Để nhà ở miền Trung chịu được mùa gió Lào, việc quan trọng nhất là chặn nắng chiều phía Tây và chặn nhiệt từ mái, rồi đóng nhà kín vào giữa trưa, mở thoáng về đêm. Tường Tây nên được che bằng hiên, khối phụ hoặc hàng cây; mái nên có lớp cách nhiệt và khoảng thoáng bên dưới; phòng ngủ đặt ở phía Đông hoặc phía trong, tránh hứng nắng chiều.
Gió Lào là tên dân gian của luồng gió Tây khô nóng thổi vào mùa hè, rõ nhất ở các tỉnh Bắc Trung Bộ như Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị và vùng Huế. Cùng một mảnh đất ấy, vài tháng sau lại vào mùa mưa bão và lũ. Ngôi nhà vì thế phải làm được hai việc: mát trong mùa khô nóng và chắc trong mùa mưa gió. Phần dưới đi qua từng việc.
Gió Lào là gì và vì sao nhà nóng tới tận khuya
Vào mùa hè, gió mùa từ phía Tây Nam thổi qua đất Lào, gặp dãy Trường Sơn thì bị đẩy lên cao. Ở sườn phía Tây, hơi nước ngưng lại thành mưa; khi gió vượt núi xuống sườn phía Đông bên phía Việt Nam, không khí đã mất ẩm và nóng lên. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng phơn. Kết quả là những đợt gió khô, nóng rát, thổi mạnh từ trưa tới chiều, có đợt kéo dài nhiều ngày liền.
Gió khô nóng khác với cái oi ẩm của Bắc Bộ hay Nam Bộ. Mồ hôi bay hơi nhanh nên người ta thấy rát da, khô môi, khát nước, nhưng nhiệt độ không khí lại rất cao. Mở cửa đón gió lúc trưa không làm mát mà đưa thẳng luồng khí nóng vào nhà. Nhiều gia đình ở vùng này quen đóng cửa, kéo rèm từ sáng, chỉ mở khi chiều tối gió dịu.
Nhà nóng tới khuya là do tường, mái, sân đã hấp thụ nhiệt cả ngày rồi tỏa dần ra ban đêm. Tường Tây nhận nắng gắt nhất vào cuối buổi chiều nên trả nhiệt muộn nhất, đúng giờ cả nhà đi ngủ. Mái tôn hay mái bằng không chống nóng thì nung phòng ngủ phía dưới. Vì vậy chống nóng ở miền Trung chủ yếu là ngăn nhiệt đi vào từ đầu, chứ không chỉ là quạt cho mạnh.
Tường phía Tây: nơi ngôi nhà chịu trận
Đặt khối phụ làm tấm chắn. Bếp, kho, nhà vệ sinh, cầu thang, chỗ để xe đặt ở phía Tây sẽ đứng ra hứng nắng cho phòng ở. Đây là cách rẻ nhất vì chỉ là sắp xếp mặt bằng, làm từ lúc vẽ nhà.
Hạn chế cửa lớn, mặt kính ở phía Tây. Nếu cần cửa sổ phía Tây để thông gió, chọn cửa nhỏ, có chớp hoặc ô văng sâu che phía trên. Mặt kính lớn hướng Tây là nguồn nóng mạnh nhất trong nhà ở vùng này.
Tường dày hoặc tường hai lớp. Tường gạch dày hay hai lớp gạch có khe không khí ở giữa làm nhiệt đi vào chậm hơn. Hỏi thợ cách xây khe rỗng sao cho không đọng nước mưa, không làm chỗ trú cho chuột, côn trùng, và kiểm thật kỹ phần chịu lực nếu nhà có tầng trên.
Màu sáng ở mặt ngoài. Tường sơn màu sáng phản lại một phần nắng, đỡ nóng hơn tường màu sẫm. Lớp sơn ngoài ở miền Trung cũng phải chịu được mưa tạt mùa lũ, nên chọn loại dùng cho ngoài trời và sơn lại khi bạc màu.
