Nam Bộ là nóng ẩm quanh năm, mưa giông và triều cường; ở Tây Nguyên và vùng đồi là mưa dài, gió mạnh và đêm lạnh; dọc bờ biển thì thêm hơi muối ăn mòn.
Chủ nhà không cần học khí tượng. Chỉ cần quan sát khu đất của mình qua một vòng mùa, hỏi người già trong xóm vài câu và nói rõ những điều đó với người thiết kế, thợ cả. Phần dưới đi qua bốn câu hỏi nên trả lời trước khi vẽ nhà, đặc điểm từng vùng, cách quay hướng theo nắng gió và những lỗi hay gặp khi bê nguyên mẫu nhà phố về quê.
Vì sao cùng một mẫu nhà mà nơi này mát, nơi kia hầm
Một ngôi nhà mái bằng, mặt tiền kính rộng nhìn ra hướng Tây có thể vẫn dễ chịu ở một thị trấn cao nguyên nhiều gió, nhưng sẽ thành cái lò vào chiều hè ở một làng đồng bằng Nghệ An hay Hà Tĩnh. Ngược lại, căn nhà nhiều cửa thoáng, sàn lát gạch men rất hợp với cái nóng Nam Bộ lại có thể đọng nước trên sàn, trên tường suốt mấy tuần nồm ở đồng bằng Bắc Bộ.
Lý do nằm ở chỗ mỗi vùng có một "đối thủ" chính khác nhau. Có nơi kẻ thù là bức xạ mặt trời buổi chiều, có nơi là hơi ẩm nồm, có nơi là gió giật trong bão, có nơi là nước lên từ dưới nền. Một mẫu nhà chỉ tốt khi nó giải quyết đúng đối thủ của chỗ mình ở. Đem mẫu đẹp trên mạng về xây mà không chỉnh là đem lời giải của bài toán khác về áp vào bài toán của mình.
Ngay trong một tỉnh cũng có khác biệt rõ. Nhà ở chân đồi khác nhà ở đỉnh gò, nhà sát sông khác nhà giữa ruộng, nhà trong ngõ hẹp bị nhà bên che khác nhà đứng một mình giữa vườn. Vì vậy các lời khuyên theo miền chỉ là khung; điều quyết định là những gì chủ nhà quan sát được trên chính mảnh đất.
Chuyện hợp khí hậu cũng không chỉ là cho dễ chịu. Nhà chọn sai mái ở vùng mưa nhiều thì dột, thấm, mục kèo sớm; nhà nền thấp ở vùng triều cường thì năm nào cũng phải tát nước; nhà kín ở vùng nồm thì đồ gỗ mốc, tường bong sơn. Mỗi lỗi ấy về sau đều thành tiền sửa, thường lớn hơn nhiều so với việc tính kỹ từ đầu.
Bốn câu hỏi về khí hậu cần trả lời trước khi vẽ nhà
Trước khi chọn mẫu, nên ghi ra giấy câu trả lời cho bốn câu dưới đây. Nếu đang ở xa, nhờ người nhà ra đứng trên đất vào buổi sáng, buổi trưa, buổi chiều và chụp ảnh, quay phim ngắn theo bốn phía.
- Nắng gắt nhất rọi vào phía nào, vào giờ nào? Thường là phía Tây vào chiều hè. Đứng giữa đất lúc ba bốn giờ chiều sẽ thấy rõ bóng cây, bóng nhà bên có che được không. Đây là phía nên đặt bếp, kho, nhà vệ sinh, cầu thang hoặc trồng cây che, không nên đặt phòng ngủ mở cửa lớn.
- Gió mát mùa hè đến từ đâu, gió lạnh hoặc gió khô đến từ đâu? Người già trong xóm thường biết rất chính xác: "hè thì gió nồm từ phía biển vào", "đông thì gió bấc thổi từ phía núi". Cửa chính, cửa sổ phòng ngủ nên đón gió mát và tránh luồng gió lạnh, gió nóng.
- Mưa hắt theo hướng nào và nước chảy đi đâu? Quan sát sau một trận mưa lớn: phía tường nào ướt sũng, chỗ nào trên đất đọng nước, nước từ đường hay từ đất nhà bên chảy về. Từ đó mới biết cần hiên sâu ở phía nào, nền cao cỡ nào so với đường và mương.
- Độ ẩm, sương, muối và nước ngầm ra sao? Hỏi xem nhà cũ quanh đó có hay mốc chân tường, có bị nồm đọng nước không, sắt thép có gỉ nhanh không, mùa lũ nước từng lên tới đâu. Những vết nước cũ trên tường nhà hàng xóm là dữ liệu quý.
