Nhà ở miền Bắc qua mùa nồm và rét: giữ nền khô, tường không đọng nước, phòng đủ ấm

Nhà ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ cần làm được hai việc trái nhau: đóng kín được khi nồm và khi gió mùa Đông Bắc tràn về, nhưng mở thoáng được trong mùa hè nóng ẩm. Muốn vậy, nền phải khô và không lạnh, sàn và tường không quá trơn bóng, cửa sổ đóng kín khít, có chỗ phơi đồ có mái che, và mặt nhà đón hướng Nam, chắn hướng Đông Bắc.

Nồm là lúc không khí ấm ẩm tràn vào sau những ngày rét, gặp nền, tường, đồ đạc còn lạnh nên hơi nước ngưng lại thành giọt. Đó là lý do mở cửa đón "gió mát" vào ngày nồm lại làm nhà ướt hơn. Phần dưới giải thích cơ chế ấy bằng lời dễ hiểu, rồi đi qua từng bộ phận: nền, sàn, tường, cửa, mái, chỗ phơi đồ, cách ở trong những tuần ẩm nhất.

Nồm thật ra là gì và vì sao sàn nhà "đổ mồ hôi"

Sau một đợt gió mùa Đông Bắc, nhà cửa ở miền Bắc lạnh đi cả trong lẫn ngoài. Khi đợt rét yếu đi, gió chuyển hướng, không khí ấm và rất ẩm từ phía biển tràn vào. Không khí ấy chạm vào nền gạch, chân tường, mặt kính, mặt tủ còn lạnh thì bị làm nguội, hơi nước trong đó ngưng lại thành lớp nước mỏng, giống như ly nước đá đọng giọt bên ngoài.

Hiện tượng này thường gặp nhất vào cuối đông và đầu xuân, kéo dài từng đợt vài ngày, xen giữa những hôm mưa phùn. Năm nồm nhiều, có nhà phải lau sàn mấy lần một ngày, quần áo phơi cả tuần không khô, tường bong sơn, đồ da và tủ gỗ mốc trắng.

Hiểu cơ chế này sẽ thấy ngay vì sao có hai cách chống nồm: giữ cho bề mặt trong nhà không quá lạnh, và giữ cho không khí ẩm ngoài trời không tràn vào. Mọi giải pháp từ vật liệu sàn, cách nhiệt nền, kín cửa tới cách mở đóng cửa hằng ngày đều quy về hai nguyên lý ấy.

Nhà truyền thống ở đồng bằng Bắc Bộ ít bị đọng nước kiểu này hơn nhà mới, một phần vì nền lát gạch đất nung xốp hút bớt ẩm, tường gạch dày, mái ngói có khe thở. Nhà mới lát gạch men bóng, tường sơn kín, cửa kính mỏng thì mọi bề mặt đều là nơi đọng nước dễ thấy.

Nền và sàn: chỗ đọng nước đầu tiên

Nền cao và cách ẩm từ đất. Nền nhà cao hơn sân, có lớp ngăn ẩm giữa đất và lớp lát giúp sàn khô hơn và đỡ lạnh hơn. Nhà cũ nền thấp, đặt sàn sát đất ẩm thường đọng nước nặng nhất. Hỏi thợ cụ thể lớp ngăn ẩm làm bằng gì, nằm ở đâu, chụp ảnh lúc làm để sau này kiểm lại.

Vật liệu lát ít trơn bóng. Gạch men bóng, đá mài bóng lạnh và cho thấy nước đọng rất rõ, lại trơn, dễ ngã với người già và trẻ nhỏ. Gạch mờ, gạch nhám, gạch đất nung, sàn gỗ chịu ẩm đặt trên lớp nền khô thường dễ chịu hơn trong mùa nồm. Chọn loại nào thì cũng nên thử độ trơn khi ướt trước khi mua cả lô.

Phòng ông bà cần ưu tiên. Người già hay đi lại ban đêm, chân yếu, sàn ướt là nguy cơ ngã. Phòng ông bà nên có sàn ít trơn, đèn ngủ chiếu sàn, lối từ giường tới nhà vệ sinh ngắn và khô. Trong mùa nồm có thể trải thảm mỏng chống trơn ở chỗ đi lại nhiều.

Nền tầng trệt nhà hai tầng. Tầng trệt thường đọng nước nặng hơn tầng trên. Nhà hai tầng ở quê hay để tầng trệt cho phòng khách, bếp, phòng ông bà, đúng phần chịu nồm nhiều nhất, nên càng phải tính kỹ nền. Phần kết cấu nhà hai tầng thì giao cho kỹ sư hoặc người có chứng chỉ thiết kế.

Tường và mái: giữ ấm mùa đông mà không hầm mùa hè

Miền Bắc có mùa đông thật sự, nhất là ở trung du và vùng núi. Tường gạch dày, trát kỹ, mái có trần hoặc lớp cách nhiệt giúp nhà giữ được hơi ấm ban đêm, đồng thời chậm nóng lên vào ban ngày mùa hè. Nhà tường mỏng, mái tôn trần không trần thì lạnh buốt vào đêm gió mùa và nóng hầm vào trưa hè, tức là chịu thiệt cả hai đầu.