Cây và giàn leo cách tường một khoảng. Hàng cây tán rộng hoặc giàn cây leo trên khung riêng ở phía Tây vừa che nắng vừa làm mát không khí trước khi vào nhà. Đặt cách tường đủ xa để rễ không lấn móng; trước mùa bão phải tỉa cành, kiểm giàn để không đổ vào nhà.
Phòng nào đặt ở đâu trong ngôi nhà vùng nắng gió
Ở vùng gió Lào, mặt bằng nhà quyết định một nửa chuyện mát hay nóng. Phòng ngủ là nơi cả nhà cần mát nhất vào buổi tối, đúng lúc tường Tây đang tỏa nhiệt, vì vậy phòng ngủ nên nằm ở phía Đông, phía Nam hoặc phía trong, được các phòng khác che bớt. Phòng khách dùng nhiều vào buổi sáng và buổi tối có thể ở phía trước, miễn là có hiên che.
Bếp ở quê miền Trung nhiều nhà vẫn đun củi, đun rơm bên cạnh bếp ga. Bếp đặt ở phía Tây hoặc phía sau, cuối hướng gió, để khói và hơi nóng không thổi ngược vào nhà. Gian bếp nên cao, có cửa thoát khói ở trên, vật liệu quanh chỗ đun không cháy; củi, rơm cất cách xa bếp lửa.
Nhà vệ sinh, kho nông sản, chỗ để xe máy, máy cày nhỏ đều là những khối không cần mát, rất hợp làm tấm đệm phía nắng. Kho lúa, kho lạc cũng cần khô ráo trong mùa mưa, nên đặt trên nền cao, có cửa đóng kín được, không ở chỗ nước chảy qua.
Với nhà nhiều thế hệ, phòng ông bà nên ở tầng trệt, gần nhà vệ sinh, tránh phía Tây. Người già chịu nóng kém và dễ mệt trong những tuần gió Lào; một phòng mát, dễ đi lại cho họ quan trọng hơn một phòng khách đẹp. Khi bàn bản vẽ, nên mang mặt bằng ra đặt lên đất, xoay đúng hướng và đi thử từng phòng vào giờ nắng gắt nhất để thấy phòng nào sẽ chịu trận.
Mái chống nóng dưới nắng miền Trung
Ở nhà một tầng, mái là mặt nhận nắng nhiều giờ nhất trong ngày. Mái ngói dốc truyền thống có khoảng không khí lớn bên dưới, nhiệt từ ngói tỏa vào khoảng ấy rồi theo khe hở thoát ra, nên phòng bên dưới mát hơn. Mái tôn mỏng không trần thì gần như truyền thẳng nhiệt xuống người nằm bên dưới; mái bằng bê tông để trơ thì hấp nhiệt cả ngày và trả nhiệt cả đêm.
Với mái tôn, cách phổ biến là dùng loại tôn có lớp cách nhiệt hoặc làm thêm lớp cách nhiệt bên dưới, cộng với trần phòng, chừa khoảng thoáng giữa trần và mái có lỗ thoát khí ở hai đầu hồi. Với mái bằng, có thể làm thêm lớp mái phụ bên trên, lớp vật liệu chống nóng, hoặc giàn cây, nhưng phải tính tải trọng và thoát nước để không gây thấm, phần này cần hỏi kỹ sư.
Miền Trung còn là vùng bão. Mái chống nóng tốt mà neo không chắc thì vô ích. Tôn cần bắt vít đủ dày, nhất là ở mép mái, đầu hồi và đỉnh nóc, chỗ gió giật hay lật; ngói cần được buộc hoặc gắn ở những hàng ngoài cùng. Khi nghiệm thu mái, nên lên xem hoặc nhờ người tin cậy chụp ảnh khoảng cách vít, vì đây là thứ không nhìn thấy được từ dưới đất.
Câu nhắc an toàn: leo mái kiểm tra hay sửa mái phải có dây an toàn neo chắc, giày bám, không leo khi mái ướt, khi trời nắng gắt giữa trưa hoặc khi gió mạnh, và luôn có người ở dưới. Mái tôn giữa trưa mùa gió Lào nóng đến mức gây bỏng da.