Bốn câu trả lời này nên đưa cho người thiết kế hoặc thợ cả ngay buổi đầu. Một người có nghề sẽ hỏi lại thêm; nếu họ không hỏi gì về nắng, gió, mưa mà đưa ngay một bản vẽ có sẵn, đó là dấu hiệu bản vẽ chưa được làm cho mảnh đất của bạn.
Nếu chưa vội xây, có thể ghi chép dần qua một năm: tháng nào mưa hắt mạnh nhất, đợt nồm kéo dài bao lâu, đỉnh triều hay đỉnh lũ năm nay tới đâu. Một cuốn sổ nhỏ như vậy giá trị hơn mọi bản vẽ mẫu.
Mỗi vùng cần ưu tiên điều gì
Bảng dưới gói đặc điểm chính của từng vùng và những điều nên ưu tiên khi làm nhà. Đây là khung chung; vùng giáp ranh như Thanh Hoá, Nghệ An hay Lâm Đồng có thể mang đặc điểm của hai vùng cùng lúc.
| Vùng | Thời tiết khó nhất | Nên ưu tiên | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Đồng bằng và trung du Bắc Bộ | Rét đông, nồm ẩm cuối đông – đầu xuân, nóng ẩm mùa hè | Đón hướng Nam, chắn gió Đông Bắc, nền khô, cửa đóng kín được khi nồm | Nhà kín mít, sàn gạch bóng, không có chỗ phơi đồ trong mùa nồm |
| Vùng núi phía Bắc | Rét đậm, sương muối, mưa lớn trên sườn dốc | Tường dày giữ ấm, mái kín gió, thoát nước sườn dốc | Mở cửa lớn về hướng gió lạnh, xây sát taluy |
| Bắc Trung Bộ và Trung Trung Bộ | Gió Tây khô nóng mùa hè, bão và lũ mùa thu | Chắn nắng phía Tây, mái neo chắc, nền cao, gác tránh lũ | Tường Tây mỏng không che, mái tôn bắt vít thưa |
| Nam Trung Bộ ven biển | Nắng nhiều, khô, gió mạnh, hơi muối | Hiên sâu, vật liệu chịu mặn, che gió cát | Khung thép, mái tôn không chống gỉ |
| Nam Bộ | Nóng ẩm quanh năm, mưa giông chiều, triều cường, đất yếu | Mái cao thoáng, hiên rộng, nền cao hơn đỉnh triều, móng hợp đất yếu | Nền thấp hơn đường, mái bằng không chống nóng |
| Tây Nguyên và vùng đồi | Mưa dài nhiều tháng, gió mạnh mùa khô, đêm lạnh | Mái dốc vươn xa, giữ ấm ban đêm, thoát nước mưa trên đất dốc | Mái phẳng đọng nước, nhà nhiều kính không giữ nhiệt |
Bảng không thay cho quan sát tại chỗ. Một khu đất trong thung lũng kín gió ở miền Trung có thể nóng hơn nhiều so với đất trống ven biển ngay bên cạnh; một gò cao ở Nam Bộ có thể không lo triều cường mà lại lo gió giông. Hãy dùng bảng để biết nên hỏi điều gì, rồi tìm câu trả lời trên chính mảnh đất.
Hướng nhà theo nắng, gió và mưa, không theo tuổi
Ở Việt Nam, mặt trời đi lệch về phía Nam trong mùa đông và gần như qua đỉnh đầu trong mùa hè. Hệ quả thực tế là mặt nhà hướng Nam nhận nắng xiên vào mùa đông, nhận ít nắng hơn vào mùa hè nhờ mái hiên che, nên thường dễ chịu quanh năm. Mặt Tây hứng nắng chiều gắt nhất, đúng lúc tường đã nóng cả ngày, nên là mặt cần che chắn nhiều nhất. Mặt Đông nhận nắng sáng dịu hơn.
Gió thì thay đổi theo vùng. Ở Bắc Bộ, mùa hè thường có gió từ phía Đông Nam mát, mùa đông có gió mùa Đông Bắc lạnh. Ở Nam Bộ, mùa mưa có gió Tây Nam mang mưa, mùa khô có gió chướng từ phía Đông, Đông Nam. Vì vậy cùng là "hướng Nam" nhưng ở mỗi nơi cách bố trí cửa sổ lại khác. Điều nên làm là chọn hướng đón gió mát mùa nóng, có thể đóng kín trước gió lạnh hay gió khô nóng.