Mặt tường quay về hướng Đông Bắc là mặt hứng gió mùa đông. Nên hạn chế cửa lớn ở mặt này, hoặc có cửa thì làm loại đóng kín khít, có thể thêm lớp cửa chớp bên ngoài. Có nhà đặt kho, cầu thang, phòng phụ ở phía này để làm vùng đệm cho phòng ở.

Mái ở miền Bắc còn phải chịu mưa phùn kéo dài và những trận mưa rào lớn mùa hè. Mái ngói, mái tôn đều cần đủ dốc để nước thoát nhanh, mối nối và chỗ giáp tường được xử lý kín. Mái bằng phải có lớp chống thấm và chống nóng; sân thượng đọng nước sau mưa là nguồn thấm xuống trần phòng ngủ mà nhiều nhà chỉ phát hiện khi trần đã ố vàng.

Một điểm hay bị bỏ qua là chỗ tiếp giáp giữa tường và nền. Hơi ẩm từ đất có thể leo lên chân tường, làm bong sơn, mốc chân tường thành một vệt cao ngang đầu gối. Khi xây mới, hỏi thợ có làm lớp ngăn ẩm chân tường không. Khi sửa nhà cũ có vệt mốc này, nên tìm nguyên nhân trước khi sơn lại, vì sơn đè lên tường ẩm chỉ giữ được một mùa.

Cửa và lối thông gió: đóng đúng lúc, mở đúng lúc

Cửa là bộ phận quyết định nhà có chống nồm được hay không. Cửa đóng không khít, khe hở dưới chân, ô thoáng không có cánh đóng sẽ để không khí ẩm tràn vào suốt đợt nồm. Khi đặt làm cửa, nên yêu cầu cánh cửa có gioăng, chốt chắc, khe dưới chân nhỏ; ô thoáng phía trên có cánh đóng mở được chứ không để trống hẳn.

Ngược lại, mùa hè miền Bắc nóng và ẩm, nhà cần thông gió xuyên phòng. Vì vậy cửa sổ nên đặt ở hai mặt đối diện của phòng, cỡ đủ lớn, ưu tiên đón hướng Nam, Đông Nam. Cửa chớp lật vừa cho gió qua vừa che mưa nắng là lựa chọn hợp cả hai mùa.

Thói quen ở cũng quan trọng không kém. Ngày nồm, nên đóng kín cửa từ sáng sớm, nhất là cửa hướng ra sân; chỉ mở khi trời hanh lại, gió bấc khô thổi về. Nhiều nhà làm ngược: thấy nhà ẩm thì mở toang cửa cho "thoáng", rồi càng mở nhà càng ướt. Khi đợt nồm qua, mở cửa để nhà khô hẳn, phơi nệm, phơi chăn.

Nhà vệ sinh và bếp là hai nguồn hơi ẩm trong nhà. Mỗi chỗ nên có ô thoáng hoặc quạt hút đưa hơi nước ra ngoài, không đẩy vào phòng ngủ. Lắp quạt hút, ổ điện ở nhà vệ sinh cần thợ điện có nghề, chọn vị trí xa vòi nước và có thiết bị chống giật.

Ngày nồm, ngày rét, ngày nóng: nhà cần làm gì

Cùng một ngôi nhà, mỗi kiểu thời tiết cần cách vận hành khác nhau. Bảng dưới giúp cả nhà, nhất là ông bà ở nhà một mình khi con cháu đi làm xa, biết nên đóng mở thế nào.

Câu nhắc an toàn: không đốt than tổ ong, than củi để sưởi trong phòng ngủ đóng kín cửa. Khí do than cháy không hết sinh ra không màu, không mùi và có thể gây ngộ độc nguy hiểm tới tính mạng, mỗi mùa rét đều có những vụ đáng tiếc như vậy. Sưởi bằng điện cũng cần ổ cắm, dây dẫn đủ tải, đặt xa chăn màn.

Hướng nhà, sân và cây quanh nhà ở đồng bằng Bắc Bộ

Làng quê Bắc Bộ xưa thường có nhà chính quay về hướng Nam hoặc Đông Nam, trước nhà là sân gạch, xa hơn là ao, phía sau và hai bên là vườn, bụi tre. Bố cục ấy không ngẫu nhiên: mặt Nam đón gió mát mùa hè thổi qua mặt ao vào nhà, sân gạch trống để phơi thóc và để nắng mùa đông rọi xiên vào hiên, hàng tre phía Bắc chắn bớt gió mùa Đông Bắc.

Nhà mới không nhất thiết có ao, có tre, nhưng vẫn học được nguyên lý: để trống phía đón gió mát, che chắn phía gió lạnh. Hàng cây phía Bắc, phía Đông Bắc có thể là cây ăn trái, cây bụi cao vừa phải, trồng cách tường một khoảng để rễ không làm hỏng móng, lá không rơi lấp máng nước.