Đóng nhà ban trưa, mở nhà ban đêm
Nếu ngôi nhà đã chặn được nắng, cách ở trong ngày sẽ quyết định nó mát tới đâu. Với gió khô nóng, nguyên tắc là giữ khối không khí mát hơn của buổi sáng ở lại trong nhà càng lâu càng tốt. Từ khoảng giữa buổi sáng, đóng cửa sổ phía Tây và phía hứng gió nóng, kéo rèm dày, hạ mành tre ở hiên. Phòng tối hơn một chút nhưng mát hơn rõ.
Khi chiều tối gió dịu và không khí ngoài trời bắt đầu mát hơn trong nhà, mở toang cửa hai phía cho gió xuyên phòng đưa hơi nóng ra. Nhiều nhà ở vùng này để cửa ô thoáng phía trên mở suốt đêm, vì không khí nóng bốc lên và thoát qua đó. Ô thoáng nên có lưới chắn côn trùng và cánh đóng được khi mưa bão.
Nước cũng là cách làm mát quen thuộc. Tưới sân, tưới tường lúc chiều muộn giúp bề mặt nguội nhanh hơn; chum vại nước, bể nước đặt ở chỗ gió đi qua làm luồng gió dịu hơn chút ít. Nhưng tưới lúc giữa trưa dưới nắng gắt thì phần lớn nước bay hơi ngay, lại làm không khí quanh nhà ngột hơn, nên chọn đúng giờ.
Trong những ngày gió Lào gắt, người già và trẻ nhỏ dễ bị mất nước, say nắng. Nên có một phòng mát nhất trong nhà làm chỗ nghỉ trưa cho họ, uống nước thường xuyên, tránh ra đồng giữa trưa. Nếu dùng quạt, máy làm mát hay điều hoà, kiểm ổ cắm và dây điện vì đây là mùa các thiết bị chạy liên tục, nguy cơ chập cháy cao hơn.
Một ngôi nhà, hai mùa: nắng gió Lào và mưa bão
Ở miền Trung, khó nhất là mỗi giải pháp cho mùa nóng phải không làm hỏng việc chống mùa mưa bão, và ngược lại. Bảng dưới đặt hai yêu cầu cạnh nhau để chủ nhà bàn với thợ.
| Bộ phận | Mùa nắng gió Lào cần | Mùa mưa bão, lũ cần | Cách dung hoà |
|---|---|---|---|
| Mái | Cách nhiệt, khoảng thoáng dưới mái | Neo chắc, kín nước, không bị lật | Mái dốc vừa, cách nhiệt bên dưới, vít và giằng mép mái kỹ |
| Cửa sổ | Che nắng, đóng ban trưa, mở ban đêm | Đóng kín chịu gió giật, không hắt nước | Cửa có chớp và cánh kính, chốt chắc, có thanh cài chống bão |
| Hiên | Sâu để che nắng | Không thành cánh buồm hứng gió | Hiên sâu nhưng liên kết chắc với khung nhà, không làm hiên tôn rời |
| Nền | Mát, ít hấp nhiệt | Cao hơn mức nước lũ thường gặp | Nền cao, lát vật liệu chịu nước |
| Cây quanh nhà | Tán rộng che nắng Tây | Không đổ vào nhà khi gió mạnh | Trồng cách xa, tỉa tán trước mùa bão |
Phần kết cấu như neo mái, giằng tường, nền nhà ở vùng lũ phải có người có chứng chỉ thiết kế hoặc kỹ sư tính, chủ nhà chỉ nên nắm nguyên lý để hỏi và kiểm. Các việc cần làm ngay trước mỗi mùa bão, như chằng mái, chèn cửa, được hướng dẫn riêng trong phần nhà an toàn trước thiên tai.