Trên thực tế, đất ở quê hay bị đường làng, ngõ xóm quyết định hướng mặt tiền. Khi không chọn được hướng, vẫn còn nhiều cách bù: lùi phòng ngủ vào sau, đặt khối phụ ở phía nắng, kéo dài mái hiên, mở cửa sổ ở hai mặt bên để đón gió xuyên phòng, trồng hàng cây phía Tây.
Hướng nhà nói ở đây là chuyện vật lý của nắng và gió, có thể kiểm bằng mắt và bằng cảm giác. Gia đình có quan niệm riêng về hướng cũng nên bàn kỹ với người thiết kế để tìm cách dung hoà, nhưng đừng để căn nhà phải hứng nắng chiều trực diện vào phòng ngủ chỉ vì một con số không liên quan tới thời tiết.
Mái, hiên và tường: ba lớp áo của ngôi nhà
Mái là lớp áo quan trọng nhất. Nhà một tầng nhận phần lớn nhiệt qua mái. Mái ngói dốc có khoảng trống bên dưới, mái tôn có lớp cách nhiệt và trần, mái bằng có lớp chống nóng phía trên đều là cách giảm nhiệt; mái tôn trần, mái bằng trơ bê tông là hai kiểu nóng nhất. Vùng mưa nhiều thì mái càng cần dốc và kín mối nối.
Hiên là chiếc mũ rộng vành. Hiên và ô văng che nắng xiên, che mưa hắt, giữ tường khô và tạo chỗ ngồi mát. Nhà truyền thống miền nào cũng có hiên sâu. Nhà mới hay cắt hiên cho gọn, rồi phải lắp thêm mái che di động, rèm, tấm chắn sau khi ở một mùa.
Tường là lớp giữ nhiệt. Tường dày, tường hai lớp có khe rỗng hoặc tường gạch có trát kỹ chậm truyền nhiệt hơn tường mỏng. Ở vùng có ngày nóng đêm mát, tường dày giữ mát ban ngày và trả nhiệt dần ban đêm; ở vùng nóng cả ngày đêm, tường phía nắng cần được che nhiều hơn là chỉ làm dày.
Nền là chỗ hay bị quên. Nền cao vừa đủ để tránh nước mưa, nước triều, nước lũ thường gặp và tránh hơi ẩm từ đất bốc lên. Ở vùng nồm, sàn gạch men bóng là nơi đọng nước đầu tiên; ở vùng đất yếu, nền đắp cao mà móng không tính đúng sẽ lún nứt. Phần móng, nền trên đất yếu, đất dốc cần người có chứng chỉ thiết kế hoặc kỹ sư tính.
Cửa là lớp áo đóng mở được. Cửa sổ đặt đối diện nhau để gió xuyên phòng, có thể đóng kín khi rét, nồm, bão. Cửa có chớp lật cho gió qua mà che được mưa nắng là chi tiết cũ nhưng vẫn rất hợp với khí hậu nhiệt đới.
Mẫu nhà phố đem về quê: những chỗ hay hỏng
Nhiều gia đình ở quê chọn mẫu nhà theo ảnh từ thành phố: mặt tiền kính lớn, mái bằng có lan can, cửa nhôm kính kín, hiên cắt ngắn, sân lát gạch kín. Ở phố, kiểu nhà này đi kèm điều hoà chạy cả ngày, nhà san sát che nắng cho nhau. Về quê, ngôi nhà đứng giữa vườn hoặc giữa đồng, nắng rọi bốn phía, gió mạnh hơn, mưa hắt thẳng hơn, và chủ nhà, nhất là cha mẹ đã lớn tuổi, thường không muốn bật máy lạnh suốt ngày.
Các lỗi hay gặp: mặt kính hướng Tây khiến phòng khách không ngồi được sau ba giờ chiều; mái bằng không có lớp chống nóng làm phòng ngủ tầng trên hầm cả đêm; cửa kín không có ô thoáng nên mùa nồm đọng nước, mùa hè bí hơi; hiên ngắn nên tường mặt tiền nhanh rêu, cửa gỗ mau hỏng.
Sửa những lỗi này sau khi xây tốn hơn nhiều so với tính từ đầu. Nếu thích một mẫu nhà, hãy giữ dáng vẻ, bố cục phòng mà mình thích, nhưng nhờ người thiết kế chỉnh lại các phần đối diện với khí hậu: chiều sâu hiên, cách nhiệt mái, vị trí và cỡ cửa, cao độ nền. Một bản vẽ "đẹp như ảnh" mà không chỉnh những điều đó thường đẹp vào ngày khánh thành và khó ở vào mùa hè đầu tiên.