Sân trước nhà ở miền Bắc nên lát vật liệu ít trơn khi ướt và có độ dốc thoát nước ra rãnh, không dồn nước về phía hiên. Sân bê tông kín cả khu đất thì nóng hắt vào nhà mùa hè và đọng nước mùa mưa phùn; chừa lại vài khoảnh đất trồng cỏ, trồng rau giúp sân mát hơn và nước mưa có chỗ thấm.

Nếu đất bị đường làng quy định hướng mặt tiền, vẫn có thể xoay các phòng bên trong: phòng ngủ đặt ở phía có nắng sáng và gió Nam, bếp và kho ở phía hứng gió lạnh hoặc nắng chiều. Một bản vẽ tốt sẽ cho thấy rõ mũi tên chỉ hướng Bắc và đường gió, chủ nhà nên đề nghị người thiết kế ghi hai thứ ấy lên mặt bằng để cả nhà cùng nhìn.

Chỗ phơi đồ, tủ đồ và những góc hay mốc

Mùa nồm, nỗi khổ lớn nhất của nhiều nhà là quần áo không khô. Nhà mới ở quê nên có một chỗ phơi có mái che, thoáng gió nhưng không hứng mưa hắt, như một hiên sau hay một phòng phơi nhỏ có cửa sổ lớn. Thiếu chỗ này, cả nhà sẽ phơi đồ khắp phòng khách, phòng ngủ, càng làm không khí trong nhà ẩm thêm.

Tủ quần áo âm tường hoặc kê sát tường phía Bắc thường là nơi mốc đầu tiên, vì phía sau tủ lạnh và kín. Nên kê tủ cách tường một khe nhỏ, chọn tủ có lỗ thoáng, không nhồi chật. Đồ da, chăn bông, sách vở nên cất ở phòng khô nhất trong nhà, thường là phòng tầng trên hoặc phòng hướng Nam.

Gầm cầu thang, kho chứa đồ ở góc nhà, chân tường sau tủ thờ, phía sau bếp là những góc ít người để ý. Mỗi năm, sau mùa nồm, nên đi một vòng nhà kiểm các góc này, lau sạch mốc, để khô rồi mới sắp lại đồ.

Khi thiết kế nhà mới, nên chừa một khoảng thông gió cho những góc ấy, chẳng hạn ô thoáng nhỏ trong gầm cầu thang hay cửa sổ nhỏ trong kho. Chi tiết nhỏ nhưng giữ cho đồ đạc trong nhà bền thêm nhiều năm.

Câu hỏi thường gặp

Có nên lát sàn gỗ ở nhà miền Bắc không?

Có thể, nếu nền bên dưới khô và có lớp ngăn ẩm, gỗ là loại chịu ẩm và thợ lát để khe giãn nở đúng. Sàn gỗ ấm chân, ít đọng nước nhìn thấy hơn gạch men. Nhưng nếu nền nhà thấp, đất ẩm, sàn gỗ dễ phồng, cong, nên xử lý nền trước rồi mới tính.

Ngày nồm có nên mở cửa cho thoáng không?

Thường là không. Không khí ngoài trời ngày nồm ẩm hơn trong nhà, mở cửa là đưa thêm hơi nước vào gặp sàn tường lạnh. Nên đóng kín, lau khô bề mặt, dùng quạt hoặc máy hút ẩm nếu có, chờ trời hanh khô mới mở cửa cho nhà thoáng hẳn.

Sơn chống nồm có giải quyết được hết chuyện đọng nước không?

Không hết. Sơn tốt giúp tường ít bong, ít mốc, dễ lau, nhưng nước đọng là do bề mặt lạnh gặp không khí ẩm. Muốn giảm thật sự phải kết hợp nền khô, cửa kín, thông gió đúng lúc. Sơn đè lên tường đang ẩm từ chân thì vẫn sẽ bong.

Nhà ở trung du, vùng núi phía Bắc cần thêm gì so với đồng bằng?

Cần chú ý giữ ấm hơn vì rét sâu và dài hơn, có nơi có sương muối: tường dày, cửa kín gió, ít kính ở phía gió lạnh, mái có trần. Nếu nhà trên sườn dốc, phải tính thoát nước mưa và không xây sát taluy; phần móng trên đất dốc cần kỹ sư.

Có nên làm sân trong hoặc giếng trời cho nhà ở quê miền Bắc không?

Có thể, vì giúp lấy sáng và thông gió mùa hè. Nhưng cần có cách che khi mưa phùn và đóng kín khi nồm, rét, ví dụ mái kính có ô thoáng đóng mở được hoặc cửa ngăn giữa sân trong và phòng. Giếng trời mở thẳng lên trời sẽ đưa mưa và ẩm vào nhà.

Nhà cũ nền thấp hay đọng nước, có cách nào đỡ hơn mà không phải đập đi?

Có vài cách: làm lại lớp lát trên nền có lớp ngăn ẩm ở những phòng quan trọng, thay gạch bóng bằng gạch nhám, làm kín khe cửa, thêm ô thoáng có cánh, chuyển phòng ngủ người già lên chỗ khô hơn. Nếu định nâng nền cả nhà, nhờ thợ có kinh nghiệm xem tường, cửa và móng có chịu được không.