Sân, vườn và nước quanh nhà làm mát luồng gió
Gió Lào thổi qua một khoảng sân bê tông trống trước khi vào nhà sẽ nóng thêm, vì mặt sân đã bị nắng nung cả buổi. Thổi qua một khoảng vườn có cây, có thảm cỏ, có mặt nước, luồng gió dịu đi rõ rệt. Đó là lý do nhiều làng ở Nghệ An, Hà Tĩnh xưa có rặng tre, vườn cây kín quanh nhà và giếng nước ngay sân.
Khi làm nhà mới ở quê, nên giữ lại cây lớn sẵn có nếu chúng không quá sát nhà, hơn là chặt hết rồi trồng lại. Cây mới trồng cần nhiều năm mới đủ tán. Phía hứng gió nóng nên có vườn hoặc cây bụi cao vừa; sân phơi nông sản, nếu cần, đặt ở phía ít ảnh hưởng tới phòng ở.
Sân nên có rãnh thoát nước và độ dốc hợp lý, vì cùng khoảng sân ấy vào mùa mưa sẽ phải thoát những trận mưa rất lớn. Mặt sân chừa vài khoảnh đất trồng cỏ, trồng rau giúp nước thấm bớt, đất giữ ẩm, sân mát hơn vào mùa nắng.
Một bể nước mưa có nắp đậy, một giếng nước hay một ao nhỏ vừa giúp có nước tưới cho mùa khô, vừa làm mát vi khí hậu quanh nhà. Bể và ao cần có nắp hoặc rào chắn chắc để trẻ nhỏ không rơi xuống, và được thả cá hoặc thay nước để không thành chỗ muỗi đẻ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên làm nhà mái bằng ở vùng gió Lào không?
Có thể làm nếu có lớp chống nóng tốt phía trên và chống thấm kỹ, nhưng mái bằng trơ thường là kiểu nóng nhất. Nhiều gia đình chọn mái dốc lợp ngói hoặc mái phụ phía trên mái bằng để có khoảng thoáng. Dù chọn kiểu nào, phần kết cấu và tải trọng cần hỏi kỹ sư.
Đóng kín cửa ban trưa có làm nhà bí hơi không?
Có thể hơi bí nếu nhà không có ô thoáng nào. Cách hợp lý là đóng các cửa hứng nắng và gió nóng, vẫn để ô thoáng cao phía khuất nắng mở cho không khí nóng thoát lên. Chiều tối mở rộng hai phía để thay khí cho cả nhà.
Trồng cây gì phía Tây để chắn nắng mà không hại nhà?
Nên chọn cây tán rộng, rễ không quá ăn lan, cành không giòn dễ gãy, trồng cách tường một khoảng đủ để tán vươn tới che mà rễ không lấn móng. Hỏi người làm vườn trong vùng xem loài nào chịu được gió Lào và gió bão ở địa phương.
Mái tôn cách nhiệt đã đủ mát chưa hay cần thêm trần?
Tôn có lớp cách nhiệt giảm được đáng kể, nhưng có thêm trần và khoảng thoáng giữa trần và mái vẫn mát hơn rõ, nhất là ở phòng ngủ. Khoảng thoáng ấy nên có lỗ thông ở hai đầu hồi để hơi nóng thoát ra thay vì bị nhốt lại.
Nhà ở vùng gió Lào có cần nâng nền cao như vùng lũ không?
Tuỳ vị trí. Nhiều vùng Bắc Trung Bộ vừa có gió Lào mùa hè vừa có lũ mùa thu, nên phải hỏi mức nước lớn nhất từng xảy ra ở chính xóm mình. Nhà trên gò cao có thể không cần nâng nhiều, nhà gần sông, vùng trũng thì cần tính kỹ.
Tường hai lớp có đáng làm cho nhà ở quê không?
Đáng cân nhắc cho bức tường hứng nắng Tây của phòng ở, nơi chống nóng có ý nghĩa nhất. Không nhất thiết làm cho mọi bức tường. Khi làm, cần thợ biết xử lý khe rỗng để không đọng nước, không thành chỗ chuột làm tổ, và kết cấu tường phải được người có chuyên môn xem.