Cũng có điều nên học từ nhà phố: hệ thống thoát nước mái gọn, nhà vệ sinh trong nhà, chỗ phơi đồ có mái. Những thứ này vẫn hữu ích ở quê. Điều cần tránh chỉ là bê nguyên mẫu mà không hỏi nó được làm cho khí hậu nào.
Câu nên hỏi người thiết kế và thợ cả
Chủ nhà không cần biết tính toán, nhưng nên hỏi được những câu dưới đây. Cách người làm nghề trả lời cho thấy họ đã nghĩ tới khí hậu của mảnh đất hay chưa.
- Phòng ngủ nào sẽ bị nắng chiều rọi, và anh chị định che thế nào?
- Gió mát mùa hè sẽ đi qua nhà theo đường nào, từ cửa nào ra cửa nào?
- Mái này chống nóng bằng cách nào, có trần hay lớp cách nhiệt không?
- Hiên phía trước và phía hứng mưa sâu bao nhiêu, có che được mưa hắt vào cửa không?
- Nền nhà cao hơn mặt đường, mặt sân và mức nước lớn nhất từng thấy ở đây là bao nhiêu?
- Vào mùa nồm, mùa mưa dài, nhà sẽ phơi đồ ở đâu, thoát hơi ẩm thế nào?
- Ở đây có hơi muối, gió mạnh không, vật liệu mái và khung đã tính tới chưa?
- Nếu sau này nắng hay gió không như dự tính, có thể thêm mái che, cây che ở đâu mà không phá kết cấu?
Không cần câu trả lời hoàn hảo cho từng câu. Điều quan trọng là người làm nghề có trả lời cụ thể theo mảnh đất của bạn, hay chỉ nói chung chung "nhà này mát lắm". Câu trả lời nên được ghi lại trong bản vẽ hoặc trong biên bản thoả thuận để đến lúc thi công còn đối chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Nhà hợp khí hậu có tốn kém hơn nhà bình thường không?
Không nhất thiết. Phần lớn giải pháp là quay hướng hợp lý, bố trí phòng đúng chỗ, kéo dài hiên, mở cửa đúng vị trí, những việc gần như không thêm chi phí nếu tính từ bản vẽ. Phần tốn thêm thường là cách nhiệt mái hoặc nâng nền, nhưng chúng giảm tiền điện và tiền sửa về lâu dài.
Đất bắt buộc quay mặt về hướng Tây thì làm sao cho mát?
Vẫn làm được. Có thể lùi phần ở vào trong, làm hiên sâu hoặc mái che phía trước, đặt cầu thang, kho, nhà vệ sinh ở phía Tây, dùng cửa có chớp, trồng hàng cây tán rộng cách tường một khoảng và mở cửa sổ ở hai mặt bên để đón gió xuyên phòng.
Có nên làm nhà theo kiểu truyền thống của vùng mình không?
Nên học nguyên lý của nhà truyền thống như mái dốc, hiên sâu, cửa nhiều, vật liệu tại chỗ, vì chúng đã được thử qua nhiều thế hệ. Nhưng không nhất thiết làm y nguyên; nhà mới vẫn có thể có nhà vệ sinh trong nhà, bếp sạch, điện nước hiện đại mà giữ được những nguyên lý đó.
Làm sao biết mức nước lũ, triều cường cao nhất ở chỗ mình?
Cách thực tế nhất là hỏi người sống lâu năm trong xóm, nhìn vết nước cũ trên tường nhà, trên gốc cây, hỏi UBND cấp xã về các đợt ngập lớn gần đây. Nên lấy mức cao nhất từng nghe được rồi để nền cao hơn một khoảng, không lấy mức trung bình.
Xây nhà ở vùng đồi có cần thuê kỹ sư không?
Có. Nhà trên đất dốc, đất yếu, nhà hai tầng trở lên hoặc nhà ở vùng hay có bão, lũ, sạt lở đều nên có người có chứng chỉ thiết kế hoặc kỹ sư tính móng, kết cấu. Chủ nhà lo phần quan sát khí hậu, còn phần chịu lực phải giao cho người có chuyên môn.
Chỉ sửa nhà cũ thì có làm cho hợp khí hậu hơn được không?
Được, và thường hiệu quả. Thêm lớp cách nhiệt cho mái, thêm hiên hoặc mái che phía nắng, mở thêm ô thoáng, nâng nền một phần, đổi cửa kín thành cửa có chớp đều là việc làm được khi sửa. Nên hỏi thợ có kinh nghiệm để không làm yếu tường, yếu mái cũ.